II SA/Ke 329/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Teresa Kobylecka, Sędziowie Sędzia WSA Dorota Chobian (spr.), Sędzia WSA Dorota Pędziwilk-Moskal, Protokolant Starszy sekretarz sądowy Katarzyna Tuz-Stando, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 13 czerwca 2012r. sprawy ze skargi J. C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] znak: [...] w przedmiocie nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego. I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji; II. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu do chwili uprawomocnienia się wyroku. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] nr [...], po rozpatrzeniu odwołania J. C. od decyzji wydanej z upoważnienia Prezydenta Miasta K. z dnia [...], znak: MOPR/81820/1/3694/3/10, uznającej zasiłek pielęgnacyjny pobrany przez J. C. w okresie od 1.09.2007r. do 28.02.2009r., wypłacony na podstawie decyzji z dnia [...] za nienależnie pobrany, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu Kolegium wskazało, że z akt sprawy wynika, że J. C. orzeczeniem Miejskiego Zespołu ds. Orzekania o Stopniu Niepełnosprawności z dnia [...] został zaliczony do osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności na stałe. W związku z tym decyzją z dnia [...] organ I instancji przyznał mu bezterminowo, od dnia 1 września 2006r. zasiłek pielęgnacyjny w kwocie 153 zł miesięcznie. Jak wynika z treści pisma Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] J. C. pobierał również dodatek pielęgnacyjny w okresie od dnia 1.05.2007r. do 28.02.2009r. Składając wniosek o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego J. C. oświadczył, że nie jest uprawniony do dodatku pielęgnacyjnego oraz zobowiązał się niezwłocznie powiadomić podmiot wypłacający zasiłek pielęgnacyjny o każdej zmianie mającej wpływ na prawo do zasiłku pielęgnacyjnego. Jednakże, pomimo nabycia prawa do dodatku pielęgnacyjnego z ZUS J. C. nie poinformował organu I instancji o tej okoliczności. Dalej organ odwoławczy wskazał, że z powyższych okoliczności wynika, że od 1.09.2007r. (data pierwszej wypłaty dodatku) do 28.02.2009r. J. C. pobierał równocześnie zasiłek pielęgnacyjny i dodatek pielęgnacyjny, a więc zasiłek pielęgnacyjny był świadczeniem nienależnie pobranym w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Ponieważ J. C. nie poinformował organu I instancji o tym, że ZUS rozpoczął wypłacanie mu dodatku pielęgnacyjnego, prawidłowo ustalono, iż zasiłek pielęgnacyjny pobrany w wysokości 2754 zł jest świadczeniem nienależnie pobranym. Skoro zatem J. C. pobiera dodatek pielęgnacyjny od 1 maja 2007r. to zasiłek pielęgnacyjny od tej daty mu nie przysługiwał, gdyż nie jest możliwe równoczesne pobieranie dodatku pielęgnacyjnego i zasiłku pielęgnacyjnego. Odnosząc się do zawartego w odwołaniu zarzutu, że skarżący nie ubiegał się w ZUS-ie o przyznanie mu zasiłku pielęgnacyjnego i o fakcie tym dowiedział się dopiero w kwietniu 2010r., a wcześniej był przekonany że zwiększona renta jest wynikiem złożonego przez niego odwołania od decyzji ZUS, co spowodowało zmianę współczynnika i zwiększenie renty, organ odwoławczy wskazał, że w momencie kiedy organ wyda kolejną decyzję zobowiązującą do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia J. C. będzie mógł wystąpić o umorzenie kwoty nienależnie pobranego świadczenia, odroczenie terminu płatności albo rozłożenie na raty. Skargę od powyższej decyzji do WSA wniósł J. C.. W uzasadnieniu wskazał, że wyrokiem z dnia 26 czerwca 2007r., uzyskał rentę z tytułu całkowitej niezdolności do pracy. Z kolei zasiłek z ZUS zaczął być mu wypłacany od dnia 1 maja 2007r., a więc na 3 miesiące przed uprawomocnieniem się ww. wyroku. Ani przed postępowaniem sądowym, ani w jego trakcie nie składał żadnego wniosku w organach ZUS o przyznanie mu zasiłku pielęgnacyjnego, nie stawiał się również na żadnej komisji lekarskiej, co oznacza, że przyznanie mu tego zasiłku było samodzielną decyzją pracownika ZUS, za którą nie może brać odpowiedzialności. Zaznaczył, że o tym, iż wypłacany mu jest dodatek pielęgnacyjny dowiedział się dopiero z pisma MOPR i rozmowy z pracownikiem ZUS. Pobierając zasiłek pielęgnacyjny z MOPR nie był świadomy, że ZUS wypłaca