I SA/Łd 234/14

Dnia 16 czerwca 2014 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział I w składzie następującym: Sędzia NSA Bogusław Klimowicz po rozpoznaniu w dniu 16 czerwca 2014 roku na posiedzeniu niejawnym wniosku B. T. o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych dotyczącego skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Ł. z dnia [...] roku Nr [...] w przedmiocie określenia zobowiązania podatkowego w podatku od towarów i usług za miesiące: styczeń-marzec i maj-grudzień 2009 roku oraz określenia nadwyżki podatku naliczonego nad należnym do przeniesienia za kwiecień 2009 roku p o s t a n a w i a: odmówić przyznania skarżącej – B. T. prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. I SA/Łd 234/14 Uzasadnienie B. T. złożyła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z skargę na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Ł. z dnia [...] roku w przedmiocie określenia zobowiązania podatkowego w podatku od towarów i usług za miesiące: styczeń-marzec i maj-grudzień 2009 roku oraz określenia nadwyżki podatku naliczonego nad należnym do przeniesienia za kwiecień 2009 roku. W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu od powyższej skargi w kwocie 11.176 zł skarżąca wystąpiła z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W złożonym na urzędowym formularzu PPF oświadczeniu o stanie rodzinnym majątku i dochodach skarżąca wskazała, że prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z mężem M.. Oboje osiągają dochód z tytułu emerytury w łącznej kwocie 4.180 zł brutto. Jednocześnie skarżąca oświadczyła, że zamieszkuje u córki. Nie posiada majątku, za wyjątkiem nieruchomości "w zastawie bankowym". Ponadto w uzasadnieniu wniosku skarżąca wskazała, że wpis od skargi jest dla niej bardzo dużym obciążeniem finansowym, spłaca wysokie raty podatku VAT i podatku dochodowego za 2008 rok. Spłaca także zobowiązania wobec kontrahentów oraz terminowo wypłaca wynagrodzenia pracownikom. Obecnie nie posiada środków na koncie firmowym i prywatnym, czeka na płatności od zamawiającego. Do wniosku skarżąca załączyła wyciągi z rachunków bankowych. W odpowiedzi na wezwanie Referendarza sądowego skarżąca w drodze pisma z dnia 2 kwietnia 2014 roku nadesłała wyciągi z rachunków bankowych, PIT-36L za 2012 rok wraz z wprowadzeniem do sprawozdania finansowego za ten rok, informacją dodatkową, bilansem, rachunkiem zysków i strat oraz przedstawiła dodatkowe informacje dotyczące jej sytuacji majątkowej. Natomiast w wyniku kolejnego wezwania pismem z dnia 29 kwietnia 2014 roku strona wyjaśniła, że posiada trzy działki w T. o numerach: [...] o pow. 3.3513 ha, [...] o pow. 1 ha oraz drogi dojazdowe o numerach: [...], [...] i [...]. Są to grunty nieużytkowane z uwagi na brak funduszy, czego przyczyną są wysokie podatki dochodowe i VAT, jakie musi opłacać za lata wcześniejsze w związku z transakcjami z nieuczciwym kontrahentem, za którego spłaca podatki. Działki te stanowią zabezpieczenie w Banku A S.A. w związku z pobranym kredytem na firmę. Do pisma skarżąca załączyła aktualny bilans, rachunek zysków i strat na dzień 31 marca 2014 roku firmy A, kserokopie deklaracji podatkowych VAT-7 za okres od stycznia do marca 2014 roku oraz deklaracje PIT-36 dotyczące dochodu z najmu lokali mieszkalnych za lata 2012 i 2013. Postanowieniem z 15 maja 2014 r. Referendarz sądowy odmówił przyznania stronie skarżącej prawa pomocy. W sprzeciwie od postanowienia Referendarza strona skarżąca wyjaśniła, że jak to zostało wskazana w oświadczeniu o stanie rodzinnym i majątku, osiągane przez skarżącą dochody wskazują, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Strona podniosła, że jednorazowy wydatek rzędu 11.176 zł przekracza niemalże ośmiokrotnie jej miesięczny dochód, a posiadane nieruchomości znajdują się w zastawie bankowym, co oznacza, że strona nie może nimi swobodnie dysponować i uzyskanych z tego tytułu kwot przeznaczać na wpis od skargi. Dodatkowo strona podniosła, że w wydanym postanowieniu Referendarz sądowy skoncentrował się w głównej mierze na dochodach uzyskiwanych przez przedsiębiorstwo prowadzone przez skarżącą, podczas gdy zdaniem strony nie można skupiać się wyłącznie na tym aspekcie, ponieważ prowadzenie przedsiębiorstwa wiąże się z koniecznością inwestowania oraz ponoszenia danin publicznoprawnych. Strona wskazała również, że w razie oddalenia skargi wszystkie zyski wygenerowane przez przedsiębiorstwo będą musiały być przeznaczone na pokrycie zobowiązań