II SA/Łd 1215/12

Dnia 11 kwietnia 2013 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Sławomir Wojciechowski (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Arkadiusz Blewązka Sędzia NSA Anna Stępień Protokolant pomocnik sekretarza sądowego Magdalena Rząsa po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 kwietnia 2013 roku sprawy ze skargi B. H. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie uznania za nienależnie pobrane świadczenie pielęgnacyjne 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Marszałka Województwa [...] nr [...] z dnia [...]; 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu do dnia uprawomocnienia się niniejszego wyroku. LS Decyzją z dnia [...] Marszałek Województwa [...] na podstawie art.1-3, art. 17, art. 23a ust. 5-6,9, art. 25 ust. 1 i 3, art. 29 ust. 1, art. 30 ust. 1,2,7,9 ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2006r., Nr 139, poz. 992 ze zm. – w dalszej przywoływana także jako: ustawa) orzekł o uznaniu za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne w postaci świadczenia pielęgnacyjnego na dziecko K. H. w kwocie 420 zł miesięcznie na okres od 1 września 2008r. do dnia 30 września 2009r. Odwołanie od powyższej decyzji złożyła B. H. Wnosząc o jej uchylenie w całości, strona zrzuciła naruszenie art. 7, art. 8, art. 75 – 78, art. 80, art. 61, art. 156 §1 pkt 2, pkt 3, pkt 7 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2000r., Nr 98, poz. 1071 ze zm. – w dalszej części uzasadnienia przywoływana jako: k.p.a.), naruszenie przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz art. 117 i art. 118 Kodeksu cywilnego. Decyzją z dnia [...] Nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Wskazując na istotę rozstrzygnięcia Kolegium przypomniało, iż sprawa była już przedmiotem analizy organów administracji, ale i Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi i Naczelnego Sądu Administracyjnego, który ostatnim z orzeczeń, z dnia 7 czerwca 2011r., I OSK 295/11, uchylił wyrok WSA w Łodzi z dnia 22 października 20101r., sygn.akt II SA/Łd 974/10, i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji. W następstwie powyższego Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi orzeczeniem z dnia 30 listopada 2011r., sygn.akt II SA/Łd 1004/11 uchylił decyzje Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. z dnia [...] i decyzje poprzedzające Marszałka Województwa [...] z dnia [...], m.in. decyzję nr [...] orzekającą o braku uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego na dziecko K. H. za okres od 1 września 2008r. do dnia 31 września 2009r. oraz uznaniu powyższego świadczenia za nienależnie pobrane. Przechodząc do meritum Kolegium wskazało, iż w dniu [...] do Regionalnego Centrum Polityki Społecznej w Ł. wpłynęło oświadczenie B. H., z którego wynika, że nie posiada żadnych dokumentów potwierdzających dochody męża A. H. uzyskane w Wielkiej Brytanii za miesiąc kwiecień 2007 roku, za cały 2007 rok oraz za cały 2008 rok. Nadto, w terminie wyznaczonym wezwaniem z dnia 22 lutego 2012r., strona nie uzupełniła wniosku o przyznanie świadczeń rodzinnych na dzieci o wymagane dokumenty. W następstwie Marszałek Województwa [...] w dniu 30 maja 2012r. pozostawił wniosek strony o ustalenie prawa do świadczenia na dziecko na okres od 1 września 2008r. do 31 września 2009r. bez rozpatrzenia. Z kolei pismem z dnia 30 maja 2012r. strona została poinformowana o wszczęciu postępowania w sprawie dochodzenia zwrotu nienależnie pobranego świadczenia pielęgnacyjnego na dziecko K. H. na okres od 1 września 2008r. do 31 września 2009r. i o możliwości zapoznania się z materiałami sprawy. Wskazując na podstawę prawną podjętego rozstrzygnięcia Kolegium przywołało treść art. 30 ustawy, który określa kiedy osoba pobrała nienależnie świadczenia rodzinne. Dodał, iż stosownie do art. 23a ust. 9 ustawy nienależnie pobrane świadczenia rodzinne w sprawach, w których mają zastosowanie przepisy o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego podlegają dochodzeniu przez marszałka województwa. Analizując zgromadzony materiał sprawy Kolegium stwierdziło, iż rozstrzygnięcie