III SA/Kr 163/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Krystyna Kutzner Sędziowie NSA Grażyna Danielec ( spr.) WSA Wojciech Jakimowicz Protokolant Renata Nowak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 listopada 2013 r. przy udziale Prokuratora Prokuratury Rejonowej [....] M. O.-K. sprawy ze skargi K. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 26 listopada 2012r. nr [....] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji Uzasadnienie: Decyzją z dnia [...] 2012 r. ([...]) na podstawie art. 3 pkt 10, art. 17 ust. 1-5, art. 20 ust.3, art. 24 ust. 2 i 3 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. nr 139 poz. 992 ze zm.) Rozporządzenia Ministra Polityki Społecznej z dnia 2 czerwca 2005 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o świadczenia rodzinne (Dz.U. nr 105, poz. 881 ze zm.) oraz Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 11 sierpnia 2009 r. w sprawie wysokości dochodu rodziny albo dochodu osoby uczącej się stanowiących podstawę ubiegania się o zasiłek rodzinny oraz wysokości świadczeń rodzinnych (Dz.U.Nr 129, poz. 1058) art. 4, pkt. 2 lit. w, art. 6, ust. 2a, art. 16 ust. 6b, art.18 ust. 5 a, art. 22 ust. 1 pkt. 1 i 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. z 1998r. Nr 137, poz. 887, ze zm.) oraz art. 40 § 4 i § 5, art. 104 i 107 kpa Wójt Gminy odmówił przyznania K. M. świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad mężem Z. M. legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności oraz nie przyznał składek na ubezpieczenie społeczne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy w związku z opieką nad mężem Z. M. Organ orzekający zacytował treść przepisu art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych i dodał, że zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt. 2 lit. a można przyznać świadczenie w związku z opieką nad osobą niepełnosprawną posiadającą orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności pozostającą w związku małżeńskim pod warunkiem, że drugi z małżonków również jest niepełnosprawny i posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności (jeżeli obydwoje małżonkowie posiadają znaczny stopień niepełnosprawności wówczas można przyznać świadczenie osobie która spełnia warunki określone w art. 17 ust. 1 na jednego z małżonków). Organ odmówił świadczenia pielęgnacyjnego wraz ze składkami, gdyż ustalono, że osoba wymagająca opieki czyli Z. M. pozostaje w związku małżeńskim (odpis skrócony aktu małżeństwa Nr [...] z dnia 13 maja 2002 r.), natomiast K. M. nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Od ww. decyzji odwołanie złożyła K. M., wnosząc o uchylenie decyzji organu I instancji. Podniosła, że Z. M. jest osobą niepełnosprawną z pierwszą grupą inwalidztwa i wymaga stałej opieki, którą sprawuje odwołująca się. Dodała, że nowelizacja ustawy o świadczeniach rodzinnych wprowadziła poprawkę dzięki której współmałżonek osoby niepełnosprawnej, na którym w pierwszej kolejności spoczywa obowiązek alimentacyjny, może starać się o świadczenie pielęgnacyjne. Warunkiem otrzymania świadczenia jest osobiste sprawowanie opieki przez małżonka, który jest zdolny do pracy oraz nie podejmuje lub rezygnuje z innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad współmałżonkiem legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Decyzją z dnia 26 listopada 2012 r. ([...]) na podstawie art. 138§1 pkt 1 kpa oraz art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. Nr 228, poz. 2255 z 2003 r. ze zm.) w zw. z art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 1964 r., nr 9, poz. 59 ze zm.) Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Wskazał organ, że obowiązujące aktualnie przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych wykluczają możliwość przyznania świadczenia osobie, która pozostaje w związku małżeńskim - chyba, że jej współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W sprawie niniejszej - jak wynika ze zgromadzonego w aktach materiału dowodowego - osoba wymagająca opieki (Z. M.) pozostaje w związku małżeńskim z K. M., która nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności albo innego orzeczenia równoważnemu temu orzeczeniu w rozumieniu ustawy o świadczeniach rodzinnych. Zdaniem organu odwoławczego brak jest więc podstaw do przyznania świadczenia albowiem stało by to w sprzeczności z przepisem art. 17 ust. 5 pkt 2 lit a ustawy o świadczeniach rodzinnych. Nowelizując zaś w sierpniu 2011 r. przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych, wykluczył ustawodawca możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, w sytuacji gdy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim. Wyjątek stanowi sytuacja gdy