mu podobne świadczenie, więc nie mógł o tym poinformować właściwych organów. Dodał, że o zasiłek pielęgnacyjny starał się w MOPR w 2006r. i wówczas zgodnie z prawdą oświadczył, że żadnych świadczeń nie pobiera, a zasiłek zaczął mu być wypłacany od 1 maja 2007r. Podniósł, że nie mógł się zorientować, że ZUS wypłaca mu inne świadczenie, ponieważ po uprawomocnieniu się wyroku z dnia 26 czerwca 2007r. wystąpił o Sądu Okręgowego o ustalenie wysokości współczynnika rentowego i sprawa ta zakończyła się po 4 latach wyrokiem z dnia 23 lutego 2010r. W tym czasie ZUS wielokrotnie podwyższał mu współczynnik rentowy, co skutkowało ciągłą zmianą wysokości renty, nadto w tym samym czasie następowały też coroczne rewaloryzacje renty i dlatego był zdezorientowany jaka faktycznie jest jej wysokość. Podkreślił, że świadomie nie działał przeciwko prawu. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Organ ten dodatkowo wskazał, ze zgromadzone w sprawie dokumenty wskazują, że uprawnienie skarżącego do dodatku pielęgnacyjnego istniało w dacie przyznania zasiłku pielęgnacyjnego. Zasiłek pielęgnacyjny został przyznany skarżącemu na jego wniosek z dnia 27 września 2006r. decyzją z dnia [...], natomiast dodatek pielęgnacyjny został przyznany przez ZUS przy decyzji z dnia 28 lutego 2007r. Kolegium podkreśliło także, że fakt pobierani dodatku pielęgnacyjnego w dacie pobierania zasiłku pielęgnacyjnego nie jest przez skarżącego kwestionowany. Wojewódzki Sąd Administracyjny ważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Organ I instancji stwierdzając w swojej decyzji z dnia [...], że zasiłek pielęgnacyjny przyznany J. C. decyzją z dnia [...], wypłacony w okresie od 1 września 2007r. do 28 lutego 2009r. jest świadczeniem nienależnie pobranym (bez jednoczesnego ustalenia w tej decyzji wysokości tego świadczenia) ustalił, że chociaż prawo do dodatku pielęgnacyjnego zostało skarżącemu przyznane przez ZUS poczynając od maja 2007r., to ponieważ wyrównanie tego dodatku za okres od 1 maja 2007r. do 31 sierpnia 2007r. nastąpiło poprzez przekazanie go dopiero 10 września 2007r., nienależnie pobranym świadczeniem jest zasiłek pielęgnacyjny wypłacany poczynając od 1 września 2007r. Organ II instancji w swoje decyzji czyni różne, sprzeczne ze sobą ustalenia, raz wskazując, że świadczeniem nienależnie pobranym jest zasiłek pobrany w okresie od września 2007r., a w innym miejscu, że od maja 2007r., ustalając jednak, że chodzi o kwotę 2754 zł. Pomijając jednak powyższą wadę zaskarżonej decyzji to przede wszystkim wskazać należy, że Kolegium mimo podniesionego w odwołaniu zarzutu co do niewiedzy skarżącego o tym, że otrzymywał z ZUS dodatek pielęgnacyjny i że dowiedział się o tym dopiero w kwietniu 2010r., do tej okoliczności w ogóle się nie odniosło uznając ją, jak należy domniemywać, za nieistotną. Organ bowiem poprzestał na pouczeniu skarżącego o tym, że będzie się mógł ubiegać o umorzenie tej należności bądź rozłożenie jej spłaty na raty. W związku z tym wskazać należy, że zgodnie z art. 30 ust. 2 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity Dz. U. Nr 139 z 2006r., poz. 992 ze zmianami) za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się 1) świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania; 2) świadczenia rodzinne przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierająca te świadczenia. Mimo że z regulacji zawartej w punkcie 1 wprost to nie wynika, ale uwzględniając regulację zawartą w punkcie 2 należy dojść do przekonania, że warunkiem uznania świadczenia za nienależnie pobrane jest istnienie po stronie pobierającego świadczenie rodzinne świadomości i wiedzy o tym, że świadczenie mu się nie należy. Jak wskazał między innymi WSA w Olsztynie w swoim wyroku z dnia 29 marca 2011r. w sprawie II SA/Ol 124/11 "z treści art. 30 ust. 1 i ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych wynika, że obowiązek zwrotu został połączony nie z samym tylko pojęciem "nienależnego świadczenia", lecz z zaistnieniem "świadczenia nienależnie pobranego". Wskazane sformułowania nie są pojęciami tożsamymi. W orzecznictwie zwraca się bowiem uwagę na to, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym i występuje między innymi wówczas, gdy świadczenie