III SA/Kr 306/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Janusz Kasprzycki Sędziowie WSA Barbara Pasternak (spr.) SO (del.) Janusz Bociąga Protokolant Honorata Kuźmicka-Wełna po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 29 stycznia 2013 r. sprawy ze skargi W. H. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 10 stycznia 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji Wójt Gminy decyzją z dnia [...] 2011 r. znak: [...], wydaną na podstawie art. 104, art. 108, art. 127 § 1 i 2, art. 129 kpa oraz art. 3 pkt 11; art. 17 ust. 5 pkt 2a; art. 20 ust. 3; art. 23 ust. 4a; art. 24 ust. 3a i 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. nr 228 poz. 2255 ze zm.), nie przyznał W. H. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad Z. H. i nadał decyzji rygor natychmiastowej wykonalności. W uzasadnieniu organ l instancji podał, że zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 2a ustawy o świadczeniach rodzinnych; świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim. Organ wskazał, że W. H. pozostaje w związku małżeńskim, co jest negatywną przesłanką do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Ponadto na podstawie wywiadu środowiskowego ustalono, że Z. H. jest całkowicie niezdolny do pracy i samodzielnej egzystencji, gdyż po amputacji lewej kończyny dolnej wymaga ciągłej pielęgnacji ze strony drugiej osoby, tym bardziej, że jego stan z dnia na dzień się pogarsza. Dzieci mieszkające z Z. H. są związane stosunkiem pracy, natomiast W. H. podczas przeprowadzenia wywiadu oświadczyła, że nie podejmuje zatrudnienia ani innej pracy zarobkowej i w związku z tym wyłącznie ona może sprawować opiekę nad niepełnosprawnym mężem. Odwołanie od powyższej decyzji wniosła W. H., która podniosła, że od czasu choroby męża zmuszona jest się nim opiekować i zaspakajać wszystkie podstawowe potrzeby. Zarzuciła też, że niesprawiedliwym jest to, że jako żona nie może skorzystać ze świadczenia pielęgnacyjnego. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia 10 stycznia 2012r. znak: [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa i art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006r. nr 139, poz. 992 ze zm.), utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Zdaniem Kolegium w sprawie występowały okoliczności uniemożliwiające przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego W. H., ponieważ treść znowelizowanego przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych w sposób jednoznaczny wyklucza możliwość przyznania świadczenia w sytuacji, w której osoba wymagającą opieki pozostaje w związku małżeńskim, zaś dopuszcza przyznanie świadczenia jedynie w sytuacji, gdy oboje małżonkowie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Kolegium podkreśliło, że Z. H. pozostaje w związku małżeńskim, a jego małżonka W. H. nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Dlatego też Kolegium uznało rozstrzygnięcie organu l instancji za prawidłowe. Skargę na decyzję SKO złożyła W. H. Skarżąca powołała się na treść wyroku WSA w Olsztynie z dnia 11 marca 2009r. sygn. akt II SA/Ol 60/09 oraz stanowisko Trybunału Konstytucyjnego, który w wyroku z dnia 15 listopada 2006r. sygn. akt P 23/05 orzekł, że w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych mamy do czynienia z pominięciem legislacyjnym, zawężającym w sposób niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP krąg osób uprawnionych do nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż ustawodawca pominął możliwość nabycia prawa do świadczenia przez osoby rezygnujące z aktywności zawodowej ze względu na konieczność sprawowania opieki nad innym niż jej dziecko niepełnosprawnym członkiem rodziny, wobec którego obciążone jest obowiązkiem alimentacyjnym. W skardze powołano się także na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2008r. sygn. akt P 27/07 oraz orzeczenia sądów administracyjnych (wyrok WSA w Łodzi z dnia 6 listopada 2008r. sygn. akt II SA/Łd 814/08, wyrok WSA w Szczecinie z dnia 17 lutego 2010r. sygn. akt II SA/Sz 947/09, WSA w Poznaniu z dnia 6 listopada 2009r. sygn. akt II SA/Po 513/09, WSA w Warszawie z dnia 4 marca 2009r, sygn. akt l SA/Wa 7/09. Skarżąca podniosła, że z ugruntowanego już orzecznictwa sądowoadministracyjnego wynika, że również małżonek należy do kręgu osób obciążonych powinnością o cechach obowiązku alimentacyjnego, co łączy się z prawem ubiegania się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie, podtrzymując w całości stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do art. 1 ustawy z 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012r. poz. 