II SA/Łd 1142/11

Dnia 17 stycznia 2012 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi - Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jolanta Rosińska, Sędziowie Sędzia WSA Joanna Sekunda – Lenczewska, Sędzia NSA Grzegorz Szkudlarek (spr.), Protokolant Asystent sędziego Marcin Olejniczak, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 17 stycznia 2012 roku przy udziale Prokuratora Prokuratury Apelacyjnej w Ł. K. G. sprawy ze skargi A. N. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie uprawnienia do świadczenia pieniężnego 1. oddala skargę; 2. przyznaje i nakazuje wypłacić z funduszu Skarbu Państwa Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi adwokat H. C., prowadzącej Kancelarię Adwokacką w Ł. przy ul. [...] kwotę 295,20 (dwieście dziewięćdziesiąt pięć i 20/100) złotych, obejmującą należny podatek od towarów i usług tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] roku, Nr [...], po rozpoznaniu wniosku A. N. o ponowne rozpatrzenie sprawy utrzymał w mocy własną wcześniejszą decyzję z dnia [...] roku, Nr [...]. Jak wynika z dokumentów załączonych do akt administracyjnych, Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] roku, Nr [...] przyznał A. N. uprawnienie do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji – do obozu pracy w III Rzeszy – za okres od lutego do kwietnia 1945 roku, łącznie 3 miesiące. Po rozpoznaniu wniosku strony o ponowne rozpatrzenie sprawy, organ decyzją z dnia [...] roku, Nr [...] utrzymał w mocy własne wcześniejsze rozstrzygnięcie. Powołując się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2010 roku, sygn. akt: K 49/07 (publ.: Dz. U. Nr 220, poz. 1734), A. N. wniósł o wznowienie postępowania w sprawie. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych postanowieniem z dnia [...] roku, Nr [...] wznowił postępowanie w sprawie. Następnie decyzją z dnia [...] roku, Nr [...] organ odmówił uchylenia własnej decyzji z dnia [...] roku. Po rozpoznaniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, organ decyzją z dnia [...] roku, Nr [...] utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] roku. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi wyrokiem z dnia 15 lutego 2011 roku, sygn. akt: II SA/Łd 1395/10 uchylił decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] roku oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] roku. Po ponownym rozpoznaniu sprawy na skutek uchylenia decyzji przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi, Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] roku uchylił własną decyzję z dnia [...] roku, przyznał A. N. uprawnienie do świadczenia pieniężnego za deportację do pracy przymusowej na rzecz III Rzeszy w wymiarze 6 pełnych miesięcy (od lipca do września 1944 roku oraz od lutego do kwietnia 1945 roku) oraz odmówił przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego za okres pracy przymusowej od lutego 1942 roku do czerwca 1944 roku i od października 1944 roku do stycznia 1945 roku. Po rozpoznaniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy własne wcześniejsze rozstrzygnięcie. W uzasadnieniu organ opisał dotychczasowy przebieg postępowania wskazując, iż przedmiot sprawy jest unormowany w ustawie z 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze zm.). Przepis art. 1 tej ustawy przewiduje prawo do świadczenia pieniężnego dla obywateli polskich, którzy podlegali represjom określonym w ustawie. Represją w rozumieniu art. 2 ustawy jest osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939 – 1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych; bądź deportację (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 roku lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945; lub Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 