III SA/Kr 1616/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Barbara Pasternak Sędziowie WSA Wojciech Jakimowicz WSA Halina Jakubiec (spr.) Protokolant Małgorzata Krasowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 31 maja 2016 r. sprawy ze skargi A. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 15 września 2015 r. nr [...] w przedmiocie uznania za nienależnie pobrane świadczenie pielęgnacyjne skargę oddala. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia 15 września 2015 r. nr [...] utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy z dnia [...] 2014 r. nr [...] o uznaniu za nienależnie pobrane przez A. M. dalej skarżącego świadczenie pielęgnacyjne przyznane decyzją Wójta Gminy z dnia [...] 2010 r. nr [...] na okres od dnia 25 lutego 2012 r. do dnia 31 stycznia 2013 r. w kwocie 520 zł miesięcznie i za luty 2012 r. w kwocie 103,80 zł, łącznie w kwocie 5 823,80 zł. Jako podstawa prawna decyzji wskazany został przepis art. 30 ust. 2 pkt 1 w zw. z art. 17, 25 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2015 r., poz. 114 ze zm.). Z uzasadnienia powyższej decyzji wynika następujący stan faktyczny: Skarżący wniósł w dniu 25 października 2010 r. o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną matką Z. M. Załączył do wniosku między innymi orzeczenie o posiadaniu przez matkę znacznego stopnia niepełnosprawności na stałe. Oświadczył, że sprawuje nad matką osobistą opiekę, nie pracuje, nie pobiera świadczeń rentowych oraz nie jest zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy. Złożył podpis pod pouczeniami zawartymi w pkt IV wniosku o ustalenie, że ma obowiązek poinformowania organu o wszelkich zmianach mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych oraz wskazującymi enumeratywnie wymienione przesłanki, które powodują, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje (w tym ustalone prawo do renty). Wójt Gminy decyzją z dnia [...] 2010 r. nr [...] przyznał skarżącemu wnioskowane świadczenie na okres od dnia 1 listopada 2010 r. bezterminowo. Następnie organ ten w dniu 28 lutego 2013 r. wszczął z urzędu postępowanie w sprawie pobranego przez skarżącego w okresie od dnia 20 grudnia 2011 r. do dnia 31 stycznia 2013 r. świadczenia pielęgnacyjnego. Podstawą wszczęcia postępowania były okoliczności wskazane przez skarżącego w oświadczeniu z dnia 20 lutego 2013 r., iż od dnia 20 grudnia 2011 r. przebywa na rencie rolniczej z tytułu niezdolności do pracy. Jednocześnie przedłożył decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia 6 lutego 2012 r. o przyznaniu renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy od dnia 20 grudnia 2011 r. do dnia 31 stycznia 2013 r. Ponadto oświadczył, że w dniu 20 lutego 2013 r. otrzymał wypis z treści orzeczenia o przedłużeniu renty do stycznia 2014 r. Wójt Gminy decyzją z dnia [...] 2013 r. nr [...] uchylił od dnia 20 grudnia 2011 r. decyzję z dnia [...] 2010 r. ze względu na uzyskanie przez skarżącego renty. Samorządowe Kolegium Odwoławcze, rozpatrując odwołanie od tej decyzji, uchyliło ją w części dotyczącej daty uchylenia i orzekło, że właściwa data uchylenia to 12 marca 2013 r. (data wydania decyzji pierwszej instancji) ze względu na konstytutywny charakter decyzji w przedmiocie nienależnego świadczenia. W pozostałej części decyzja została utrzymana w mocy. W konsekwencji Wójt Gminy decyzją z dnia [...] 2013 r. nr [...] ustalił wysokość nienależnie pobranego przez skarżącego świadczenia pielęgnacyjnego przyznanego decyzją z dnia [...] 2010 r. na kwotę 6.950,60 zł za okres od dnia 20 grudnia 2011 r. do dnia 31 stycznia 2013 r. wraz z odsetkami oraz ustalił zasady zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych poprzez wpłatę na rachunek bankowy Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] 2013 r. nr [...] uchyliło ww. decyzję i przekazało sprawę do ponownego rozpoznania, argumentując, iż zwrotu nienależnie pobranych świadczeń należy żądać dopiero po uprawomocnieniu się decyzji o uznaniu świadczenia za nienależne. Ponownie rozpoznając sprawę, Wójt Gminy wszczął w dniu 11 grudnia 2013 r. postępowanie w sprawie pobranego przez skarżącego w okresie od dnia 20 grudnia 2011 r. do dnia 31 stycznia 2013 r. świadczenia pielęgnacyjnego, zakończone wydaniem w dniu [...] 