III SA/Kr 697/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Janusz Kasprzycki Sędziowie: SWSA Katarzyna Marasek-Zybura (spr.) ASR WSA Ewelina Dziuban po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 5 grudnia 2025 r. sprawy ze skargi A. A. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 3 marca 2025 r. znak: 010070/680/424074/2022 w przedmiocie uchylenia prawa do rodzinnego kapitału opiekuńczego stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji. Zaskarżoną decyzją z dnia 3 marca 2025 r. nr 010070/680/424074/2022 Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 4 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 572 z późn. zm., dalej: k.p.a.) oraz art. 35 ustawy z dnia 17 listopada 2021 r. o rodzinnym kapitale opiekuńczym (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 833 z późn. zm.), po rozpoznaniu odwołania A. A. (dalej: skarżąca), utrzymał w mocy decyzję ZUS z dnia 25 lipca 2023 r. nr 010070/680/424074/2022, którą uchylono prawo do rodzinnego kapitału opiekuńczego na dziecko K. K. od dnia 1 stycznia 2022 r. do dnia 30 czerwca 2022 r. Powyższa decyzja została wydana w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych. W dniu 25 stycznia 2022 r. skarżąca zwróciła się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z wnioskiem o rodzinny kapitał opiekuńczy na dziecko K. K., wskazując, że najstarszym dzieckiem w rodzinie jest W. S. Po rozpoznaniu wniosku, ZUS informacją z dnia 23 lutego 2022 r., przyznał skarżącej prawo do ww. świadczenia w kwocie 6000 zł. Następnie, ZUS decyzją z dnia 25 lipca 2023 r. uchylił przyznane skarżącej informacją z dnia 23 lutego 2022 r. prawo do rodzinnego kapitału opiekuńczego na dziecko K. K. od dnia 1 stycznia 2022 r. do 30 czerwca 2022 r. W motywach rozstrzygnięcia ZUS podkreślił, że dziecko wskazane we wniosku o rodzinny kapitał opiekuńczy, jako najstarsze dziecko nie jest członkiem rodziny. Natomiast z przeprowadzonego postępowania wyjaśniającego wynika, że dziecko W. S. od dnia 2 czerwca 2021 r. przebywa w placówce opiekuńczo-wychowawczej. Powyższa decyzja została doręczona skarżącej w dniu 25 lipca 2023 r. W dniu 9 sierpnia 2023 r. skarżąca wniosła odwołanie od ww. decyzji. Podniosła, że zaskarżona decyzja jest dla niej krzywdząca. Wskazała, że dziecko K. K. przebywa pod jej opieką cały czas, natomiast córka W. S. od poniedziałku do piątku przebywa w ośrodku. Nie rozumie wydanej decyzji, ponieważ posiada pod opieką jeszcze troje dzieci, które można wskazać, jako najstarsze. Do odwołania załączyła odpis aktu urodzenia dziecka W. S. Zakład Ubezpieczeń Społecznych po rozpoznaniu odwołania, wydał opisaną na wstępie decyzję z dnia 3 marca 2025 r. Na wstępie organ odwoławczy streścił przebieg dotychczasowego postępowania oraz powołał przepisy mające zastosowanie w niniejszej sprawie. W motywach rozstrzygnięcia ZUS podkreślił, że brak jest podstaw do uchylenia decyzji ZUS z dnia 25 lipca 2023 r., ponieważ w okresie składania wniosku do ZUS dziecko wskazane we wniosku, jako najstarsze dziecko w rodzinie zgodnie z przepisami ustawy o rodzinnym kapitale opiekuńczym nie należało do członków rodziny skarżącej, jako dziecko przebywając w Placówce Opiekuńczo- Wychowawczej. W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skarżąca, zarzuciła naruszenie: - art. 7 oraz art. 77 § 1 k.p.a. poprzez nieustalanie wszystkich okoliczności faktycznych, na których powinno być oparte rozstrzygnięcie, a które to miało istotny wpływ na wynik postępowania; - art. 8 i art. 9 k.p.a. poprzez niepoinformowanie skarżącej o błędnym uzupełnieniu wniosku oraz niewezwania jej do jego sprostowania; - art. 4 ust. 1 ustawy o rodzinnym kapitale opiekuńczym poprzez jego niewłaściwe zastosowanie skutkujące uchyleniem prawa do rodzinnego kapitału opiekuńczego na dziecko K. K. od dnia 1 stycznia 2022 r. do dnia 30 czerwca 2022 r. W oparciu o powyższe zarzuty, skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji. W uzasadnieniu skargi skarżąca rozwinęła powyższe zarzuty. W odpowiedzi na skargę Zakład Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył co następuje: W pierwszej kolejności zaznaczenia wymaga, że niniejsza sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, na podstawie art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 935 z późn. zm., dalej: p.p.s.a.), zgodnie z którym sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. W niniejszej sprawie wniosek o rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym złożył