roku do dnia 5 lutego 1946 roku oraz po tym okresie do końca 1948 roku z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Jak wskazał organ, treść cytowanego przepisu, w powiązaniu z art. 3 określającym podstawę wymiaru świadczenia za każdy pełny miesiąc trwania pracy wskazuje, że sam fakt wykonywania pracy w warunkach przymusowych, bez faktu deportacji, nie stanowi wystarczającej przesłanki przyznania świadczenia. Z treści zacytowanego art. 2 ust. 2 w/w ustawy wynika, iż konieczne jest łączne spełnienie dwóch przesłanek. W pierwszej kolejności należy ustalić, czy dana osoba została deportowana (wywieziona) do pracy przymusowej w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 roku lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Nadto, niezbędnym jest stwierdzenie, iż praca przez tę osobę była wykonywana w warunkach deportacji przez okres co najmniej 6 miesięcy. Stronie zostało przyznane uprawnienie do świadczenia pieniężnego w wymiarze 6 miesięcy za okres pracy przy budowie umocnień wojskowych od lipca do października 1944 roku oraz za okres pobytu w obozie pracy w okresie od lutego do kwietnia 1945 roku. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy A. N. wskazał, iż nieustannie był nękany wywiezieniem do obozu Auschwitz, do czego organ nie odniósł się, jak również nie zastosował się do zaleceń zawartych w wyroku Wojewódzkiego Sadu Administracyjnego. Odnosząc się do tej kwestii organ wyjaśnił, że wnioskodawca występując z wnioskiem o przyznanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego nie wspominał o okoliczności wykonywania pracy przymusowej przed 23 stycznia 1944 roku, czy podlegania jakimkolwiek represjom przed tą datą. Jako początek represji strona wskazała dzień 23 stycznia 1944 roku, kiedy został przymusowo zatrudniony w Kopalni Węgła Kamiennego "A." w N., co potwierdzają załączone przez stronę dokumenty. Następnie – w styczniu 1945 roku – wnioskodawca został wywieziony do obozu pracy znajdującego się na terenie III Rzeszy. Z tytułu pobytu w obozie pracy na terenie III Rzeszy zainteresowany uzyskał uprawnienie do świadczenia pieniężnego. Występując z wnioskiem o rozszerzenie okresu podlegania represjom A. N. złożył wniosek o zaliczenie okresu pracy w kopalni wskazując, że był zmuszony pracować w sąsiedniej wsi w Kopalni. W tej samej kopalni pracował również jego ojciec. Nie kwestionując okoliczności wykonywania przez stronę pracy przymusowej w kopalni węgla organ wyjaśnił, że brak jest podstaw wskazujących, iż była to praca wykonywana w warunkach deportacji. Materiał dowodowy zebrany w sprawie daje podstawy do twierdzenia, iż strona pracując w kopalni mieszkała w miejscowości P., a do pracy przypuszczalnie chodził razem z ojcem. Do obozu pracy w III Rzeszy wnioskodawca został wywieziony z domu. W niezatytułowanym dokumencie niemieckim dotyczącym zatrudnienia strony w kopalni w okresie od 24 stycznia 1944 roku jako miejsce zamieszkania podano miejscowość P. W końcowym okresie wojny okupant często wywoził osoby z aktualnego miejsca pracy do pracy przy budowie umocnień wojskowych. W związku z powyższym organ uznał za udowodnioną okoliczność wykonywania przez stronę pracy przy budowie umocnień wojskowych w S. od 4 lipca do 15 października 1944 roku. W ocenie organu trudno uznać za represję w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym, okresu wykonywania pracy przez stronę w miejscu zamieszkania (P.), jak również w miejscowości P. (wnioskodawca mieszkał wówczas w domu rodzinnym), gdyż strona ubiegając się o przyznanie świadczenia pieniężnego w 2003 roku w rubryce dotyczącej doznanych represji nie wspomniała nawet o takim fakcie. Wnioskodawca nie wspomniał również o wykonywaniu