II SA/Łd 1481/10

Dnia 21 stycznia 2011 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi - Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jolanta Rosińska, Sędziowie Sędzia WSA Renata Kubot-Szustowska (spr.), Sędzia WSA Barbara Rymaszewska, Protokolant Asystent sędziego Marcin Olejniczak, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 21 stycznia 2011 roku przy udziale - sprawy ze skargi W. R. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...], nr [...]. 2. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz W. R. kwotę 357 (trzysta pięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania. Decyzją z dnia [...], nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na podstawie art. 1 ust. 1 art. 2 i art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm.), odmówił W. R. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej. W uzasadnieniu podjętej decyzji organ stwierdził, że z materiału zgromadzonego w sprawie wynika jedynie fakt przebywania wnioskodawczyni w miejscowościach R. i N. w latach 1943- 1945, natomiast nic nie potwierdza wykonywania pracy przymusowej przez stronę. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy W. R. wyjaśniła, że jej matka i starsze rodzeństwo pracowali jako robotnicy przymusowi w gospodarstwie rolnym, należącym do osoby narodowości niemieckiej. Decyzją z dnia [...] nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na podstawie art. 138 § 1 pkt 1, w związku z art. 127 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000r., Nr 98, poz. 1071 ze zm.), art. 2 pkt 2 lit. a), art. 3 ust. 1, art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy o świadczeniu pieniężnym (...), utrzymał w mocy wskazaną wcześniej własną decyzję z dnia [...]. Uzasadniając podjęte rozstrzygnięcie organ, powołując się na motywy wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009r., w sprawie o sygn. akt K 49/07 (Dz. U. z dnia 23 grudnia 2009r., Nr 220, poz. 1734) podtrzymał stanowisko zaprezentowane w decyzji pierwszoinstancyjnej argumentując dodatkowo, że zmiana miejsca zamieszkania rodziny wnioskodawczyni spowodowana była przeznaczeniem miejscowości P. pod poligon wojskowy, nie zaś deportacja do pracy przymusowej. Organ ponadto wskazał, że z materiału zgromadzonego w przedmiotowej sprawie wynika, że matka zainteresowanej wykonywała pracę przymusową w pobliżu miejsca stałego zamieszkania, zatem nie nastąpiło zerwanie więzi z dotychczasowym środowiskiem. W skardze na powyższą decyzję, złożonej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi, W. R. wniosła alternatywnie o uchylenie zaskarżonej decyzji i przyznanie wnioskowanego świadczenia ewentualnie o uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Skarżąca wskazała, że odległość od miejscowości P., tj. miejsca jej zamieszkania do miejsca deportacji, tj. miejscowości R. wynosi około 70 km, a do miejscowości N. około 20 km. Nadto rodzina skarżącej pracowała w gospodarstwie niemieckim do końca wojny, zaś matka skarżącej przebywała krótko w N., na czas porodu, po uzyskaniu zezwolenia od okupanta. Zdaniem skarżącej wykonywanie pracy przymusowej nawet w miejscowości położonej w niewielkiej odległości od dotychczasowego miejsca zamieszkania nie przesądza o niespełnieniu przesłanek uzasadniających przyznanie wnioskowanego świadczenia. Kończąc strona wyjaśniła, że ani ona, ani jej najbliżsi nie mieli możliwości odwiedzania domu rodzinnego, pozostałych członków rodziny czy znajomych . W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie podtrzymując stanowisko zawarte w treści zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje: Skarga jest zasadna. Sąd administracyjny bada zgodność z prawem zaskarżonej decyzji pod kątem jej zgodności z prawem materialnym, określającym prawa i obowiązki stron oraz prawem procesowym, regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej. Zgodnie z treścią art. 145 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) sąd uwzględniając skargę na decyzję uchyla decyzję w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Niekwestionowanym faktem w rozpoznawanej sprawie jest, że rodzina skarżącej została wysiedlona z miejscowości P. w październiku 1941r. Wynika to z zaświadczenia Archiwum Państwowego w Ł. z dnia 2 sierpnia 2010r.