III SA/Kr 391/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Tadeusz Kiełkowski (spr.) Sędziowie : Sędzia WSA Janusz Kasprzycki Asesor WSA Ewelina Dziuban po rozpoznaniu w dniu 6 czerwca 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym sprawy ze skargi K. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 15 grudnia 2023 r. znak SKO-NP-4115-261/23 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia oddala skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu decyzją z dnia 15 grudnia 2023 r., znak SKO-NP-4115-261/23, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 2000 ze zm.), art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 390) oraz art. 2 i art. 17 ust. 2 ustawy z dnia 12 października 1994 r. o samorządowych kolegiach odwoławczych (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 570), po rozpatrzeniu odwołania K. P. od decyzji Wójta Gminy C. z dnia 22 maja 2023 r., znak WSW.5411.18.2023, odmawiającej przyznania K. P. świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką E. P. – utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji. Powyższa decyzja, która jest przedmiotem skargi, zapadła w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych. Decyzją z dnia 22 maja 2023 r., znak WSW.5411.18.2023, wydaną na podstawie art. 17, art. 20 ust. 3, art. 24 ust. 2a i 3, art. 25 ust. 1, art. 26 ust. 1 i 2, art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 615 ze zm.), art. 6 ust. 2a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2021 r. poz. 423 ze zm.), art 66 ust 1 pkt 28a ustawy z dnia 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 1285 ze zm.), art 104 i art. 107 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2022 r. poz. 2000 ze zm.) oraz § 2 i § 10 rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 27 lipca 2017 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o przyznanie świadczeń rodzinnych oraz zakresu informacji, jakie mają być zawarte we wniosku, zaświadczeniach i oświadczeniach o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych (Dz. U. z 2017 r poz. 1466) – Wójt Gminy C. odmówił przyznania K. P. świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką E. P. ze względu na powstanie niepełnosprawności u matki wnioskodawcy w wieku 87 lat (art. 17 ust. 1b u.ś.r.). Działając na skutek odwołania K. P., Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu wydało opisaną na wstępie decyzję z dnia 15 grudnia 2023 r., którą utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia organ odwoławczy przypomniał na wstępie, że po wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, data powstania niepełnosprawności nie ma znaczenia. Niezależnie od powyższego kierunek rozstrzygnięcia organu pierwszej instancji uznano za zasadny. Z ustaleń wywiadu środowiskowego, orzeczenia o niepełnosprawności i oświadczeń wnioskodawcy wynika, że jego matka (wdowa) mieszka z nim i jego rodziną, została zakwalifikowana do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności od 1 kwietnia 2022 r. z powodu dysfunkcji narządu ruchu (05-R) oraz inne, w tym schorzenia: endokrynologiczne, metaboliczne, zaburzenia enzymatyczne, choroby zakaźne i odzwierzęce, zeszpecenia, choroby układu krwiotwórczego (11-I). Matka wnioskodawcy nie porusza się samodzielnie, a jedynie przy pomocy balkonika, jest osobą w większości leżącą, większość czasu przesypia (jest słaba), ma problemy z krążeniem (wrodzona wada serca, szybko się męczy), ze stawami, zmaga się odleżynami i ma obrzęki nóg. Wymaga pomocy w wykonywaniu codziennych czynności, tj. ubieranie, dbanie o higienę osobistą, prowadzenie szeroko rozumianego gospodarstwa domowego (pranie, sprzątanie, gotowanie, prasowanie, zakupy), realizacja recept, dawkowanie leków, umawianie wizyt domowych, pomoc przy wstaniu, przejściu do toalety. Pomoc i opiekę niepełnosprawnej zapewnia wnioskodawca (syn), który oświadczył, że w związku z pogarszającym się w ostatnim czasie stanem zdrowia matki zrezygnował w marcu 2023 r. z pracy w gospodarstwie rolnym. Wnioskodawca jest właścicielem gospodarstwa rolnego o powierzchni ponad 7 hektarów, które wydzierżawił córce U. zamieszkującej pod tym samym adresem za kwotę 100 zł rocznie. Wnioskodawca podał, że sprawuje całodobowa opiekę nad