pracy przymusowej przed zatrudnieniem w kopalni. Ponadto na tę okoliczność nie przedstawił żadnych dowodów. W świetle całokształtu materiału dowodowego zebranego w sprawie, organ nie dał wiary obecnym wyjaśnieniom strony dotyczącym wykonywania pracy przymusowej w warunkach deportacji w miejscowości P. i pobytu w obozie mieszkalnym w trakcie wykonywania pracy przymusowej w kopalni. W skardze do sądu administracyjnego A. N. wniósł o uchylenie decyzji z dnia [...] roku i przyznanie uprawnienia do świadczenia pieniężnego za pełne 12 miesięcy przymusowej pracy w kopalni. W motywach skargi autor opisał dotychczasowe postępowanie przed organami wskazując, że podczas pracy w kopalni został przymusowo zakwaterowany w otwartym obozie barakowym, w którym byli osadzeni robotnicy deportowani z U. Barak był zlokalizowany przy strzeżonym zamkniętym obozie z ukraińskimi jeńcami wojennymi. Rodzice mieszkali ok. 3 km dalej i skarżący nie miał z nimi kontaktu. Do pracy w kopalni skarżący został skierowany po odmowie przyjęcia obywatelstwa niemieckiego i zrzeczenia się obywatelstwa polskiego. Po tych wydarzeniach skarżący w lutym 1942 roku, jako 13 letni chłopak został skierowany do pracy w majątku rolnym w P. Rodzice mieszkali ok. 80 m od gospodarstwa, w którym musiał przebywać skarżący. W tym miejscu skarżący pracował do końca grudnia 1942 roku jako parobek. W styczniu 1943 roku skarżący został skierowany do pracy przymusowej w piekarni w miejscowości P., a od dnia 24 stycznia 1944 roku skarżący został skierowany do pracy w kopalni. W dniu 3 lipca 1944 roku skarżący został oddelegowany do kopania rowów przeciwpancernych w miejscowości S., gdzie przebywał do przez 3 miesiące. W treści skargi autor wskazał, że wnosi o przyznanie prawa do świadczenia pieniężnego za okres pracy w kopalni w wymiarze pełnych 12 miesięcy. Tymczasem organ przyznał mu prawo do świadczenia tylko w wymiarze 3 miesięcy kiedy skarżący został oddelegowany do kopania rowów przeciwpancernych. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podnosząc argumenty zaprezentowane w uzasadnieniu kwestionowanego w skardze rozstrzygnięcia. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do postanowień art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), Sądy administracyjne sprawują w zakresie swojej właściwości kontrolę działalności administracji publicznej. Oznacza to, iż Sąd bada zgodność z prawem (legalność) zaskarżonego rozstrzygnięcia pod kątem jego zgodności z prawem materialnym określającym prawa i obowiązki stron oraz prawem procesowym regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej. Stosownie do uregulowania art. 151 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, w razie nieuwzględnienia skargi, Sąd skargę oddala. W ocenie składu orzekającego, organ prowadzący postępowanie nie naruszył przepisów prawa w stopniu mającym wpływ na rozstrzygnięcie, co mogłoby uzasadniać uwzględnienie skargi i uchylenie kwestionowanych decyzji. Na wstępie rozważań wskazać należy na unormowanie przepisu art. 153 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Przepis ten stanowi, iż ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten Sąd oraz organ, którego działanie lub bezczynność było przedmiotem zaskarżenia. Przez ocenę prawną, o której mowa w cytowanym przepisie, należy rozumieć wyjaśnienie istotnej treści przepisów prawnych i sposobu ich stosowania w rozpatrywanej sprawie. Natomiast wskazania co do dalszego postępowania stanowią z reguły konsekwencje oceny prawnej. Dotyczą one sposobu działania w toku ponownego rozpoznania sprawy i mają na celu uniknięcie błędów już popełnionych oraz wskazanie kierunku, w którym powinno zmierzać przyszłe postępowanie (por. A. Kabat [w:] B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka – Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Komentarz, Zakamycze 2009). Ustanie mocy wiążącej oceny prawnej może spowodować zmiana, po wydaniu orzeczenia, istotnych okoliczności faktycznych oraz wzruszenie orzeczenia (zawierającego ocenę prawną) w przewidzianym trybie. Przenosząc te uwagi na grunt niniejszej sprawy przypomnieć należy, iż Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi wyrokiem z dnia 15 lutego 2011 roku uchylił decyzję II, jak i I instancji w sprawie odmowy przyznania skarżącemu uprawnienia do świadczenia pieniężnego. W uzasadnieniu wyroku Sąd zawarł wiążące organ zalecenia co do dalszego postępowania wyjaśniającego. W szczególności Sąd wskazał, iż postępowanie wyjaśniające w sprawie zostało przeprowadzone z naruszeniem przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego. Organ miał bowiem obowiązek ustalić wszystkie istotne dla sprawy okoliczności, by móc stwierdzić, czy obowiązek przymusowej pracy skarżącego, przybrał szczególnie dotkliwą formę, gdyż był połączony z wysiedleniem rozumianym jako przymusowa zmiana miejsca pobytu. Zaniechanie wyjaśnienia tych okoliczności narusza wymienione przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego. Zdaniem składu orzekającego w niniejszej sprawie, w toku ponownie prowadzonego postępowania organ podjął wszelkie możliwe działania w celu ustalenia okoliczności pobytu skarżącego na deportacji. W tym celu organ w szczególności przesłuchał stronę w formie pisemnej. Organ także zapoznał się ze wszystkimi dokumentami złożonymi przez stronę. Oceniając wszystkie te działania Sąd uznał, że odpowiadają one prawu mimo, iż nie doprowadziły do przyznania stronie prawa do świadczenia pieniężnego. Okolicznością bezsporną, zdaniem składu orzekającego jest to, iż skarżący nie wykazał, by podczas pracy w kopalni mieszkał poza domem rodzinnym. Dopiero na późniejszym etapie postępowania pojawił się argument dotyczący tego, iż skarżący podczas pracy zamieszkiwał w specjalnie zorganizowanym do tego baraku w pobliżu kopalni. Tym niemniej okoliczność ta nie została przez skarżącego w żaden sposób uwiarygodniona. W tej sytuacji w realiach niniejszej sprawy, w świetle zgromadzonego w aktach administracyjnych materiału dowodowego nie było podstaw do przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia. Uwzględniając fakt, iż skarżący nie wykazał okoliczności zamieszkiwania podczas pracy w kopalni w specjalnie zorganizowanym do tego baraku, przyjąć należało, iż w tym czasie zamieszkiwał w domu rodzinnym, który był oddalony o ok. 2 km od kopalni. Z uwagi na niekwestionowane ustalenie, iż skarżący wykonywał pracę przymusową przez okres ponad 6 miesięcy, kwestią kluczową stało się zbadanie, czy strona została do tejże pracy deportowana (wywieziona) w rozumieniu ustawy oraz czy obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej jak i tuż po jej zakończeniu przybierał szczególnie dotkliwą formę, czyli był związany z deportacją rozumianą jako wysiedlenie (przymusowa zmiana miejsca pobytu) w połączeniu z "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. W ocenie Sądu, analiza zgromadzonych w sprawie dokumentów uzasadniają stanowisko organu, iż deportacja skarżącego nie przybrała szczególnie dotkliwego charakteru w rozumieniu, jakie nadały przesłankom art. 2 pkt 2 ustawy wskazania zawarte w uzasadnieniu wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 roku. Z zebranego materiału dowodowego jednoznacznie wynika, że skarżący nie został wywieziony do pracy przymusowej, wykonywał on pracę w kopani zamieszkując w domu rodzinnym. Przez cały okres pracy skarżący miał z bliskimi stały, bezpośredni kontakt. Dodatkowo z ojcem pracował w kopalni. Mając na uwadze delikatny