strony względem Skarbu Państwa. W ocenie strony jedynie prawidłowe porównanie wysokości wpisu w sprawie o sygn.. akt I SA/Łd 234/14 i uzyskiwanego przez stronę dochodu może doprowadzić do wydania poprawnego rozstrzygnięcia. Wojewódzki Sąd Administracyjny, zważył, co następuje: Wniosek nie zasługuje na uwzględnienie. Prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego. Stanowi ono realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie prawa człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 roku (Dz.U. z 1993 roku, Nr 61, poz. 284 ze zm.). Wskazać jednak należy, iż prawo dostępu do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku, gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony, czy to przez działanie prawa, czy faktycznie, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne ze wskazanymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa i gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały. Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 roku w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, opubl. Lex nr 75481). Instytucję zwolnienia od kosztów sądowych reguluje rozdział 3 dział V ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2012 r., poz. 270), dalej: p.p.s.a. Przepis art. 244 tej ustawy, stanowi, że prawo pomocy obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Stosownie do przepisu art. 245 § 1 powołanej ustawy prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje, zgodnie z § 2 tegoż przepisu, zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego, prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje natomiast, według § 3 powołanego przepisu, zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Przesłanki przyznania pomocy osobie fizycznej określa przepis art. 246 § 1 p.p.s.a. Istotne przy tym jest, iż na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. Uznanie oświadczenia za wystarczające dla przyznania prawa pomocy we wskazanym zakresie należy do Sądu, przy czym ocena sytuacji materialnej nie sprowadza się tylko do stwierdzenia, że skarżący uzyskuje lub nie uzyskuje dochodów, ale również polega na zbadaniu, czy posiada on majątek oraz czy posiada obiektywnie rozumianą zdolność do zdobycia potrzebnych środków finansowych. Podnieść też należy, że udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Pomoc finansowa ze strony Państwa przysługiwać będzie jedynie podmiotom, które nie mogą - z powodów od siebie niezależnych - pozyskać środków koniecznych do prowadzenia postępowania sądowego (postanowienie NSA z dnia 16 kwietnia 2008 r. sygn. akt II OZ 326/08 opubl. CBOIS). W orzecznictwie sądowym, na tle omawianego przepisu ukształtował się pogląd, zgodnie z którym obowiązkiem podmiotu ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy jest wykazanie faktu podjęcia starań o uzyskanie środków finansowych, niezależnie od efektów (postanowienie NSA z dnia 24 listopada 2008 r. sygn. akt II OZ 1220/08 opubl. CBOIS). Badając zasadność wniosku o przyznanie prawa pomocy sąd winien mieć również na uwadze, że instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego wyrażonej w art. 199 p.p.s.a. Zauważyć nadto należy, że zgodnie z art. 260 p.p.s.a., w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Na postanowienie przysługuje zażalenie. Postanowienie referendarza w przedmiocie prawa pomocy traci więc moc niezależnie od treści rozstrzygnięcia. Pod względem skutków prawnych jest ono traktowane jako nieistniejące. Przenosząc powyższe na grunt niniejszej sprawy nie sposób dać wiary twierdzeniom skarżącej o braku jakichkolwiek środków pieniężnych z których mogłaby ponieść koszty procesu. Z wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz dołączonych do niego dokumentów wynika, że wnioskodawczyni wspólnie z mężem prowadzi gospodarstwo domowe którego źródłami utrzymania są świadczenia emerytalne małżonków w łącznej wysokości ok. 4.180 zł, dochody z najmu lokali w C. rzędu 23.771,17 zł za rok ubiegły oraz dochody z działalności gospodarczej prowadzonej przez skarżącą w postaci usług budowlanych. Z nadesłanych do akt niniejszej sprawy dokumentów wynika, iż wprawdzie od początku 2014 r. skarżąca ponosi straty z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej ( na dzień 28 lutego strata wynosiła -702.39,86 zł), a łączna kwota ciążących na stronie zobowiązań na ten dzień wynosiła 2.071.238,64 zł, przy kwocie należności wynoszącej 269.551,58 zł, to już z bilansu sporządzonego na dzień 31 marca 2014 