270 ze zm.), zwanej dalej w skrócie "ppsa", sądy administracyjne powołane są do kontroli zgodności z prawem działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach swej kognicji sąd bada, czy przy wydaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia prawa materialnego i przepisów postępowania administracyjnego, nie będąc przy tym związanym granicami skargi, stosownie do treści art. 134 § 1 ppsa. Orzekanie - w myśl art. 135 ppsa - następuje w granicach sprawy będącej przedmiotem kontrolowanego postępowania, w której został wydany zaskarżony akt lub czynność i odbywa się z uwzględnieniem wówczas obowiązujących przepisów prawa. Sąd, uwzględniając skargę na decyzję, uchyla decyzję w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co wynika z art. 145 § 1 pkt 1 ppsa. W świetle powyższych zasad zaskarżona w niniejszej sprawie decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja organu l instancji podlegają uchyleniu. W kontrolowanym postępowaniu organy stanęły na stanowisku, że wnioskowane świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje skarżącej z uwagi na treść art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu obowiązującym w dacie orzekania. Przepis ten wyklucza możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, a skarżąca orzeczenia takiego nie posiada. Sąd orzekający w niniejszej sprawie nie podziela stanowiska organów. Wskazać trzeba, że to zagadnienie było już przedmiotem rozważań sądów administracyjnych (np. wyrok WSA w Łodzi z dnia 7 października 2010r. sygn. akt II SA/Łd 501/10 oraz WSA w Warszawie z dnia 5 lipca 2012r. sygn. akt l SA/Wa 880/12 oraz NSA z dnia 26 marca 201 Or. sygn. akt l OSK 1699/10 i z dnia 12 stycznia 2010r. l OSK 1105/09). Stanowisko wyrażone w tych wyrokach Sąd w składzie niniejszym w pełni podziela ze względów przedstawionych poniżej. Stosownie do art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, w brzmieniu obowiązującym w dacie podjęcia zaskarżonej decyzji, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługiwało: 1) matce albo ojcu; 2) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) opiekunowi faktycznemu dziecka - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności Natomiast art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych ustanawia negatywną przesłankę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w stosunku do osób wymagających opieki pozostających w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Niewątpliwie wykładnia językowa przytoczonej normy prawnej prowadzi do wniosku, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w związku z koniecznością opieki nad mężem nie przysługuje skarżącej. Nie można jednak pominąć faktu, że taka wykładnia przepisów art. 17 ust. 1 i art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych jest sprzeczna z zasadą równości wyrażoną w art. 32 Konstytucji RP. Wyraźnie stwierdził to Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 18 lipca 2008r. sygn. akt P 27/07 (OTK - A 2008/6/107). Wyjaśnić trzeba też, że tego rodzaju sprzeczność powstała dopiero w wyniku dokonywanych nowelizacji art. 17 ust. 1, ponieważ przepis ten w pierwotnym brzmieniu przewidywał, że prawo do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad dzieckiem przysługiwało matce lub ojcu dziecka albo opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad dzieckiem legitymującym się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z powyższym unormowaniem korespondowała ściśle regulacja art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy, zgodnie z którą świadczenia pielęgnacyjne nie przysługują, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim. To z kolei wynikało z faktu, że Kodeks rodzinny i opiekuńczy w art. 133 § 1 i 2 stanowi, że obowiązek alimentacyjny rodziców względem dziecka istnieje do czasu, w którym dziecko jest w stanie utrzymać się samodzielnie (chyba, że pozostaje w niedostatku). Z kolei obowiązek alimentacyjny między małżonkami, bądź też obowiązek jednego małżonka do dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi po rozwiązaniu lub unieważnieniu małżeństwa, wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych tego małżonka (art. 130 k.r.o.). Zatem zawarcie związku małżeńskiego przez osobę wymagającą opieki powodowało, że rodzice dziecka, tracąc z tą chwilą obowiązek alimentacyjny względem niego, tracili jednocześnie prawo do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego na dziecko. Obowiązek opieki nad taką osobą przechodził następnie na współmałżonka, który w świetle regulacji art. 27 k.r.o. miał od tego momentu obowiązek zaspakajania potrzeb nowopowstałej rodziny. W przytoczonym wyżej wyroku z dnia 18 lipca 2008r. Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, w zakresie, w jakim uniemożliwia nabycie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego obciążonej obowiązkiem alimentacyjnym osobie zdolnej do pracy, niezatrudnionej ze względu na konieczność sprawowania opieki nad innym niż jej dziecko niepełnosprawnym członkiem rodziny, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Trybunał podkreślił, że wprawdzie orzeczenie o niekonstytucyjności dotyczy wyłącznie art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, ale do organów stosujących przepisy tej ustawy należeć będzie ocena skutków stwierdzenia niekonstytucyjności zaskarżonego art. 17 ust. 1 ustawy w konfrontacji z innymi przesłankami określającymi prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Trybunał zwrócił szczególną uwagę na znaczenie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy dla sprawy, w której zapadł powyższy wyrok, a w którym to stanie faktycznym o świadczenie pielęgnacyjne wystąpił analogicznie, jak w sprawie niniejszej - współmałżonek. Redakcja pytania prawnego, skierowanego do Trybunału Konstytucyjnego, ograniczona jedynie do przepisu art. 17 ust. 1 ustawy, uniemożliwiła Trybunałowi zajęcie stanowiska odnośnie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a, tym niemniej końcową wypowiedzią Trybunał zasygnalizował istotę problemu i wprost zauważył, że to organ orzekając w sprawie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na opiekę nad współmałżonkiem musi "ocenić skutek stwierdzenia niekonstytucyjności art. 17 ust. 1 cytowanej ustawy" w dawnym brzmieniu. Wprawdzie art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych został znowelizowany w ten sposób, że od dnia 1 stycznia 2009r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługiwało osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, a także opiekunowi faktycznemu dziecka (...), lecz nowelizacją tą nie objęto art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych. W rezultacie przepis, który nie nasuwał wątpliwości w związku z pierwotnym brzmieniem art. 17 ust. 1, w zestawieniu z obecną treścią art. 17 ust. 1 prowadzi do wniosku, że świadczenie pielęgnacyjne na rzecz współmałżonka nie będzie przysługiwało. Koniecznym jest zatem dokonanie wykładni systemowej i celowościowej tych przepisów uwzględniającej stanowisko Trybunału Konstytucyjnego. Taka wykładnia prowadzi do przyjęcia, że świadczenie pielęgnacyjne będzie mogło być przyznane na rzecz współmałżonka, jeśli zostaną spełnione pozostałe przesłanki, warunkujące - co do zasady - możliwość ubiegania się o ten rodzaj świadczenia. Ponadto zauważyć trzeba, że, choć ustawodawca nie posłużył się dla regulacji wzajemnych obowiązków między małżonkami wprost pojęciem "obowiązku alimentacyjnego", to przepisy dotyczące obowiązku alimentacyjnego należy stosować także do wzajemnych obowiązków między małżonkami, w tym do obowiązku opieki na chorym, niepełnosprawnym małżonkiem. Wskazuje na to treść art. 23 i 27 k.r.o., które stanowią, że małżonkowie są zobowiązani do współdziałania dla dobra rodziny oraz zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli oraz, co istotne, do wzajemnej pomocy, pod pojęciem której należy rozumieć także pomoc w przypadku choroby. Dlatego też nie można przyjąć, że wyłączną regulacją obowiązku alimentacyjnego jest art. 128 k.r.o., który to przepis mówi o obowiązek alimentacyjnym krewnych w linii prostej oraz rodzeństwa. Podsumowując zatem, Sąd uznał, że zastosowana w kontrolowanym postępowaniu przez organy literalna wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniach rodzinnych wyklucza prawną możliwość przyznania świadczenia osobie sprawującej opieką nad małżonkiem i dlatego jest sprzeczna z przywołanym wyżej orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego. Dlatego też wykładnia ta nie może zostać zaaprobowania, ponieważ prowadziłoby to do zniweczenia skutków orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego w stosunku do osób pozostających w związku małżeńskim, nad którymi opiekę sprawują małżonkowie. Przy ponownym rozpatrywaniu sprawy organy zobowiązane będą do rozstrzygnięcia w przedmiocie złożonego przez skarżącą wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z uwzględnieniem przedstawionej wyżej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a i art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Mając powyższe na względzie, orzeczono jak sentencji Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a", w związku art. 135 ppsa.