charakter tego typu spraw, z uwagi na niekwestionowane trudne warunki życia okupacyjnego, w jakich strona musiała dorastać, nie może ujść uwadze, tak organu jak i Sądu, że fakt bardzo ciężkich warunków bytowych nie może stanowić wyłącznej przesłanki do stwierdzenia, że w sprawie deportacja przybrała szczególnie dotkliwą formę. Zgodzić należy się zatem ze stanowiskiem organu, że z woli ustawodawcy wyrażonej w art. 2 pkt 2 ustawy, nie każda praca przymusowa w okresie okupacji uprawnia do świadczenia pieniężnego przewidzianego tą ustawą. Sytuacja skarżącego w trakcie działań wojennych z pewnością wiązała się z określonymi uciążliwościami, których skutki odczuwa po dziś dzień. Jednakże sytuacja ta, mimo wszystko, była dużo lepsza w porównaniu do osób, które zostały wywiezione nawet na kilkaset czy kilka tysięcy kilometrów od domu i oderwane od znanego im otoczenia, które nie wiedziały gdzie znajduje się ich rodzina i czy kiedykolwiek w ogóle powrócą do kraju i bliskich. Zgodzić należy się więc z organem, że w rozumieniu ustawy, w świetle zgromadzonego w aktach materiału dowodowego skarżący nie został wyrwany z dotychczasowego miejsca zamieszkania, nie powstała bariera językowa i nie nastąpiła zmiana warunków społecznych uniemożliwiająca przeciętne, jak na ówczesne warunki, życie. Wiek skarżącego (w warunkach okupacji) również nie może uzasadniać twierdzenia, że nastąpiła deportacja, która przybrała szczególnie dotkliwą formę. Niemniej jednak, subiektywnie praca przymusowa była dla skarżącego przeżyciem traumatycznym. Wiadomym jest jednak, że okupanci często zmuszali do ciężkiej, fizycznej pracy nawet kilkuletnie dzieci, będące w jeszcze gorszej niż skarżący sytuacji. Sąd pragnie podkreślić, iż podzielając stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, nie kwestionuje trudnych warunków, w jakich musiał żyć skarżący, nie umniejsza skutków brutalnego traktowania i ciężkiej pracy jaką wykonywał, będąc jeszcze bardzo młodym człowiekiem. Niewątpliwie sytuacja skarżącego w czasie okupacji była bardzo ciężka, jednakże zgodzić się trzeba z organem, że z przepisów ustawy i wyroku Trybunału Konstytucyjnego należy wywieść wniosek, że nie każda praca przymusowa w okresie okupacji uprawnia do świadczenia pieniężnego, o którym mowa w ustawie (por. wyroki: NSA z dnia 12 lipca 2011 roku, sygn. akt II OSK 628/11; WSA w Warszawie z dnia 11 maja 2011 roku, sygn. akt V SA/Wa 2584/10; WSA w Łodzi z dnia 13 stycznia 2011 roku, sygn. akt II SA/Łd 1282/10 – wszystkie dostępnie w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych). W konkluzji podkreślić należy, iż stanowisko zaprezentowane przez Sąd odnosi się do zgromadzonych w aktach administracyjnych dokumentów. Gdyby skarżącemu udałoby się przedstawić inne dokumenty, czy dowody, które potwierdzałyby fakt zamieszkiwania podczas pracy w kopalni w innym miejscu niż dom rodzinny, nie jest wykluczona możliwa zmiana rozstrzygnięć organów administracji zapadłych w niniejszej sprawie. Konkludując powyższe rozważania, Sąd uznał działanie organów administracji w sprawie za zgodne z regulacją prawa materialnego. Skład orzekający nie dopatrzył się naruszenia przepisów procedury w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy. Wobec czego, na podstawie art. 151 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Sąd w punkcie pierwszym wyroku orzekł o oddaleniu skargi. W punkcie drugim wyroku Sąd postanowił o przyznaniu wynagrodzenia dla osoby pełniącej funkcje pełnomocnika skarżącego z urzędu na mocy art. 250 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w zw. z § 18 ust. 1 pkt 1 lit. "c" przy zastosowaniu § 2 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 roku w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.). k.o.