organ, a skarżąca nie zażądała przeprowadzenia rozprawy. Odnosząc się zaś do kwestii kognicji Sądu, należy wskazać, że stosownie do art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 1267) w zw. z art. 3 § 1 p.p.s.a., sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego w sposób, który miał wpływ na wynik sprawy, bądź przepisów postępowania w stopniu, który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a także stosują środki określone w ustawie. Sąd administracyjny, zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a., rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a p.p.s.a. Oznacza to, że sąd bada w pełnym zakresie zgodność z prawem działania organu administracji publicznej, a nie tylko zgodność z przepisami, których naruszenie zarzucono w skardze i wobec tego może wydać orzeczenie innej treści niż to, o które wnosił skarżący. W ramach kontroli działalności administracji publicznej sąd uprawniony jest do badania, czy przy wydaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia przepisów prawa materialnego, określającego prawa i obowiązki stron oraz prawa procesowego, regulującego postępowanie przed organami administracji publicznej. W myśl przepisu art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. sąd uwzględnia skargę na decyzję lub postanowienie i orzeka o ich uchyleniu w sytuacji, gdy stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (lit. a), naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (lit. b), lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (lit. c). Niezależnie od powyższego Sąd stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia w całości lub w części, jeżeli zachodzą przyczyny określone w art. 156 k.p.a. lub w innych przepisach (art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Przeprowadzona przez Sąd kontrola legalności zaskarżonych decyzji wykazała, że skarga zasługiwała na uwzględnienie, choć z innych przyczyn niż zostały w niej wskazane. Zdaniem sądu w rozpoznawanej sprawie, należało z urzędu stwierdzić nieważność zaskarżonej decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 3 marca 2025 r., gdyż organ dopuścił się rażącego naruszenia przepisów postępowania polegającego na rozpoznaniu spóźnionego odwołania wniesionego od rozstrzygnięcia Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 25 lipca 2023 r. Zgodnie z art. 127 § 1 i § 2 k.p.a. od decyzji wydanej w pierwszej instancji stronie służy odwołanie tylko do jednej instancji, a właściwy do jego rozpatrzenia jest organ administracji publicznej wyższego stopnia, chyba że ustawa przewiduje inny organ odwoławczy. Z kolei w myśl art. 129 § 1 i 2 k.p.a., odwołanie wnosi się do właściwego organu odwoławczego za pośrednictwem organu, który wydał decyzję, w terminie czternastu dni od dnia doręczenia decyzji stronie, a gdy decyzja została ogłoszona ustnie - od dnia jej ogłoszenia stronie. Czternastodniowy termin do wniesienia odwołania liczy się od dnia ogłoszenia lub od dnia doręczenia decyzji stronie w postaci i w sposób czyniący zadość wymaganiom ustawowym. Przy obliczaniu tego terminu nie uwzględnia się, zgodnie z art. 57 § 1 k.p.a., dnia doręczenia lub ogłoszenia treści decyzji stronie, lecz dzień następny. Termin do wniesienia odwołania jest terminem ustawowym oraz terminem zawitym, którego zachowanie bądź upływ organ odwoławczy ma obowiązek uwzględnić z urzędu. Gdyby odwołanie zostało złożone po upływie tego terminu, organ wyższego stopnia ma obowiązek uwzględnić to z urzędu i wydać postanowienie o stwierdzeniu uchybienia terminu do złożenia odwołania (art. 134 k.p.a.), chyba że strona wystąpiła z wnioskiem o przywrócenie uchybionego terminu. Po upływie terminu do wniesienia odwołania decyzja organu I instancji staje się ostateczna, a sprawa rozstrzygnięta tą decyzją korzysta ze szczególnej ochrony, gdyż może zostać wzruszona jedynie w przypadkach określonych w art. 145-163a k.p.a., bądź gdy przewidują to przepisy szczególne (art. 16 § 1 k.p.a.). Walor ostateczności decyzja organu I instancji uzyskuje z mocy samego prawa, z chwilą upływu terminu do wniesienia odwołania i to zarówno wówczas, gdy odwołania w ogóle nie wniesiono, jak i wówczas, gdy odwołanie zostało wniesione po ustawowym terminie, którego to terminu nie przywrócono (por. wyrok NSA z dnia 24 czerwca 2021 r., sygn. I OSK 297/21, opubl. