I SA/Łd 1420/08

Dnia 19 lutego 2009 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział I w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Arkadiusz Cudak Sędziowie: Sędzia NSA Teresa Porczyńska Asesor WSA Cezary Koziński (spr.) Protokolant asystent sędziego Joanna Wegner po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 lutego 2009 roku sprawy ze skargi T. B. na decyzję Prezesa KRUS z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia zadłużenia z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników 1. uchyla zaskarżoną decyzję w części odmawiającej umorzenia zadłużenia z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników; 2. w pozostałej części skargę oddala. I SA/Łd 1420/08 UZASADNIENIE Pismem z dnia 8 kwietnia 2008 r. Kancelaria Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej przesłała do Centrali Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, celem załatwienia według właściwości, wniosek Państwa T. i M. B. z prośbą o umorzenie zaległych składek na ubezpieczenie emerytalno-rentowe. Wnioskodawcy wskazali na swoją trudną sytuację zdrowotną i materialną, podkreślając że korzystają z pomocy Opieki Społecznej, a żywność dostają od Zakonu Ojców Albertynów. Decyzją z dnia [...] znak: [...] Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, na podstawie art. 36 ust. 1 pkt 10 i art. 41a ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz.U. z 2008 r., Nr 50, poz. 291), umorzył Pani T. B. odsetki za zwłokę w kwocie 18.593,- zł i odmówił umorzenia pozostałego zadłużenia (18.936,60 zł) z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników. W uzasadnieniu decyzji wskazano, iż strona od dnia 1 kwietnia 2008 r. została wraz z mężem wyłączona z ubezpieczenia społecznego rolników, z uwagi na nieprowadzenie działalności rolniczej w gospodarstwie o powierzchni 1,43 ha (1,06 ha przeliczeniowego). Wcześniej – jak podkreślono – Pani T. i M. B. prowadzili działalność rolniczą w gospodarstwie rolnym, które posiadają od 1989 roku, uzyskując z tego tytułu przychody. Pani T. B. zgłosiła siebie i męża do ubezpieczenia dopiero w 2001 roku; zatem strony zostały objęte tym ubezpieczeniem z okresem wstecznym. Prezes KRUS podkreślił także, iż Sąd Okręgowy w Ł. oddalił odwołanie od decyzji z dnia [...] o podleganiu ubezpieczeniu społecznemu rolników, w której jako zobowiązaną do opłacania składek wskazano T. B. Sprawę tą rozpoznawał także Sąd Najwyższy, który oddalił kasację od wyroku Sądu Apelacyjnego w Ł. w tym przedmiocie. Ponadto KRUS w 2003 roku umorzył całość odsetek od zaległych składek, pod warunkiem spłaty w terminach ratalnych pozostałego zadłużenia. Układ ratalny został jednak przez Panią T. B. zerwany, co spowodowało, że kwota zadłużenia powiększyła się o przypisane odsetki za zwłokę, liczone od następnego dnia po upływie ustawowego terminu płatności składek na ubezpieczenie społeczne. Ponieważ zadłużenie zwiększało się, na podstawie art. 52 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników dokonano zabezpieczenia powyższych należności poprzez wpis hipoteki do księgi wieczystej gospodarstwa, będącego własnością strony. W zakresie sytuacji materialnej strony wskazano, iż Placówka Terenowa KRUS w B. potwierdziła trudną sytuację materialno-bytową Państwa B. na przestrzeni ostatnich lat. Ich gospodarstwo ma niewielki areał, jest zaniedbane, niedoinwestowanie, bez żadnych maszyn rolniczych; bark oznak prowadzenia w nim jakiejkolwiek działalności rolniczej. Rodzina strony, z uwagi na stwierdzoną przez Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej w B. długotrwałą trudną sytuacje materialno-bytową, objęta jest od 2004 r. pomocą w postaci zasiłków celowych. Prezes KRUS stwierdził, iż przy podejmowaniu decyzji w przedmiocie umorzenia, zobowiązany jest on, na podstawie art. 41a ust. 1 pkt 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, do uwzględnienia nie tylko możliwości płatniczych wnioskodawcy, ale również stanu finansów funduszów: emerytalno-rentowego i składkowego. Dlatego biorąc pod uwagę fakt, iż znaczna część zadłużenia została zabezpieczona poprzez wpis hipoteki do księgi wieczystej