zostaje wpłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Przyjmuje się ponadto, że obowiązek obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też tej osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań, dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia ( tak samo wyrok NSA z dnia 14 grudnia 2009 r. I OSK 826/09, z dnia 27 października 2010 r., I OSK 981/10, dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Faktem jest, że przy składaniu wniosku o przyznanie zasiłku pielęgnacyjnego J. C. został pouczony o tym, że świadczenie to nie przysługuje osobie uprawnionej do dodatku pielęgnacyjnego jak i o obowiązku niezwłocznego powiadomienia podmiotu wypłacającego zasiłek o każdej zmianie mającej wpływ na prawo do zasiłku pielęgnacyjnego. Jednakże skarżący mógł się z tego obowiązku wywiązać tylko wtedy, gdy okoliczność powodująca utratę prawa do świadczenia była mu znana, czyli był świadomy jej wystąpienia. Brak świadomości, że świadczenie od określonego momentu nie przysługuje, wyłącza możliwość uznania wypłaconego świadczenia za nienależnie pobrane. Decydujące w tej mierze znaczenie ma ustalenie, kiedy świadczeniobiorca dowiedział się o okoliczności powodującej utratę uprawnienia do świadczenia rodzinnego. Zgodnie z powszechnie akceptowanym w orzecznictwie sądowym stanowiskiem nie można uznać pobranych świadczeń za nienależne, jeżeli strona przyjmowała je bez świadomości, że się jej nie należały (por. powołany wyżej wyrok WSA w Olsztynie a także przykładowo wyroki: WSA w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 16 stycznia 2008 r. sygn. II SA/Go 645/07, WSA w Łodzi z dnia 7 lutego 2008 r. sygn. II SA/Łd 1105/07, z dnia 7 lutego 2008 r. sygn. II SA/Łd 1107/07, z dnia 30 marca 2011r. sygn. II SA/Łd 220/11, WSA w Bydgoszczy z dnia 18 stycznia 2011r. sygn. II SA/Bd 1483/10 dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Przenosząc powyższe rozważania na grunt rozpoznawanej sprawy należy stwierdzić, że uznanie przez organy orzekające w sprawie, że pobierane przez skarżącego w okresie od dnia 1 września 2007 r. do dnia 28 lutego 2009r., świadczenie było świadczeniem nienależnie pobranym, w rozumieniu art. 30 ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych, nie zostało oparte na prawidłowych rozważaniach i ustaleniach poczynionych w tym kierunku. Organy orzekające w sprawie nie ustaliły kiedy skarżący faktycznie dowiedział się o tym, że wraz z rentą pobiera dodatek pielęgnacyjny poprzestając na ustaleniu, że skoro dodatek ten zaczął być skarżącemu przekazywany poczynając od 10 września 2007r. to pobrany zasiłek pielęgnacyjny w okresie od 1 września 2007r. do 28 lutego 2009r. jest świadczeniem nienależnym. Tymczasem w postępowaniu administracyjnym, stosownie do uregulowań zawartych w art. 7 i 77 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego wydanie decyzji w każdym przypadku powinno być poprzedzone dokładnym ustaleniem stanu faktycznego istotnego w sprawie. Z zasady prawdy obiektywnej wynika obowiązek wyczerpującego zbadania wszystkich okoliczności faktycznych związanych z daną sprawą, aby w ten sposób stworzyć jej rzeczywisty obraz i uzyskać podstawę do trafnego zastosowania przepisu prawa. W ramach omawianej zasady mieści się wymóg przeprowadzenia przez organ z urzędu dowodów niezbędnych do właściwego ustalenia stanu faktycznego sprawy. Zaniechanie przez organ podjęcia czynności procesowych, zmierzających do zebrania pełnego materiału dowodowego, jest uchybieniem przepisom postępowania administracyjnego, skutkującym wadliwością decyzji. Mając powyższe na uwadze zarówno zaskarżona decyzja jak i utrzymana nią w mocy decyzja organu I instancji podlegały uchyleniu, o czym Wojewódzki Sąd Administracyjny orzekł na podstawie art. 145 z 1 pkt 1 lit a i c w zw. z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r.Praw o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2012r., poz. 1270). Przy ponownym rozpatrywaniu sprawy, kierując się zawartą w niniejszym wyroku oceną prawną, organ I instancji powinien ustalić przy wykorzystaniu przewidzianych w Kodeksie postępowania administracyjnego środków dowodowych, kiedy skarżący dowiedział się o tym, że został mu przyznany z ZUS dodatek pielęgnacyjny.