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, dalej: CBOSA). Podjęcie przez organ odwoławczy czynności zmierzających do rozpoznania i rozstrzygnięcia sprawy, każdorazowo poprzedza postępowanie wstępne, w trakcie którego organ odwoławczy podejmuje czynności mające na celu ustalenie między innymi, czy odwołanie zostało wniesione z zachowaniem terminu, określanego w art. 129 § 2 k.p.a. Przeprowadzenie wspomnianych czynności wstępnych jest obligatoryjne. Ewentualne ustalenie, że odwołanie wniesiono z uchybieniem terminu skutkuje tym, że organ nie rozpoznaje odwołania merytorycznie, nie rozważa argumentacji strony, lecz postanowieniem stwierdza uchybienie terminu do wniesienia odwołania, zgodnie z art. 134 k.p.a. Zarówno w doktrynie, jak i w orzecznictwie ugruntowany jest pogląd, że rozpatrzenie odwołania wniesionego z uchybieniem terminu, który nie został przywrócony, stanowi rażące naruszenie prawa w rozumieniu art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. Oznacza bowiem niedopuszczalną weryfikację w postępowaniu odwoławczym decyzji ostatecznej, korzystającej z cech trwałości, o jakiej mowa w art. 16 § 1 k.p.a. (por. B. Adamiak, J. Borkowski, k.p.a. Komentarz, Warszawa 2011, s. 503, wyroki: Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 5 listopada 2010 r., sygn. II SA/Rz 464/10; Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 29 marca 2011 r., sygn. II SA/Ol 118/11; Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach z dnia 19 stycznia 2012 r., sygn. II SA/Ke 821/11, CBOSA). W uchwale Naczelnego Sądu Administracyjnego (do 2003.12.31) w Warszawie w składzie 7 sędziów NSA z dnia 12 października 1998 r. sygn. OPS 11/98 wprost wskazano, że "rozpatrzenie odwołania wniesionego z uchybieniem terminu, który nie został przywrócony, stanowi rażące naruszenie prawa w rozumieniu art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a." Postępowanie odwoławcze może być wszczęte wyłącznie wskutek skutecznego prawnie wniesienia środka zaskarżenia (odwołania) przez podmiot legitymowany, nigdy zaś z urzędu. Dopiero bowiem czynność strony, którą jest wniesienie odwołania w terminie prawem przewidzianym, albo w terminie przywróconym w myśl art. 58 § 1 k.p.a., powoduje, że organ wyższego stopnia może skorzystać z uprawnień, jakie są przewidziane dla organu odwoławczego. Skoro zaś organ odwoławczy nie może działać z urzędu, to w razie braku odwołania postępowanie przed organem odwoławczym nie znajduje uzasadnienia w prawie i decyzja wydana w takim trybie dotknięta jest wadą nieważności. Odnosząc powyższe do okoliczności niniejszej sprawy wskazać należy, iż decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 25 lipca 2023 r. została skutecznie doręczona skarżącej w dniu 25 lipca 2023 r., co wynika z dokumentu "UPD - Urzędowe Poświadczenia Doręczenia" znajdującego się w aktach administracyjnych, który stanowi dokument urzędowy potwierdzający datę doręczenia decyzji (por. wyrok NSA z dnia 15 marca 2017 r., sygn. I OSK 1729/15, CBOSA). Termin do złożenia odwołania liczony od tej daty kończył bieg wraz z upływem dnia 8 sierpnia 2023 r. (poniedziałek). Tymczasem odwołanie skarżąca wniosła w dniu 9 sierpnia 2023 r., a zatem z uchybieniem ustawowego terminu do wniesienia odwołania. Tym samym czynność polegająca na złożeniu wymienionego środka nie mogła wywołać zamierzonego skutku, gdyż odwołanie, jako wniesione po terminie nie mogło wszcząć postępowania odwoławczego prowadzącego do wydania decyzji merytorycznej. Warunkiem skuteczności tej czynności procesowej jest bowiem zachowanie ustawowego terminu do jej dokonania. Uchybienie ustawowego terminu powoduje zaś bezskuteczność odwołania. Odwołanie nie zawierało wniosku o przywrócenie terminu. Tymczasem Zakład Ubezpieczeń Społecznych rozpoznał odwołanie orzeczeniem z dnia 3 marca 2025 r. W tej sytuacji, w sprawie doszło do rażącego naruszenia prawa, o którym mowa w art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a., gdyż organ rozpoznał środek odwoławczy wniesiony z uchybieniem terminu, który nie został przywrócony, tym samym dokonał weryfikacji w zwykłym postępowaniu odwoławczym orzeczenia, od którego nie przysługiwał już środek zaskarżenia. Wobec wystąpienia podstaw do stwierdzenia nieważności zaskarżonego rozstrzygnięcia Sąd nie mógł badać jego materialnoprawnej podstawy, jak i skierowanych do niego zarzutów. Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w zw. z art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. i art. 129 § 2 k.p.a. orzekł jak w sentencji wyroku. Ponownie rozpoznając sprawę organ na podstawie art. 153 p.p.s.a. uwzględni powyższe ustalenia faktyczne i ocenę prawną.