I SA/Łd 867/15

Dnia 19 listopada 2015 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi - Wydział I w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia NSA Wiktor Jarzębowski po rozpoznaniu w dniu 19 listopada 2015 roku na posiedzeniu niejawnym wniosku O. K. o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi O. K. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Ł. z dnia [...] roku Nr [...] w przedmiocie określenia zobowiązania podatkowego w podatku od towarów i usług oraz nadwyżki podatku naliczonego nad należnym do przeniesienia na następny okres rozliczeniowy za poszczególne miesiące 2009 roku p o s t a n a w i a: odmówić przyznania skarżącemu – O. K. prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. O. K. złożył na urzędowym formularzu (PPF) wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Ł. z dnia [...] roku w przedmiocie określenia zobowiązania podatkowego w podatku od towarów i usług oraz nadwyżki podatku naliczonego nad należnym do przeniesienia na następny okres rozliczeniowy za poszczególne miesiące 2009 roku. We wniosku tym skarżący podał, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym wraz z żoną K.. Oboje osiągają dochód z tytułu emerytury w łącznej kwocie 3.029 zł. Ich majątek stanowią nieruchomości w postaci mieszkania o pow. 61,96 m2 i nieruchomości rolnej o pow. 0,065 ha, a ponadto zasoby pieniężne w kwocie ok. 10.000 zł oraz samochody i sprzęt o wartości, jak wskazał skarżący - według wyceny urzędu skarbowego - wynoszącej 45.000 zł. W uzasadnieniu wniosku skarżący stwierdził, że znajduje się w bardzo trudnej sytuacji finansowej, posiada ruchomy kredyt w wysokości 100.000 zł w pełni wykorzystany oraz zadłużenie w ZUS za okres dwóch miesięcy. Z uwagi na fakt, że zawarte w powyższym wniosku oświadczenia okazały się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych skarżącego, zarządzeniem z dnia 24 września 2015 roku wezwano pełnomocnika wnioskodawcy do złożenia dodatkowych dokumentów i informacji dotyczących jego sytuacji majątkowej, w tym do nadesłania wyciągów z posiadanych przez skarżącego i jego żonę kont oraz lokat bankowych z okres ostatnich trzech miesięcy, wskazania kwoty wydatków ponoszonych miesięcznie na utrzymanie rodziny i podstawowe opłaty eksploatacyjne, przedstawienia dokumentów potwierdzających fakt wskazanego we wniosku zadłużenia wobec banku A. i Zakładu Ubezpieczeń Społecznych oraz nadesłania odpisu zeznania podatkowego skarżącego i jego żony za 2014 rok, w terminie 7 dni, pod rygorem odmowy przyznania prawa pomocy. W odpowiedzi na wezwanie pełnomocnik skarżącego w drodze pisma z dnia 8 października 2015 roku przedstawił dodatkowe oświadczenia i dokumenty dotyczące sytuacji majątkowej skarżącego. Postanowieniem z dnia 22 października 2015 roku referendarz sądowy odmówił przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu referendarz sądowy stwierdził, że skarżący nie wykazał dostatecznie, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania w niniejszej sprawie bez uszczerbku utrzymania koniecznego siebie i rodziny. W ocenie referendarza sądowego przeprowadzona analiza sytuacji majątkowej skarżącego dowodzi wprawdzie, że dochód rodziny wynosi 3.029 zł i kwotę tę niewątpliwie pomniejszają wydatki związane z utrzymaniem i opłatami eksploatacyjnymi w wysokości 1.089,37 zł, aczkolwiek wobec wykazanej kwoty zasobów pieniężnych (10.000 zł) i wykazanych środków figurujących na rachunkach bankowych jako "dostępne" nie sposób uznać, że skarżący znajduje się na skraju ubóstwa, która to okoliczność wiązałaby się z ryzykiem wystąpienia zagrożenia dla utrzymania koniecznego jego rodziny. Postanowienie to zostało doręczone pełnomocnikowi skarżącego w dniu 28 października 2015 roku. Od powyższego postanowienia w dniu 4 listopada 2015 roku skarżący, reprezentowany przez pełnomocnika, złożył sprzeciw, zarzucając naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na treść rozstrzygnięcia, tj.: a) naruszenie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi poprzez jego niezastosowanie w sprawie wobec błędnego przyjęcia, że strona może ponieść koszty zainicjowanego przez siebie postępowania sądowego, gdyż posiada stały dochód z tytułu emerytury, kwotę zasobów pieniężnych oraz wykazane środki figurujące