matką, opieka ta obejmuje wykonywanie wszystkich czynności dnia codziennego: gotowanie, sprzątanie, podawanie posiłków, leków, ubieranie, czesanie, mierzenie kilka razy dziennie ciśnienia, przeprowadzanie po pokoju, masowanie celem poprawy krążenia. Ponadto wskazał, że matka jest słaba, większość czasu leży, przesypia, bo nie ma siły na aktywność fizyczną, porusza się tylko za pomocą balkonika. Ze względu na tę opiekę zrezygnował w lutym 2023 r. z prowadzenia działalności gospodarczej. W ocenie organu odwoławczego matka wnioskodawcy niewątpliwie wymaga pomocy i opieki, jednakże biorąc pod uwagę zakres opieki i możliwość skorzystania z usług opiekuńczych, możliwe jest takie zorganizowanie opieki, ażeby wnioskodawca nie musiał rezygnować z prowadzenia i pracy w gospodarstwie rolnym. Specyfika pracy w gospodarstwie rolnym pozwala bowiem dostosować godziny pracy do konieczności wykonywania czynności opiekuńczych. W konsekwencji trudno przyjąć, iż w sprawie występuje związek przyczynowo-skutkowy między rezygnacją z pracy w gospodarstwie rolnym a koniecznością sprawowania opieki. Czynności takie jak: pomoc w utrzymaniu higieny osobistej, podanie leków, przygotowanie posiłków, organizowanie wizyt lekarskich, robienie zakupów, czyli szeroko rozumiane prowadzenie gospodarstwa domowego są czynnościami, które nie mogą być uznane za czynności wymagające całodobowej dyspozycyjności wnioskodawcy. Są to typowe czynności dnia codziennego, które są wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo i wykonują je przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu. Matka wnioskodawcy większość czasu spędza w łóżku, jest słaba, nie wymaga specjalistycznych czynności opiekuńczych, których nie dałoby się zabezpieczyć w ramach usług opiekuńczych, zatem jest możliwe zorganizowanie tej opieki tak, aby nie powodowała ona konieczności rezygnacji wnioskodawcy z prowadzenia i pracy w gospodarstwie rolnym. Organ odwoławczy zauważył też, że w okresie, gdy stan zdrowia matki odwołującego pogorszył się i w kwietniu 2022 r. została ona zakwalifikowana do znacznego stopnia niepełnosprawności, wnioskodawca był w stanie łączyć pracę w gospodarstwie rolnym i prowadzenie działalności gospodarczej. Z akt sprawy nie wynika, aby stan jej zdrowia drastycznie pogorszył się marcu 2023 r. Ponadto wnioskodawca, nawet sprawując opiekę bez pomocy w postaci usług opiekuńczych, może zabezpieczyć swoje dochody przez wydzierżawienie gospodarstwa rolnego, co zresztą zrobił – co prawda kwota, za która oddał w dzierżawę jest niewielka, niemniej jednak nie pozbawia go to możliwości zwiększenia tej odpłatności. Pismem z dnia 1 lutego 2024 r. K. P. złożył skargę na powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu. Skarżący wniósł o: (i) uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji oraz orzeczenie co do istoty sprawy przez przyznanie mu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ewentualnie przekazanie sprawy organowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania i (ii) zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego. Skarżący zarzucił zaskarżonej decyzji naruszenie art. 17 ust. 1 u.ś.r. przez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącego w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu wniosło o oddalenie skargi, podtrzymując swoje stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje. Stosownie do art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 935, dalej "p.p.s.a."), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, stosując środki określone w ustawie. Kontrola sądu polega na zbadaniu, czy przy wydawaniu zaskarżonego aktu nie doszło do rażącego naruszenia prawa dającego podstawę do stwierdzenia jego nieważności, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania, naruszenia prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy oraz naruszenia przepisów postępowania administracyjnego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi ani powołaną podstawą prawną, zgodnie z dyspozycją art. 134 § 1 p.p.s.a. Sąd nie rozstrzyga sprawy administracyjnej merytorycznie, lecz ocenia zgodność aktu z prawem. Kontrolując zaskarżoną decyzję zgodnie ze wskazanymi wyżej kryteriami, należało uznać, że odpowiada ona prawu i nie ma podstaw do pozbawienia jej mocy wiążącej. Skarga okazała się niezasadna. Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych w ówczesnym brzmieniu (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 390, dalej "ustawa") świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Wedle art. 17 ust. 1a ustawy osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W myśl art. 17 ust. 1b świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Z kolei art. 17 ust. 5 ustawy stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli: 1) osoba sprawująca opiekę: a) ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym, b) ma ustalone prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, świadczenia pielęgnacyjnego lub zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów; 2) osoba wymagająca opieki: a) pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, b) została umieszczona w rodzinie zastępczej, z wyjątkiem rodziny zastępczej spokrewnionej, rodzinnym domu dziecka albo, w związku z koniecznością kształcenia, rewalidacji lub rehabilitacji, w placówce zapewniającej całodobową opiekę, w tym w specjalnym ośrodku szkolno-wychowawczym, z wyjątkiem podmiotu wykonującego działalność leczniczą, i korzysta w niej z całodobowej opieki przez więcej niż 5 dni w tygodniu; 3) na osobę wymagającą opieki inna osoba ma ustalone prawo do wcześniejszej emerytury; (...) 5) na osobę wymagającą opieki jest ustalone prawo do dodatku do zasiłku rodzinnego, o którym mowa w art. 10, prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, prawo do świadczenia pielęgnacyjnego lub prawo do zasiłku dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów; 6) na osobę wymagającą opieki inna osoba jest uprawniona za granicą do świadczenia na pokrycie wydatków związanych z opieką, chyba że przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego lub dwustronne umowy o zabezpieczeniu społecznym stanowią inaczej. W niniejszej sprawie organ pierwszej instancji wskazał, jako przeszkodę do przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego, powstanie niepełnosprawności u osoby, nad którą jest sprawowana opieka, po 25 roku życia (art. 17 ust. 1b ustawy). Tę przeszkodę trafnie zweryfikował organ odwoławczy, wskazując na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. (K 38/13, Dz. U. z 2014 r. poz. 1443). Organ odwoławczy prawidłowo wywiódł, że kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. Nie jest zatem dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części przepisu art. 17 ust. 1b, która została uznana za niezgodną z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. W ocenie Sądu, organ odwoławczy poczynił prawidłowe i wyczerpujące ustalenia faktyczne co do okoliczności istotnych z punktu widzenia możliwości przyznania skarżącemu K. P. świadczenia pielęgnacyjnego. Sąd w pełni podziela zaprezentowane w niniejszej sprawie stanowisko organu odwoławczego, że nie została spełniona przesłanka pozytywna przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego w postaci bezpośredniego związku przyczynowego między brakiem zatrudnienia skarżącego (zaprzestaniem prowadzenia i pracy w gospodarstwie rolnym) a pomocą świadczoną matce E. P., przy czym do takiego wniosku prowadzi całościowa ocena ogółu istotnych w tej mierze elementów stanu faktycznego, do których należą: okoliczności i uwarunkowania deklarowanego przez skarżącego zaprzestania prowadzenia i pracy w gospodarstwie rolnym, zakres czynności opiekuńczych wykonywanych przez skarżącego w ramach pomocy matce, możliwość uzyskania wsparcia w postaci usług opiekuńczych. Gdy chodzi o pierwszy ze wspomnianych elementów, to skarżący deklaruje zaprzestanie prowadzenia i pracy w gospodarstwie rolnym od marca 2023 r. Tymczasem matka skarżącego była niepełnosprawna w stopniu znacznym od kwietnia 2022 r., wobec czego przez niemal rok skarżący łączył pomoc matce z prowadzeniem i pracą w gospodarstwie rolnym – i okazywało się to możliwe (z akt sprawy nie wynika, aby w marcu 2023 r. stan zdrowia matki skarżącego zasadniczo się zmienił). Znamienne jest też to, że deklarowanemu przez skarżącego zaprzestaniu prowadzenia i pracy w gospodarstwie rolnym towarzyszyło przekazanie tego gospodarstwa (o powierzchni ponad 7 ha) córce U., naówczas w wieku 25 