gospodarstwa, podjęto decyzję o umorzeniu części zaległości w postaci odsetek za zwłokę. Na spłatę pozostałego zadłużenia stronie może zostać udzielona ulga w postaci układu ratalnego, dostosowanego do aktualnych możliwości płatniczych. W celu ustalenia formy i warunków spłaty pozostałej zaległości, strona powinna zgłosić się do Placówki Terenowej KRUS w B. Pismem z dnia 25 czerwca 2008 roku Pani T. B. ponownie zwróciła się do Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego o rozpatrzenie jej wniosku w sprawie umorzenia zadłużenia z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników. Wnioskodawczyni wskazała, iż wraz z mężem nie prowadzili i nie prowadzą żadnej działalności rolniczej, a ponadto nie poczuwają się do spłaty żadnych zadłużeń na rzecz KRUS. Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego decyzją z dnia [...] znak: [...] - po ponownym rozpoznaniu sprawy, w oparciu o przepisy art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art. 127 § 3 Kodeksu postępowania administracyjnego i art. 41a ust. 1 pkt 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników - utrzymał w mocy swoje wcześniejsze rozstrzygnięcie z dnia [...]. Prezes KRUS podkreślił, iż strona - zwracając się z wnioskiem o ponowne rozpoznanie sprawy - nie podała żadnych nowych okoliczności, poza tymi, które były znane Kasie i zostały uwzględnione przy podejmowaniu wcześniejszej decyzji. Organ wskazał, iż podejmując wcześniejszą decyzję o umorzeniu 100% odsetek w kwocie 18.593,- zł i odmawiając umorzenia pozostałej kwoty zadłużenia, uwzględnił trudną sytuację materialno-bytową Pani T. B. na przestrzeni ostatnich lat, uzyskiwanie niewielkich dochodów z niedoinwestowanego i zaniedbanego gospodarstwa, fakt korzystania przez stronę w okresie wcześniejszym z pomocy Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w B. oraz problemy zdrowotne małżonka. Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi na powyższą decyzję Prezesa KRUS wnieśli T. i M. B., którzy nie wskazali naruszenia konkretnego przepisu prawa, lecz ograniczyli się do stwierdzenia, iż nie są w stanie spłacić zaległych składek na ubezpieczenie rolnicze, nawet w terminach ratalnych. Nadmienili również, iż KRUS w ostatnim piśmie poinformował ich o możliwości skorzystania z wcześniejszych emerytur, z których można będzie spłacić zadłużenie. W odpowiedzi na skargę pełnomocnik Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego wniósł o jej oddalenie. Po przedstawieniu stanu faktycznego sprawy stwierdził, iż udzielona ulga w postaci umorzenia w całości odsetek jest adekwatna do sytuacji rodzinnej i materialnej skarżącej; po przyznaniu jej i jej małżonkowi emerytury będzie można rozłożyć pozostałą część zadłużenia na raty i potrącać je z wypłacanego świadczenia. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Na wstępie należy wskazać, iż wniosek o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników złożyli małżonkowie T. i M. B., natomiast adresatem zaskarżonej decyzji była wyłącznie T. B., co świadczy o tym, iż to ona była traktowana jako rolnik zobowiązany do uiszczania składek zarówno za siebie jak i za swojego męża. Wprawdzie skarżący w swojej skardze nie podnieśli zarzutów naruszenia zaskarżoną decyzją konkretnych przepisów prawa, jednakże Sąd rozpoznając skargę - nie będąc na podstawie art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed Sądami Administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm.; dalej powoływanej jako p.p.s.a.) związany zarzutami skargi oraz powołaną podstawą prawną - skontrolował zaskarżoną decyzję zgodnie z kompetencją wyrażoną w art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153, poz. 1269 z późn. zm.) pod kątem jej zgodności z prawem. Z sentencji zaskarżonej decyzji wynika, że Prezes KRUS umorzył skarżącej całość odsetek za zwłokę od zaległych składek na ubezpieczenie społeczne rolników za okres od trzeciego kwartału 1996 roku do czwartego kwartału 2007 roku. W decyzjach Prezesa KRUS brak jest ustaleń odnoszących się do określenia kwoty zaległości z tytułu odsetek ze wskazaniem, z jakiego okresu pochodzą. Mając na uwadze