na rachunkach jako dostępne, podczas gdy mimo tego wnioskodawca jest zadłużony na kwotę 127.229 zł (ruchomy kredyt w pełni wykorzystany, na co wskazuje ujemne saldo rachunku należącego do skarżącego rachunku w A.); b) błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę rozstrzygnięcia, w szczególności przyjęcie, że oświadczenie strony o braku środków na pokrycie kosztów procesu jest niewiarygodne, podczas gdy strona w odpowiedzi na wezwanie z dnia 24 września 2015 roku wskazała, że posiada zobowiązania z tytułu kredytów, a saldo posiadanych przez skarżącego rachunków bankowych jest ujemne. Z uwagi na powyższe pełnomocnik skarżącego na podstawie art. 260 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia i zwolnienie skarżącego od kosztów sądowych. W uzasadnieniu sprzeciwu pełnomocnik skarżącego, odwołując się uprzednio do orzeczenia Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 10 stycznia 2006 r., w sprawie Teltronic-CATV v.Polska, stwierdził, że referendarz sądowy zbagatelizował i pominął kwestię kluczową dla prawidłowego ustalenia sytuacji finansowej skarżącego, a mianowicie okoliczność zadłużenia strony względem banku na kwotę 127.229 zł. Jednocześnie pełnomocnik skarżącego wskazał, że referendarz sądowy nieprawidłowo ocenił sytuację finansową oraz możliwości płatnicze skarżącego, pomimo bowiem zasobów pieniężnych w kwocie 10.000 zł i wykazanych środków figurujących na rachunkach bankowych "jako dostępne" dochód skarżącego i jego żony z tytułu emerytury w łącznej kwocie 3.029 zł musi wystarczyć na pokrycie wydatków na utrzymanie rodziny i podstawowe opłaty w kwocie 1.089,37 zł, utrzymanie mieszkania, nieruchomości rolnej, samochodów oraz spłatę kredytu w wykazanej kwocie. W ocenie pełnomocnika dane te pozwalają uznać, że skarżący w chwili obecnej nie jest w stanie ponieść kosztów zainicjowanego przez siebie postępowania, a zatem spełnił przesłanki przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, w brzmieniu wynikającym z art. 2 zd. 2 ustawy z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2015 r., poz. 658), dalej jako: "p.p.s.a."., w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Z przepisu tego wynika zatem jednoznacznie, iż zaskarżenie postanowienia referendarza sądowego w sprawie prawa pomocy wywołuje ten skutek, iż sąd wniosek o przyznanie prawa pomocy rozpoznaje od początku, tzn. tak jakby wniosek ten nie był jeszcze przedmiotem analizy, oceny i rozpoznania. Sąd nie wypowiada się więc o zasadności zaskarżonego sprzeciwem postanowienia i nie dokonuje merytorycznego rozpoznania sprzeciwu. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym osobie fizycznej następuje, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Powołany przepis stanowi odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 p.p.s.a. Strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy musi zatem uprawdopodobnić, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie. W przypadku prawa pomocy mamy do czynienia z pomocą budżetu państwa osobom, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie są w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przesłanki przyznania prawa pomocy są przy tym określone ogólnie, a więc uznaniu sądu pozostawił ustawodawca ocenę okoliczności przemawiających, zdaniem wnioskodawcy, za rozstrzygnięciem korzystnym dla niego. Należy zauważyć, że ciężar dowodu spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie prawa pomocy. Wnioskodawca powinien zatem wykazać, że jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że nie jest w stanie pokryć kosztów sądowych we własnym zakresie. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to sprowadzać się powinna do przypadków, w których zdobycie środków na sfinansowanie jej udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Ponadto należy podkreślić, że opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienie od ponoszenia tego rodzaju danin stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP. Dlatego też mogą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli. Przenosząc powyższe na grunt niniejszej sprawy stwierdzić należy, że przedstawiona przez skarżącego sytuacja materialna i rodzinna nie pozwala na przyjęcie, iż w sprawie zachodzą szczególne okoliczności