lat, mieszkającej razem ze skarżącym pod tym samym adresem, za roczny czynsz wysokości 100 zł (umowa dzierżawy z dnia 17 marca 2023 r. – w aktach sprawy). W tej sytuacji przychody z gospodarstwa rolnego wciąż pozostają przychodami rodziny skarżącego, a poza tym skarżący nadal ma możliwość pracy w gospodarstwie, nawet jeżeli go już samodzielnie nie prowadzi. Opieka nad osobą niepełnosprawną, sprawowana w szerokim zakresie, może uniemożliwiać pracę, także pracę w gospodarstwie rolnym. Niemniej jednak – z drugiej strony – trzeba mieć na względzie, że: "Przy właściwej organizacji pracy, rolnik może prowadzić gospodarstwo rolne – zarządzać nim i jednocześnie sprawować opiekę nad osobą niepełnosprawną. Jest bowiem organizatorem własnej pracy. Ma możliwość jej zaplanowania, dostosowania rozkładu zajęć do potrzeb rodziny, w tym swobodnego wyznaczenia czasu niezbędnego na czynności opiekuńcze nad osobą niepełnosprawną" (uzasadnienie uchwały NSA z dnia 11 grudnia 2012 r., I OPS 5/12, CBOSA). W odniesieniu do zakresu czynności opiekuńczych wykonywanych przez skarżącego w ramach pomocy matce, należy przede wszystkim podkreślić, że: "O ile (...) konieczność stałej lub długotrwałej opieki nad osobą niepełnosprawną wynika z orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, to dla ustalenia przesłanki związku przyczynowo-skutkowego w danym przypadku konieczne jest ustalenie, czy rodzaj bądź ilość czynności z zakresu faktycznie sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, wykonywanych przez osobę ubiegającą się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, uniemożliwia tej osobie podjęcie zatrudnienia lub jest przyczyną rezygnacji z zatrudnienia (...). Legitymowanie się przez osobę wymagającą opieki orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności nie może wykluczać możliwości wywodzenia braku związku przyczynowego z zakresu faktycznie sprawowanej opieki nad tą osobą" (wyrok NSA z 20 grudnia 2023 r., I OSK 2322/22, CBOSA). "W każdej sprawie właściwy organ musi dokonać dogłębnej oceny, czy w okolicznościach konkretnej sprawy istotnie osoba sprawująca opiekę nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia lub zmuszona jest zrezygnować z zatrudnienia. Musi zatem ustalić rozmiar faktycznie sprawowanej opieki w kontekście braku możliwości podjęcia pracy. Legitymowanie się przez osobę wymagającą opieki orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności, nie może wykluczać możliwości wywodzenia braku związku przyczynowego z zakresu faktycznie sprawowanej opieki nad tą osobą" (wyrok NSA z 11 kwietnia 2024 r., I OSK 708/23, CBOSA). Zdaniem Sądu, w niniejszej sprawie organ prawidłowo ustalił zakres czynności wykonywanych przez skarżącego w ramach pomocy matce (gotowanie, sprzątanie, podawanie posiłków i leków, ubieranie, czesanie, mierzenie ciśnienia, masowanie celem poprawy krążenia, przeprowadzanie po pokoju – matka skarżącego porusza się przy pomocy balkonika, jest słaba, większość czasu leży, przesypia, bo nie ma siły na aktywność fizyczną) – i prawidłowo ocenił, że nie implikuje on konieczności rezygnacji z zatrudnienia, a w szczególności – o czym była mowa wyżej – nie uniemożliwia pracy w gospodarstwie rolnym. Organ odwoławczy trafnie zauważył też, że matka skarżącego "nie wymaga specjalistycznych czynności opiekuńczych, których nie dałoby się zabezpieczyć w ramach usług opiekuńczych, zatem jest możliwe zorganizowanie tej opieki tak, aby nie powodowała ona konieczności rezygnacji odwołującego z prowadzenia i pracy w gospodarstwie rolnym". Organ ocenił zebrany materiał dowodowy prawidłowo i prawidłowo ustalił stan faktyczny (nie doszło do naruszenia przepisów statuujących zasadę prawdy obiektywnej ani innych przepisów prawa procesowego, w tym art. 7 k.p.a., art. 77 § 1, art. 107 § 3 k.p.a.), prawidłowo zinterpretował odnośne przepisy prawa materialnego (w tym art. 17 ust. 1 ustawy) i dokonał prawidłowej subsumcji stanu faktycznego pod hipotezę normy prawnej, konstatując konieczność wydania decyzji o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Zaskarżona decyzja odpowiada prawu, a w szczególności nie narusza przepisów prawa powołanych w skardze. Mając powyższe na względzie, na podstawie art. 151 p.p.s.a., Sąd orzekł jak w sentencji wyroku.