fakt, że początkowy okres zalegania w składkach dotyczy roku 1996, zdaniem Sądu Prezes KRUS winien był z urzędu dokonać ustaleń z uwzględnieniem - ewentualnego – przedawnienia prawa do egzekwowania należności składkowych i dać temu wyraz w treści decyzji. Pozwoliłoby to przesądzić w jednoznaczny sposób kwotę zaległych składek i odsetek za zwłokę w ich płatności, z czym naturalnie wiąże się ocena możliwości płatniczych strony. Zgodnie z art. 41b ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników należności z tytułu składek, czyli także należności z tytułu odsetek, które dzielą byt prawny należności z tytułu składek, ulegają przedawnieniu po upływie 10 lat, licząc od dnia, w którym stały się wymagalne. Składki na ubezpieczenie opłaca się co kwartał, przy czym płatność przypada ostatniego dnia pierwszego miesiąca danego kwartału, stosownie do art. 40 w/w ustawy. Ustawowy termin przedawnienia z tytułu należności na rzecz KRUS ulegał zmianom. Przepis art. 41b, w obecnej treści obowiązywał od 2 maja 2004 r., wprowadzony przepisem art. 1 pkt 41 ustawy z dnia 2 kwietnia 2004 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 91, poz. 873). Przed dniem 2 maja 2004 r., na mocy art. 52 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, do ustalenia długości terminu przedawnienia miały odpowiednie zastosowanie przepisy ustawy z dnia 19 grudnia 1980 r. o zobowiązaniach podatkowych (Dz.U. z 1993 r., Nr 108, poz. 646 z późn. zm.), którą uchyliła, wchodząc w jej miejsce, ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (Dz.U. Nr 137, poz. 926 z późn. zm.). Zmiana przepisów nastąpiła z dniem 1 stycznia 1998 roku. Zgodnie z art. 70 § 1 Ordynacji podatkowej zobowiązanie podatkowe przedawnia się z upływem 5 lat, licząc od końca roku kalendarzowego, w którym upłynął termin płatności podatku, z wyjątkiem, gdy bieg terminu przedawnienia został przerwany wskutek pierwszej czynności egzekucyjnej, o której podatnik został powiadomiony, a po przerwaniu biegu przedawnienia biegnie on na nowo od dnia następującego po dniu, w którym zakończono postępowanie egzekucyjne, przy czym nie ulegają przedawnieniu zobowiązania podatkowe zabezpieczone hipoteką, jednakże po upływie terminu przedawnienia zaległość podatkowa może być egzekwowana tylko z przedmiotu hipoteki. Zatem do dnia 2 maja 2004 r. należności z tytułu składek ulegały przedawnieniu z upływem pięciu lat od końca roku kalendarzowego, w którym minął termin płatności. Odsetki do tej daty również były naliczane zgodnie z treścią Ordynacji podatkowej i według ustalonych przez nią zasad, a więc również przy ustaleniu pięcioletniego okresu przedawnienia wraz z należnością główną. Zgodnie też z Ordynacją podatkową w przypadku istnienia ustawowego obowiązku spełnienia zobowiązania, tak jak w tym przypadku, odsetki od spóźnionego zobowiązania określa i reguluje podatnik osobiście. Bieg terminu przedawnienia składek i odsetek od tych składek, który został zakończony w okresie obowiązywania przepisów ustanawiających pięcioletni okres przedawnienia, nie mógł ulec przedłużeniu w wyniku nowelizacji przepisów. Oznacza to, że byt prawny należności z tytułu składek i odsetek od nich, powstałych przed dniem 2 maja 2004 r., winien być każdorazowo oceniany w płaszczyźnie przepisów Ordynacji podatkowej. Skutkiem ewentualnego stwierdzenia przedawnienia jest wygaśnięcie obowiązku zapłaty należnych, ale spóźnionych składek i odsetek od tych składek. Jest niesporne, że okoliczność, iż zobowiązanie uległo - lub nie - przedawnieniu musi być stwierdzona w treści decyzji, bowiem okoliczność ta stanowi element stanu faktycznego. Rozważania dotyczące sytuacji materialnej strony - w kontekście możliwości zapłaty i ustalenia, czy zaległości są nieściągalne, są istotne, ale winny być poddane rozważaniom w następnej kolejności. O umorzeniu należności bądź odmowie jej umorzenia można bowiem orzekać dopiero wówczas, gdy niewątpliwe są kwoty zaległości, tak jak wcześniej stwierdzone w sposób niebudzący wątpliwości ustalone okresy składkowe (por. wyroki WSA w Warszawie z dnia 24 listopada 2006 r. o sygn. akt III SA/Wa 1950/06, LEX nr 328203 i