pozwalające na skuteczne ubieganie się o przyznanie prawa pomocy w postaci zwolnienie od kosztów sądowych Z oświadczeń zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz nadesłanych dodatkowych oświadczeń i dokumentów wynika, że skarżący pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym wraz z żoną K.. Małżonkowie osiągają dochód z tytułu emerytury w łącznej kwocie 3.029 zł. Ponoszą wydatki na utrzymanie i podstawowe opłaty w kwocie 1.089,37 zł. Ich majątek stanowią nieruchomości w postaci mieszkania o pow. 61,96 m2 i nieruchomości rolnej o pow. 0,065 ha, a ponadto zasoby pieniężne w kwocie ok. 10.000 zł oraz samochody i sprzęt o wartości 45.000 zł. Skarżący posiada ruchomy kredyt w wysokości 100.000 zł w pełni wykorzystany. Ponadto w 2014 roku małżonkowie osiągnęli dochód w kwocie 158.819,60 zł (według PIT-36). Analiza nadesłanych wyciągów z rachunków bankowych dowodzi przy tym, że na dzień składania wniosku o przyznanie prawa pomocy (2 września 2015 r.) saldo bankowe rachunku żony skarżącego opiewało na kwotę 1.835,69 zł, zaś saldo rachunku należącego do skarżącego (kredyt w rachunku B.) wynosiło -90.000 zł, a saldo rachunku w A. (Konto [...]) stanowiło kwotę -28.659,45 zł. Z potwierdzenia stanu rachunków skarżącego na dzień 1 października 2015 roku wynika przy tym, że saldo pierwszego z tych rachunków stanowi kwotę -98.000 zł (przy dostępnych środkach w wysokości 2.000 zł), a saldo rachunku A. (Konto [...]) wynosi -29.228,98 zł (przy dostępnych środkach w wysokości 771,02 zł). W tym stanie rzeczy, biorąc pod uwagę sytuację materialną skarżącego i jego możliwości płatnicze, znajdujące odzwierciedlenie w nadesłanych wyciągach z rachunków bankowych oraz wykazane oszczędności, które skarżący zdołał zgromadzić mimo deklarowanej trudnej sytuacji materialnej, wynikającej – jak podał - z zadłużenia kredytowego, Sąd uznał, iż wniosek skarżącego nie zasługuje na uwzględnienie i odmówił przyznania mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Powyższa sytuacja, wobec wskazanej kwoty oszczędności (10.000 zł) w ocenie Sądu, nie pozwala przyjąć, iż skarżący wykazał dostatecznie, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Jednie wykazanie spełnienie tej przesłanki obligowało Sąd do przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Zauważyć przy tym należy, że wykazana kwota oszczędności kilkakrotnie przewyższa kwotę wpisu od skargi, który w niniejszej sprawie wynosi 992 zł. Ponadto skarżący posiada liczne składniki majątkowe w postaci samochodów, maszyn i nieruchomości rolnej. Należy podkreślić również, że koszty sądowe nie mogą być stawiane w ostatniej kolejności ich zaspokojenia (vide: postanowienia NSA z 18 lutego 3010 r., I FZ 447/09 oraz z 6 listopada 2009 r., II OZ 971/09, opubl. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl), a taką niewątpliwie kolejność wyznacza im skarżący składając wniosek o przyznanie prawa pomocy w niniejszej sprawie. Strona ma bowiem obowiązek podjąć starania o ich wygospodarowanie, a dopiero brak takiej możliwości uzasadnia uwzględnienie wniosku o prawo pomocy (vide: postanowienia NSA z 18.02.3010 r., I FZ 447/09 oraz z 6.11.2009 r., II OZ 971/09, opubl. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Tym bardziej, że instytucja ta, będąca wyjątkiem od zasady odpłatności postępowania sądowego, powinna umożliwiać dostęp do sądu przede wszystkim podmiotom znajdującym się w wyjątkowo trudnej sytuacji materialnej, do których skarżący, z uwagi na wykazaną kwotę oszczędności i pozostałe składniki majątkowe, z pewnością nie należy. Oceny tej nie zmienia powołany fakt zadłużenia skarżącego z tytułu zaciągniętych kredytów bankowych, okoliczność uzyskania bowiem dwóch kredytów na łączną kwotę 130.000 zł świadczy o istotnych zdolnościach płatniczych skarżącego, które niewątpliwie podlegały weryfikacji na etapie udzielania kredytów, a ponadto skarżący nie przedstawił aktualnie żadnych dokumentów potwierdzających jakiekolwiek trudności w spłacie tych zobowiązań. Mając na uwadze powyższe, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w związku art. 245 § 3 i art. 260 p.p.s.a. oraz art. 2 zd. 2 ustawy z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi (Dz. U. z 2015 r., poz. 658), orzeczono jak w sentencji postanowienia. AKE.