2014 r. decyzji nr [...] uznającej pobrane przez skarżącego świadczenie pielęgnacyjne na podstawie decyzji z dnia [...] 2010 r. za okres od dnia 25 lutego 2012 r. do dnia 31 stycznia 2013 r. w kwocie 520 zł i za luty 2012 r. w kwocie 103,80 zł za nienależne (w łącznej kwocie 5 823,80 zł). Uzasadniając decyzję, organ dokonał analizy uprawnienia skarżącego do świadczenia pielęgnacyjnego w świetle posiadania prawa do renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy. Odniósł się do treści przepisu art. 17 ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych, który stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno – rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego lub świadczenia przedemerytalnego. Następnie, cytując przepisy art. 25 ust. 1 i 30 ust. 1 ww. ustawy stanowiące o obowiązku niezwłocznego powiadomienia organu między innymi o uzyskaniu dochodu, który ma wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych oraz precyzujące znaczenie świadczenia nienależnego ("za nienależnie pobrane świadczenie rodzinne uważa się: świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania") - organ zwrócił uwagę, że należy odróżnić świadczenie nienależne od nienależnie pobranego. Uznał, że pobrane przez skarżącego świadczenie w okresie od przyznania renty (20 grudnia 2011 r.) są świadczeniami nienależnymi, niemniej dla ustalenia za jaki okres są świadczeniami nienależnie pobranymi, podlegającymi zwrotowi, istotne jest ustalenie, od którego dnia skarżący powziął wiadomość o przysługującym mu świadczeniu rentowym. Zdaniem organu nastąpiło to w dniu 24 lutego 2012 r., to jest w dniu odbioru przez skarżącego decyzji o ustaniu ubezpieczenia społecznego rolników. Organ wskazał ponadto, że o nienależnie pobranym świadczeniu świadczy ponadto świadomość o braku powinności pobierania tego świadczenia, która wiąże się z uprzednim poinformowaniem o przesłankach wyłączający prawo do świadczenia pielęgnacyjnego oraz z przyjęciem tej kwestii do wiadomości. Skarżący był świadomy braku tego rodzaju powinności, gdyż podpisem złożonym w formularzu wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego (pkt IV) zaświadczył o znajomości zasad przyznania tego świadczenia, w tym konieczności informowania organu o wszelkich zmianach mających wpływ na prawo do świadczenia oraz o okolicznościach wyłączających prawo do świadczenia. A. M. odwołał się od ww. decyzji, zarzucając organowi, że bezzasadnie mnoży postępowania w jednej i tej samej sprawie, dopuszcza się uchybienia terminu w załatwieniu sprawy, zwraca się do Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego o informacje nieistotne dla sprawy i ogólnie "znęca się" nad jego rodziną. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w uzasadnieniu opisanej na wstępie decyzji podzieliło ustalenia faktyczne organu pierwszej instancji, wskazując, że organ ten w sposób prawidłowy wykonał wskazówki zawarte w decyzji kasatoryjnej z dnia 21 listopada 2013 r., rozstrzygając oddzielnie o ustaleniu kwoty nienależnie pobranego świadczenia. Kolegium, również za organem pierwszej instancji przyjęło, że kwotę nienależnie pobranego świadczenia należy wiązać z dniem, z którym skarżący dowiedział się o przyznaniu mu renty z tytułu niezdolności do pracy. Odnosząc się do zarzutów odwołania, organ odwoławczy przyznał, że organ pierwszej instancji nie powinien wszczynać postepowania po uchyleniu decyzji z dnia 19 września 2013 r., niemniej uchybienie to nie ma wpływu na wynik sprawy. Organ dokonał też skorygowania podstawy prawnej decyzji, zwracając uwagę, że w podstawie prawnej decyzji pierwszej instancji zabrakło przepisu art. 30 ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Na koniec organ zwrócił uwagę, że skarżący miał pełną świadomość konieczności niezwłocznego powiadomienia organu o pobieraniu renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy, skoro składając wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego złożył oświadczenie, że nie pobiera renty a także podpisał część IV formularza wniosku zawierającą pouczenie o konieczności niezwłocznego poinformowania organu o zmianie sytuacji rodzinnej oraz uzyskaniu dochodu. Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi A. M. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie, w której znalazły się zarzuty tożsame z treścią odwołania. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o je oddalenie, podtrzymując stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2014 r. poz. 1647) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r. poz. 718, dalej w skrócie p.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, stosując środki określone w ustawie. W przypadku decyzji administracyjnych kontrola sądu polega na badaniu, czy przy wydawaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia prawa dającego podstawę do stwierdzenia nieważności, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania, naruszenia prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy oraz innego naruszenia przepisów postępowania administracyjnego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, zgodnie z dyspozycją art. 134 § 1 p.p.s.a. Sąd administracyjny nie rozstrzyga z zasady sprawy merytorycznie, lecz ocenia jedynie zgodność decyzji z przepisami prawa. W świetle powyższych zasad skarga A. M. nie jest zasadna i podlega oddaleniu. Stanowiący podstawę prawną zaskarżonej decyzji przepis art. 30 ust. 1 i 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu na dzień wydania zaskarżonej decyzji stanowi, że osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu (...) Za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się: świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. W niniejszej sprawie zaistniał stan faktyczny, w którym skarżący, który na podstawie decyzji Wójta Gminy z dnia [...] 2010 r. nabył uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z rezygnacją z zatrudnienia ze względu na opiekę nad niepełnosprawną matką i świadczenie to pobierał od dnia 1 listopada 2010 r. uzyskał równolegle na podstawie decyzji Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia 6 lutego 2012 r. prawo do renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy od dnia 20 grudnia 2011 r. do dnia 31 stycznia 2013 r. i rentę tę pobierał. Na podstawie ustawy o świadczeniach rodzinnych (art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a) świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego lub świadczenia przedemerytalnego. Przytoczona regulacja wskazuje zatem, że nie można pobierać równocześnie świadczenia pielęgnacyjnego oraz jednego z wyżej wymienionych, inaczej rzecz ujmując, posiadanie prawa do jednego ze świadczeń wymienionych w art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ww. ustawy wyłącza prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Przedstawiony stan prawny stał się kanwą rozstrzygnięcia Wójta Gminy w decyzji z dnia [...] 2013 r., na podstawie której uchylona została decyzja z dnia [...] 2010 r. przyznająca skarżącemu świadczenie pielęgnacyjne z dniem 20 grudnia 2011 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w toku kontroli instancyjnej (decyzja z dnia [...] 2013 r.) zmieniło te decyzję w części dotyczącej daty uchylenia i przyjęło, że jest nią data 12 marca 2013 r. (data decyzji pierwszej instancji). Organ zwrócił uwagę, że skarżący wbrew przepisowi art. 25 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych nie powiadomił niezwłocznie organu o przyznaniu mu prawa do renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy, które miało wpływ na prawo do świadczenia rodzinnego (wykluczało go). Zaskarżona w niniejszej sprawie decyzja stanowi prawną konsekwencję opisanej wyżej decyzji, gdyż rozstrzyga o charakterze pobranego przez skarżącego świadczenia pielęgnacyjnego w warunkach posiadania równolegle prawa do renty rolniczej z tytułu niezdolności do pracy. Przepis art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych uznaje to świadczenie za