z dnia 14 listopada 2006 r. o sygn. akt III SA/Wa 1952/06, LEX nr 328205). W aktach sprawy znajduje się zawiadomienie Sądu Rejonowego w B. z dnia [...] o wpisie hipoteki przymusowej kaucyjnej w księdze wieczystej prowadzonej dla nieruchomości będącej własnością T. B. - do kwoty 36.201,50 zł na rzecz Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego Placówka Terenowa w S. na zabezpieczenie zaległych należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników. Jednakże z tego zawiadomienia, jak i z wniosku KRUS o wpis hipoteki, nie wynika jakiego okresu dotyczą zabezpieczone roszczenia. Sąd uznał ponadto, iż zaskarżona decyzja narusza art. 107 § 1 k.p.a. Przepis ten wymienia elementy decyzji administracyjnej, do których należy także jej uzasadnienie faktyczne i prawne. Z kolei § 3 cytowanego przepisu stanowi, iż uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej. Oceniając zaskarżoną decyzję Prezesa KRUS we wskazanym wyżej zakresie, należy stwierdzić, iż rozstrzygnięcie to ich nie spełnia. Organ, uzasadniając swoje rozstrzygnięcie w przedmiocie umorzenia odsetek i odmowy umorzenia pozostałych należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, ogólnie stwierdził, iż uwzględniona została sytuacja materialno-bytowa skarżącej na przestrzeni ostatnich lat, uzyskiwanie niewielkich dochodów z niedoinwestowanego i zaniedbanego gospodarstwa, korzystanie w okresie wcześniejszym z pomocy GOPS w B., problemy zdrowotne małżonka, stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego oraz zabezpieczenie zadłużenia wpisem hipoteki do księgi wieczystej gospodarstwa należącego do skarżącej. Takie uzasadnienie nie może być uznane przez Sąd za prawidłowe. Z akt sprawy wynika, że było prowadzone postępowanie dowodowe w zakresie dotyczącym ustalenia stanu majątkowego skarżącej, polegające, m.in. na przeprowadzeniu wizytacji w jej gospodarstwie, sporządzona została także analiza przebiegu ubezpieczenia oraz sytuacji materialno-bytowej skarżącego, ale nie znalazło to żadnego odzwierciedlenia w wydanych decyzjach. Nie wiadomo też jaki wpływ na rozstrzygnięcie tej sprawy miał stan funduszy emerytalno-rentowego i składkowego. Prezes KRUS wszystkie te argumenty (dowody) powinien uczynić przedmiotem swoich rozważań i dać temu wyraz w uzasadnieniu decyzji. Wszystkie zebrane w sprawie dowody powinny być rozpoznane w kontekście możliwości zastosowania instytucji umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne. Stosownie bowiem do przepisu art. 41a ust. 1 pkt 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, Prezes Kasy lub upoważniony przez niego pracownik Kasy, w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zainteresowanego, na jego wniosek, uwzględniając możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego, może odroczyć termin płatności należności z tytułu składek na ubezpieczenie, rozłożyć ich spłatę na raty lub umorzyć w całości lub w części. Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji nie wynika także, dlaczego uzasadnionym było umorzenie jedynie odsetek za zwłokę od zaległych składek; zwłaszcza, że Prezes KRUS wskazuje na możliwość spłaty zadłużenia z ewentualnych wcześniejszych emerytur skarżących, które – jak należy przyjąć - nie zostały im jeszcze przyznane, a jednocześnie uznaje sytuację materialna skarżących za bardzo trudną, nie analizując chociażby ich miesięcznych dochodów. Brak takich ustaleń i rozważań oceniających przesłanki, istotne dla decyzji o umorzeniu zaległości, narusza przepisy art. 7, art. 77 § 1 i art. 107 § 3 K.p.a. Z przepisów tych wynika, że organy administracji publicznej są obowiązane w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy, co powinno znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji. Z tych względów na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. należało uchylić zaskarżoną decyzję w części odmawiającej umorzenia zadłużenia z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników, a w pozostałej części (umorzenia odsetek) - na podstawie art. 151 tej ustawy - skargę oddalić, gdyż w tym zakresie rozstrzygnięcie organu jest dla strony korzystne. JZ