organu I instancji, zgodnie z którym za nienależnie pobrane świadczenia uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania, zasługuje na uwzględnienie. Co oznacza, iż świadczenie pielęgnacyjne na dziecko pobierane przez okres od 1 września 2008r. do 31 września 2009r. uznać należało za nienależnie pobrane. Wyjaśniło, iż od daty zatrudnienia męża strony w Wielkiej Brytanii tj. 8 marca 2007r., zaistniała potrzeba ustalenia na nowo sytuacji majątkowej rodziny, jednak z uwagi na brak możliwości ustalenia faktycznej wysokości dochodów osiąganych przez rodzinę strony, wobec braku wymaganych dokumentów, dotyczących przede wszystkim dochodu męża, zaistniała podstawa do orzeczenia na podstawie art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy. W odpowiedzi na zarzuty odwołania Kolegium stwierdziło, iż w sprawie nie mają zastosowania przepisy prawa cywilnego o przedawnieniu roszczeń, w grę wchodzi bowiem art. 30 ust. 5 ustawy, który stanowi, że nie wydaje się decyzji o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, jeżeli od terminu ich pobrania upłynęło więcej niż 10 lat. Nadto zawarte w odwołaniu twierdzenie, iż ustawa o świadczeniach rodzinnych nie przewiduje możliwości ponownego rozpatrywania wniosków po upływie pięciu lat od wydania decyzji, nie znajduje oparcia w przepisie prawa. Z kolei zarzut dokonania swobodnej oceny dowodów, pominiecie dowodów z dokumentów oraz brak wyjaśnienia wszystkich okoliczności sprawy i niedostateczne ustalenie stanu faktycznego także są bezpodstawne. Pomimo wielokrotnych wezwań strona nie dostarczyła pełnych danych umożliwiających ustalenie, czy jej rodzina spełnia kryterium dochodowe określone w ustawie i czy kwalifikuje się do otrzymywania świadczenia pielęgnacyjnego, po uwzględnieniu faktu zatrudnienia męża w Wielkiej Brytanii, a dostarczone przez stronę informacje są niepełne i nie spełniają wymogów określonych w ustawie o świadczeniach rodzinnych. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi B. H. zaskarżyła w całości decyzję organu I i II instancji, wniosła o uchylenie z uwagi na przedawnienie roszczeń o świadczenie. Skarżąca powtórzyła zarzuty sformułowane w odwołaniu, dodatkowo zarzuciła naruszenie art. 73 rozporządzenia Rady (EWG) Nr 1408/71 i art. 10 (12)(13) rozporządzenia Rady Nr 547/72 przez błędną ich wykładnię i w następstwie niewłaściwe zastosowanie. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o oddalenie skargi podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Na rozprawie w dniu 11 kwietnia 2013r. skarżąca poparła skargę i wskazała, iż nie jest w stanie wykazać dochodu męża od kwietnia 2007 roku do końca 2008 roku, ponieważ nie utrzymuje z nim kontaktu. Dodała, iż pierwotnie uzyskując świadczenie złożyła PIT męża za 2007 rok a mąż opuścił rodzinę w 2001 roku, kiedy dowiedział się że ma urodzić niepełnosprawne dziecko. Nie wie gdzie małżonek przebywał od 2007 roku, gdyż arkusze PIT były przysyłane z Polski. Skarżąca uważa, że nie tylko ona powinna wykazywać dochody męża i Centrum Świadczeń powinno również pytać o nie męża. Do dnia dzisiejszego nie ustalono jakie prace stałe i dorywcze mąż podejmował, jakie uzyskiwał dochody w latach 2007-2009 z tytułu tej pracy za granicą. Uważa, że Regionalne Centrum Świadczeń powinno ustalać dochody jej męża, a ona co mogła, to podała. Od 2001 roku nie prowadzi z mężem wspólnego gospodarstwa domowego i nie utrzymuje z nim kontaktu. Jedynie syn rozmawiał z ojcem. Mąż jest obywatelem Algierii. Sporadycznie przesyłał córce na przestrzeni ostatnich lat kwoty 500-600 zł. Ostatnio na rzecz dzieci świadczył w 2011 roku i te kwoty ujawniała w organie pomocowym. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga jest zasadna. Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m.in. przez kontrolę administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Oznacza to, iż sądy administracyjne nie orzekają merytorycznie, tj. nie wydają orzeczeń co do istoty sprawy, lecz badają zgodność zaskarżonego aktu administracyjnego z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego, określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami procedury administracyjnej, normującymi zasady postępowania przed organami administracji publicznej. W myśl art. 134 §1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012r., Nr 270, powoływanej dalej, jako p.p.s.a.) sąd administracyjny rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Z kolei przepis art. 135 p.p.s.a. stanowi, iż sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia. Sąd uwzględniając skargę uchyla ten akt w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, o czym stanowi art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. W niniejszej sprawie Sąd uznał, iż organy obu instancji naruszyły przepisy postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy, co w konsekwencji doprowadziło do naruszenia przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy. W następstwie Sąd obowiązany był rozstrzygnąć stosownie do art. 145 §1 pkt 1 lit. a i lit. c w związku z art. 135 p.p.s.a.. W rozpoznawanej sprawie przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. z dnia [...] orzekająca o utrzymaniu w mocy decyzji Marszałka Województwa [...] z dnia [...] o uznaniu za nienależnie pobrane świadczenie pielęgnacyjne na dziecko K. H. za okres od 1 września 2008r. do 31 września 2009r.. Zdaniem organu administracji publicznej wydającego zaskarżoną decyzję, strona pomimo pouczenia o okolicznościach skutkujących utratą prawa do pobierania zasiłku pielęgnacyjnego, nie powiadomiła organu o zmianie sytuacji mającej wpływ na prawo do tego świadczenia tj. o zatrudnieniu męża w Wielkiej Brytanii a w istocie o dochodzie osiąganym od dnia zatrudnienia - 8 marca 2007r., od której to daty w sprawie niniejszej znalazły zastosowanie przepisy o koordynacji krajowych systemów zabezpieczenia społecznego, które dotyczą korzystania z uprawnień do świadczeń rodzinnych na to samo dziecko przez osoby znajdujące się w różnych krajach Wspólnoty, które z tytułu przemieszczania się pomiędzy krajami UE i EOG, podlegają także systemom zabezpieczenia społecznego kraju innego niż Polska, między innymi z tytułu podjęcia w tym kraju pracy najemnej lub pracy na własny rachunek. Swoboda przemieszczania osób w obrębie państw członkowskich może być przyczyną uzyskania prawa do świadczeń rodzinnych z dwóch państw członkowskich. W celu wyeliminowania takich sytuacji wprowadzono zasadę nie kumulacji świadczeń. Określone zostały zasady pierwszeństwa w razie zbiegu przepisów dotyczących świadczeń rodzinnych w państwie zamieszkania rodzica i dziecka z przepisami prawa zatrudnienia drugiego z rodziców. W ocenie Sądu, z zaprezentowanym przez organ stanowiskiem co do zasady należałoby się zgodzić, jednak na gruncie ustalonego w sprawie stanu faktycznego nie znajduje ono zastosowania, jest błędne. Podstawę materialnoprawną zaskarżonego rozstrzygnięcia stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych, w szczególności art. 30 ustawy. Stosownie do treści art. 30 ust. 1 ustawy, osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu (art. 30 ust. 1 ustawy). I co istotne, za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania (art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy). W orzecznictwie sądowoadministracyjnym przyjmuje się, że za nienależnie pobrane świadczenie należy uznać świadczenie, które spełnia 3 przesłanki: - zostało wypłacone pomimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, - osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania; - osoba ta miała świadomość, że świadczenie jej nie przysługuje. Trzeba odróżnić świadczenie nienależne od nienależnie pobranego. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym przyjmuje się, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym i występuje między innymi wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Zwrot obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też tej osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań, dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia. Dla ustalenia, od kiedy świadczenia rodzinne są pobierane nienależnie, decydujące znaczenie ma chwila, w której świadczeniobiorca dowiedział się o okoliczności powodującej ustanie prawa do świadczeń, i z którą powinien zawiadomić organ o tej okoliczności (art. 30 ust. 2 pkt 1 w związku z art. 25 ust. 1 ustawy) – vide: wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego: w Warszawie z dnia 26 października 2010 r., VIII SA/Wa 538/10, LEX nr 760307, w Szczecinie z dnia 13 stycznia 2011 r., II SA/Sz 780/10, LEX nr 754942 oraz w Bydgoszczy z dnia 18 stycznia 2011 r., II SA/Bd 1483/10, LEX nr 752030. W niniejszej sprawie organ po pierwsze stwierdził, iż skoro z dniem 8 marca 2007r. mąż skarżącej podjął zatrudnienie w Wielkiej Brytanii, to od tej daty mają w sprawie zastosowanie przepisy o koordynacji zabezpieczenia społecznego. Gdy tymczasem przepis art. 23a ustawy nie wskazuje, iż przepisy o koordynacji mają zastosowanie od daty zatrudnienia. Sposób sformułowania przepisu wskazuje, iż należy ustalić datę, od której mają zastosowanie przepisy o koordynacji, tj. od kiedy mąż korzysta ze świadczeń rodzinnych przyznanych i wypłacanych przez organ pomocowy w kraju zatrudnienia. Jak wynika z akt sprawy mąż pobierał świadczenie takie od grudnia 2008 roku, co do innych okresów brak informacji. A skoro tak w grę wchodzi również rozważenie, który w istocie porządek prawny wchodzi w grę, czy polski porządek prawny, czy brytyjski czy też może innego kraju unijnego, gdyż w istocie nie ma pewności, iż mąż przebywał cały czas tylko w Wielkiej Brytanii. Ponadto w okolicznościach faktycznych niniejszej sprawy nie można uznać, że pobierając świadczenie w opisanym już okresie zachowanie skarżącej nosiło znamiona zawinionego działania. Należy mieć na uwadze, iż jak oświadczała kilkukrotnie strona, mąż opuścił rodzinę w 2001 roku, strona nie wie gdzie małżonek przebywał od 2007 roku, co za tym jakie podejmował zatrudnienia i jakie uzyskiwał dochody. Wedle takich oświadczeń strony za wiarygodne uznać należy oświadczenie skarżącej, iż nie jest w stanie przedstawić zestawienia dochodu męża za 2007 i 2008 rok. Jeżeli skarżąca nie utrzymuje z mężem kontaktu to nie sposób oczekiwać, iż przedstawi dokumenty, których żąda organ. W tej sytuacji organ winien rozważyć na nowo sytuację faktyczną, w szczególności obiektywnie ocenić czy ma podstawy, aby przypisać skarżącej celowe działanie, działanie w złej wierze. Po wtóre organ pominął okoliczność, iż jak oświadczała skarżąca od 2001 roku nie prowadzi wspólnie gospodarstwa domowego z mężem, co ma przełożenie na rozważenie czy ustalając dochód rodziny skarżącej, dla potrzeb wniosku o ustalenie prawa do świadczenia, konieczne jest ustalenie dochodu męża. Skoro małżonkowie nie prowadzą wspólnie gospodarstwa domowego to niezbędne jest rozważenie, jakie w istocie mają zastosowanie przepisy prawa. Czy stosujemy porządek prawny polski, czy innego kraju unijnego, skoro nie mamy na przykład podstaw do stosowania przepisów o koordynacji świadczeń. W konsekwencji zaś może okazać się, że to nie skarżąca będzie zobowiązana do zwrotu pobranych świadczeń. W ocenie Sądu, w niniejszej sprawie, doszło do naruszenia przepisów postępowania, w szczególności art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., które miało istotny wpływ na wynik sprawy, gdyż nie wyjaśniono należycie wszelkich okoliczności sprawy niezbędnych dla rozstrzygnięcia, co miało przełożenie na naruszenie przepisów prawa materialnego, art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy, które na tym etapie ustaleń stanu faktycznego przed organami administracji zostały zastosowane przedwcześnie. Z tych wszystkich względów Sąd, na podstawie art. 145 § pkt 1 lit. a i lit. c, w związku z art. 135 p.p.s.a. orzekł, jak w pkt 1 sentencji. Konsekwencją uwzględnienia skargi było też stwierdzenie, iż zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu do dnia uprawomocnienia się wyroku, na mocy art. 152 p.p.s.a.. Z uwagi na uchylenie ww. decyzji sprawa będzie ponownie rozpoznawana przez organ I instancji, który winien uwzględnić treść powyższych rozważań Sądu przy podejmowaniu rozstrzygnięcia. Zgodnie bowiem z art. 153 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten sąd oraz organ, którego działanie lub bezczynność było przedmiotem zaskarżenia. LS