współmałżonek takiej osoby, również legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; treść tego przepisu jest jasna i nie budzi żadnych wątpliwości interpretacyjnych. Odnosząc się do argumentacji skarżącej wskazał organ, że ustawa o świadczeniach rodzinnych była nowelizowana co najmniej dwa razy (po wyroku TK z lipca 2008 r.), przy czym ustawodawca konsekwentnie odmawiał prawa do przyznania świadczeń pielęgnacyjnych osobie, która pozostawała w związku małżeńskim. Ostatnia nowelizacja z sierpnia 2011 r. ostatecznie dała możliwość przyznania świadczenia w sytuacji gdy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, ale pod warunkiem, że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Brak jest więc podstaw do przyznania świadczenia skarżącej albowiem po stronie osoby wymagającej opieki istnieje przesłanka negatywna, z którą przepis prawa materialnego łączy brak możliwości uwzględnienia żądania strony. Na powyższe rozstrzygnięcie K. M. złożyła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie, wnosząc o jej uchylenie. Podniosła, że gdyby była osobą niepełnosprawną to nie mogłaby opiekować się mężem. Tymczasem mąż skarżącej wymaga stałej opieki i leczenia, której to opieki podjęła się skarżąca w związku z czym nie jest w stanie podjąć żadnej pracy zarobkowej, a cały dochód rodziny to niewielka emerytura męża. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko i wniósł o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył co następuje: Stosownie do art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem. Oznacza to, że przedmiotem kontroli Sądu jest zgodność z prawem zaskarżonej decyzji. Usunięcie z obrotu prawnego decyzji może nastąpić tylko wtedy, gdy postępowanie sądowe dostarczy podstaw do uznania, że przy wydawaniu zaskarżonej decyzji organy administracji publicznej naruszyły prawo w zakresie wskazanym w art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2012 r. nr 270 ze zm.). Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji pod kątem jej zgodności z prawem Sąd badał, czy organ administracyjny ustalił stan faktyczny zgodnie z obowiązującymi przepisami, a następnie czy do tak ustalonego stanu faktycznego zastosował właściwe przepisy oraz czy przepisy te prawidłowo zinterpretował. Mając na uwadze powyższe kryteria kontroli zaskarżonej decyzji należy stwierdzić, że skarga zasługuje na uwzględnienie. W niniejszej sprawie podstawę materialnoprawną decyzji stanowią przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 roku o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r., Nr 139, poz. 992 ze zm.). Stan faktyczny sprawy nie jest sporny. Skarżąca K. M. pozostaje w związku małżeńskim ze Z. M. Z orzeczenia lekarza orzecznika ZUS z dnia 4 września 2012 r. wynika, że Z. M. zaliczony został do osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji do 30 września 2013 r. Zgodnie z artykułem 17 ust. 1 ww. ustawy świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) innym osobom, na których, zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59, z późn. zm.), ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, 3) opiekunowi faktycznemu dziecka - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z kolei art.17 ust. 5 pkt 2 a tej ustawy stanowi, że świadczenia pielęgnacyjne nie przysługują, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jednakże wykładni powyższych przepisów nie można dokonywać w sposób literalny . Tymczasem w niniejszej sprawie organy obydwu instancji odmówiły przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia wskazując, że wyłącznym powodem odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest fakt pozostawania Z. M. w związku małżeńskim oraz nie legitymowanie się przez skarżąca orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z takim stanowiskiem organów administracji nie sposób się zgodzić, gdyż zastosowana przez nie literalna wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit a ww. ustawy nie uwzględnia orzecznictwa sądowoadministracyjnego i stanowiska Trybunału Konstytucyjnego. Zgodnie z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2008 r., sygn. akt P 27/07, publ. OTK-A 2008/6/07 art.17 ust.1 ww. ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim uniemożliwiał nabycie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego obciążonej obowiązkiem alimentacyjnym osobie zdolnej do pracy, niezatrudnionej ze względu na konieczność sprawowania opieki nad innym niż jej dziecko niepełnosprawnym członkiem rodziny, jest niezgodny z art. 32 ust.1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Skoro członek rodziny wywiązuje się ze swoich obowiązków zarówno prawnych jak i moralnych wobec chorego krewnego, co wymaga rezygnacji z zarobkowania, to osoba ta winna otrzymać od Państwa odpowiednie wsparcie. Trybunał Konstytucyjny podniósł również, że świadczenie pielęgnacyjne nie tylko stanowi formę wsparcia rodziny pozostającej w trudnej sytuacji materialnej i faktycznej, ale również zdejmuje z Państwa i jego organów obowiązek zapewnienia opieki osobom jej potrzebującym w formach zorganizowanych. Co więcej wyrok ten spowodował zmianę przepisu art. 17 ust.1 ww. ustawy o świadczeniach rodzinnych na mocy art. 1 pkt. 8 lit. a ustawy z dnia 17 października 2008 r .o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. Nr 233, poz.1456). Ww. przepis przewiduje obecnie, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje osobom, na których zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ciąży obowiązek alimentacyjny, a także opiekunowi faktycznemu dziecka. Podstawą rozstrzygania w niniejszej sprawie nie był jednak art. 17 ust. 1 ww. ustawy, lecz art.17 ust.5 pkt. 2 a tej ustawy, którego literalna wykładnia w związku z ust. 1 przepisu nie jest zgodna z stanowiskiem Trybunału Konstytucyjnego zawartym we wskazanym wyżej wyroku, w którym Trybunał nakazał właściwe odczytywanie i stosowanie treści art.17 ust. 1 ustawy. W ocenie Sądu rozpatrującego skargę K. M., brzmienie art.17 ust. 5 pkt. 2 a ww. ustawy o świadczeniach rodzinnych musi być interpretowane w związku z art. 17 ust.1. Jeżeli prawo ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne wywodzi się z istnienia obowiązku alimentacyjnego to niedopuszczalna jest literalna wykładnia tego przepisu, której wnioski niweczyłyby skutki wyroku Trybunału Konstytucyjnego w odniesieniu do osób pozostających w związku małżeńskim. Co więcej w postanowieniu Trybunału Konstytucyjnego z dnia 1 czerwca 2010 r., sygn. akt P 38/09 Trybunał stwierdził, że sądy administracyjne przyznały pierwszeństwo wykładni celowościowej i systemowej nad wykładnią językową uznając, że pozostawanie w związku małżeńskim przez osobę wymagającą opieki nie powinno stanowić przesłanki odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Trybunał podzielił więc pogląd, iż stosowanie wykładni językowej powyższego przepisu jest niedopuszczalne, gdyż pozostaje w sprzeczności z podstawowymi wartościami konstytucyjnymi takimi jak: ochrona małżeństwa i dobra rodziny – art. 18 i art. 71 Konstytucji RP oraz równości wobec prawa – art. 32 Konstytucji RP. W aktualnym stanie prawnym, powstałym na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2008 r., sygn. akt P 27/07 okoliczność, że skarżąca sprawuje opiekę nad małżonkiem nie stanowi podstawy do odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Wykluczenie małżonka osoby wymagającej opieki z kręgu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego, obciążonego obowiązkiem alimentacyjnym oraz zdolnego do pracy, a niezatrudnionego ze względu na konieczność opieki nad członkiem rodziny, jak wyżej podniesiono, narusza konstytucyjną zasadę równości wobec prawa i jest nie do zaakceptowania w Państwie prawa. Wskazać również należy, że w doktrynie i w orzecznictwie przyjmuje się, że obowiązek alimentacyjny małżonka wynika z art. 27 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego obligującego małżonków do pomocy i współdziałania dla dobra rodziny (por. uchwała SN z dnia 5 października 1982 r. sygn. akt II CZP 38/82, OSNCP 1983, nr 2 – 3 , poz.31, wytyczne SN z dnia 16 grudnia 1987 r., OSNCP 1988, Nr 4, poz.42). Nadto Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z dnia 4 lipca 2012 r. (I SA/Wa 728/12) wskazał, że przesłanka negatywna ujęta w art. 17 ust. 5 pkt. 2 lit. a ww. ustawy o świadczeniach rodzinnych nie dotyczy małżonka osoby wymagającej opieki, spełniającego określone w art.17 ust.1 tej ustawy wymogi do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, ale odnosi się do krewnych osoby o znacznym stopniu niepełnosprawności, którzy ubiegaliby się o świadczenie pielęgnacyjne (lub już je otrzymują) w sytuacji, gdy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim. Do tego stanowiska przychylił się również Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w wyroku z dnia 27 czerwca 2013 r. (sygn. akt III SA/kr 1205/12), jak i sąd orzekający w niniejszej sprawie. Zgodnie z art. 153 ww. ustawy, przy ponownym rozpatrzeniu sprawy organy obowiązane są uwzględnić ocenę prawną i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w niniejszym wyroku. Uznając, że zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja organu pierwszej instancji zostały wydane z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik spraw, Sąd działając na podstawie art. 145 § 1 pkt.1 a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2012 nr 270 ze zm.) - orzekł jak w sentencji.