r. wynika, że wartość środków trwałych prowadzonej przez skarżącą firmy wynosi 3.615.056, 64 zł, zaś aktywa obrotowe wynoszą 6.286.186,21, natomiast należności krótkoterminowe stanowią kwotę 5.727.028,06 zł, a kwota środków pieniężnych w kasie i na rachunkach wynosiła 47.510,41 zł. Podobnie dobrą kondycję firmy skarżącej potwierdzają dane przedstawione w rachunku zysków i strat (za okres od 1 stycznia do 31 marca 2014 roku). Z rachunku tego wynika bowiem, że skarżąca osiągnęła zysk z działalności gospodarczej, a zarazem zysk netto, w kwocie 102.260,17 zł. Kwota ta wielokrotnie przekracza wartość wpisu od skargi w niniejszej sprawie. Jednocześnie analiza załączonych wyciągów z rachunków bankowych dowodzi, że w okresie występowania ze skargą, a następnie z wnioskiem o prawo pomocy, na rachunkach skarżącej notowano operacje opiewające na znaczne kwoty pieniężne, rzędu kilkudziesięciu tysięcy, co także potwierdza dobrą kondycje finansową firmy skarżącej. Uwagę zwraca przy tym fakt, iż w dniu występowania z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy (19 marca 2014 roku) saldo końcowe na rachunku w A S.A. oscylowało w przedziale kwot: 347.804,47 zł (wyciąg nr 13 z dnia 25.03.2014 r.) i 260.512,94 zł (wyciąg nr 14 z dnia 26.03.2014 r.), przy środkach do wykorzystania odpowiednio w wysokości: 347.804,47 zł i 260.804,94 zł. Podkreślić przy tym należy, że dobra kondycja firmy skarżącej znajduje odzwierciedlenie w dokumentach dotyczących wcześniejszych okresów jej działalności, a mianowicie w 2012 roku skarżąca z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej osiągnęła dochód w wysokości 1.228.150,74 (według PIT-36L), a wypracowany za ten rok zysk stanowił kwotę 1.071.351,09 zł i zgodnie z zapisem zawartym w sprawozdaniu finansowym pozostawał do jej dyspozycji. Z kolei w 2011 roku zysk ten stanowił kwotę 1.868.142,66 zł. Dodatkowo należy wskazać, że obciążenia strony z tytułu spłaty rat kredytowych dwóch kredytów obrotowych – jak podała sama skarżąca - wynoszą miesięcznie ok. 130.000 zł, a ponadto do obciążeń skarżącej należą płatności z tytułu spłaty rat pożyczki bankowej i kredytu z Funduszy Unijnych w wysokości 20.100 zł, a także płatności objęte decyzjami dotyczącymi podatku dochodowego i podatku VAT skarżącej, łącznie z tego tytułu skarżąca ponosi wydatki rzędu 63.160 zł miesięcznie. Istotnym dla oceny sytuacji majątkowej strony skarżącej pozostaje również fakt, iż strona jest właścicielką kilku nieruchomości położonych w T. o numerach : [...] o pow. 3.3513 ha, [...] o pow. 1 ha oraz stanowiących drogi dojazdowe o nr [...], [...] i [...]. Mimo niewątpliwie dużych miesięcznych obciążeń finansowych ciążących na skarżącej jej sytuacja finansowa jest o tyle stabilna, że wraz z mężem posiadają stały miesięczny dochód, strona prowadzi też stosunkowo dobrze prosperujące przedsiębiorstwo o znacznym majątku. Sąd nie ma też wiedzy, by strona miała kłopoty z regulowaniem komercyjnych kredytów, a należy podkreślić, że obowiązek spłaty komercyjnych kredytów, wobec powszechności zasady ponoszenia kosztów sądowych, w sposób i oczywisty nie może stanowić przesłanki do uwzględnienia wniosku strony. W tym miejscu wypada również wskazać, że zasady doświadczenia życiowego pozwalają postawić tezę, iż uzyskanie przez stronę tak wysokich kredytów (800.000 zł i 300.000 zł poprzedzone było badaniem przez banki płynności finansowej prowadzonej przez stronę firmy. Tym samym, mimo odmiennego stanowiska strony wyrażonego zarówno we wniosku o przyznanie prawa pomocy, jak i we wniesionym sprzeciwie w ocenie Sądu należy przyjąć, iż skarżąca jest w stanie wygospodarować środki finansowe na poniesienie stosownych kosztów sądowych niniejszej sprawy. Jednocześnie nie kwestionując kwoty wydatków skarżącej podkreślić należy, że koszty sądowe – jak wynika z orzecznictwa – nie mogą być stawiane w ostatniej kolejności ich zaspokojenia (vide: postanowienia NSA z 18.02.3010 r., I FZ 447/09 oraz z 6.11.2009 r., II OZ 971/09, opubl. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Strona ma obowiązek podjąć starania o ich wygospodarowanie, a dopiero brak takiej możliwości uzasadnia uwzględnienie wniosku o prawo pomocy. W tych okolicznościach sprawy nie było możliwe uznanie, aby skarżąca nie była w stanie uiścić pełnych kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 245 § 1 i § 3 oraz art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. w zw. z art. 260 p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji. mko