nienależnie pobrane ze względu na okoliczność, iż zostało wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczenia rodzinnego, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Orzekający w sprawie organ, wydając zaskarżoną decyzję, był związany decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] 2013 r., która rozstrzygnęła o braku uprawnień skarżącego do świadczenia pielęgnacyjnego. Ze względu na konstytutywny charakter decyzji administracyjnych wydanych na podstawie przepisu art. 32 ustawy o świadczeniach rodzinnych za dzień uchylenia decyzji w sprawie przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego przyjęto dopiero datę wydania decyzji pierwszej instancji. Wcześniejszy okres (od daty decyzji o przyznaniu renty rolniczej) mógł być rozpatrywany jedynie w kontekście określenia wysokości kwoty nienależnie pobranego świadczenia. Wykładnia przepisu art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych zmierza do wniosku, że dla zaistnienia przesłanki odpowiedzialności z art. 30 ust. 2 pkt 2 w zw. z art. 30 ust. 8 u.ś.r., istotne znaczenie oprócz elementu obiektywnego, oznaczającego rzeczywiste pobranie nienależnego świadczenia, wymagane jest łączne zaistnienie przesłanki subiektywnej, to znaczy świadomości adresata przedmiotowego świadczenia, że to świadczenie mu nie przysługuje. Żeby można na osobę nałożyć obowiązek zwrotu świadczenia, należy w sposób niebudzący wątpliwości wykazać, że wiedział on o tym, że pobierając określone świadczenie działał niezgodnie z prawem. Podstawowym wyznacznikiem takiej wiedzy jest wykazanie skarżącemu, że został on o tym pouczony. Brak świadomości, że świadczenie od określonego momentu nie przysługuje, wyłącza możliwość uznania wypłaconego świadczenia za nienależnie pobrane. Decydujące w tej mierze znaczenie ma ustalenie, kiedy świadczeniobiorca dowiedział się o okoliczności powodującej utratę uprawnienia do świadczenia rodzinnego (por. wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 25 kwietnia 2013 r. sygn. akt III SA/Kr 1190/12, Lex nr 1326305 i wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach z dnia 13 czerwca 2012 r. sygn. akt II SA/Ke 329/12, Lex nr 1231905). Skarżący pobierał równolegle wraz z rentą rolniczą świadczenie pielęgnacyjne. Został pouczony o przesłankach wyłączających prawo do świadczenia pielęgnacyjnego oraz o obowiązku niezwłocznego poinformowania organu o każdej zmianie mającej wpływ na prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Złożył stosowne podpisy pod częścią IV wniosku o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Za prawidłowe należy uznać ustalenie organu, że skarżący dowiedział się o okoliczności powodującej utratę uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego wraz z doręczeniem mu w dniu 24 lutego 2012 r. decyzji o ustaniu ubezpieczenia społecznego rolników (konsekwencja przyznania renty), co przekłada się na ustalenie daty początkowej okresu pobierania przez skarżącego nienależnie świadczenia rodzinnego. Sąd przy tym ma na uwadze, że za końcową datę tego okresu przyjęto dzień 31 stycznia 2013 r., która nie pokrywa się z datą uchylenia decyzji przyznającej świadczenie pielęgnacyjne wnikającą z decyzji z dnia 12 marca 2013 r. Należy raz jeszcze podkreślić, że organ, orzekając w przedmiocie ustalenia kwoty nienależnie pobranego świadczenia był związany ustaleniami zawartymi w decyzji z dnia 12 marca 2013 r. oraz treścią przepisu art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, który nie pozwala na jakiekolwiek uznanie administracyjne. Sąd informuje jedynie, że na gruncie ustawy o świadczeniach rodzinnych zachodzi możliwość wydania w ramach uznania administracyjnego decyzji na wniosek o rozłożeniu na raty bądź umorzeniu nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego, o ile zajdą określone tą ustawą okoliczności, z tym, że należy mieć na uwadze, że w niniejszej sprawie nie została jeszcze wydana decyzja w sprawie obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia. Sąd, mając na uwadze powyższe, oddalił skargę na podstawie przepisu art. 151 p.p.s.a.