(k – 5 akt administracyjnych) bowiem miejscowość P. figuruje w wykazie miejscowości zajętych pod poligon w gminie M.. Poza sporem pozostaje także okoliczność przebywania przez W. R. w miejscowościach R. i N. w latach 1943 -1945. Materialnoprawną podstawę rozstrzygnięcia w sprawie stanowił przepis art. 2 pkt 2 ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395, powoływanej dalej jako "ustawa"). Zgodnie z treścią tego przepisu, represją - w rozumieniu ustawy - jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 – 1945, bądź Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 roku do dnia 5 lutego 1946r. oraz po tym okresie do końca 1948 roku z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Powołując cytowany przepis wskazać należy także na treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 roku (sygn. akt: K 49/07, publ: Dz. U. Nr 220, poz. 1734 z dnia 23 grudnia 2009 roku). Zgodnie z tezą tegoż wyroku art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym (...) w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu tego wyroku Trybunał Konstytucyjny stwierdził, że ustawodawca trafnie uznał, iż wśród wszystkich osób świadczących pracę przymusową na rzecz ZSRR i III Rzeszy, szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. Świadectwa osób poddanych tej formie represji skłaniają do akceptacji poglądu, że znajdowały się one w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Obok niedogodności związanych z samym obowiązkiem zatrudnienia (często na granicy fizycznych możliwości), były one poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu. Wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter takiej represji w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, Trybunał wymienił m.in.: niedostatek więzi społecznych z nowym otoczeniem (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszkania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze (dotyczy to zwłaszcza osób wywiezionych do części azjatyckiej ZSRR). Okoliczności te, zdaniem Trybunału Konstytucyjnego, nabierały szczególnego znaczenia, jeżeli weźmie się pod uwagę, że "na roboty" wywożeni byli przede wszystkim (zwłaszcza na początku okupacji) ludzie młodzi. W opinii Trybunału Konstytucyjnego, sformułowane w art. 2 pkt 2 ustawy, bardzo rygorystyczne przesłanki dostępu do świadczeń deportacyjnych w istotny sposób naruszają zasadę równości. Kryterium przekroczenia granic państwowych nie jest adekwatne do celu ustawy, którym było symboliczne zadośćuczynienie za pracę przymusową świadczoną na rzecz okupantów w szczególnie trudnych warunkach, spowodowanych oderwaniem od dotychczasowego otoczenia. Należy nadto przypomnieć, iż zgodnie z ogólnymi zasadami postępowania administracyjnego, organ administracji publicznej stoi na straży praworządności i podejmuje kroki niezbędne do dokładnego ustalenia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli (art. 7 Kodeksu postępowania administracyjnego). Organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 K.p.a.) i dopiero na podstawie całokształtu materiału dowodowego ocenia, czy dana okoliczność została udowodniona (zasada swobodnej oceny dowodów – art. 80 K.p.a.). Obowiązek rozpatrzenia całego materiału dowodowego jest związany ściśle z przyjętą zasadą swobodnej oceny dowodów. Swobodna ocena dowodów, aby nie przerodziła się w samowolę, musi być dokonana zgodnie z normami prawa procesowego oraz z zachowaniem reguł tej oceny, tj. po pierwsze - opierać się należy na materiale dowodowym zebranym przez organ, z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w przepisach prawa. Po drugie - ocena powinna być oparta na wszechstronnej ocenie całokształtu materiału dowodowego i po trzecie - organ powinien dokonać oceny znaczenia i wartości dowodów dla toczącej się sprawy, z zastrzeżeniem ograniczeń dotyczących dokumentów urzędowych, które mają na podstawie art. 76 § 1 k.p.a. szczególną moc dowodową. Organ może odmówić wiary określonym dowodom, jednakże dopiero po wszechstronnym ich rozpatrzeniu, wyjaśniając przyczyny takiej ich oceny. W końcu, po czwarte - rozumowanie, w wyniku którego organ ustala istnienie okoliczności faktycznych, powinno być zgodne z zasadami logiki. W rozpoznawanej sprawie przesłanką przyznania świadczenia pieniężnego, w myśl przepisów ustawy, jest stwierdzenie faktu deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej. Należy wskazać, iż organ administracji nie poczynił wyjaśnień w odniesieniu do tej właśnie kwestii. Organ nie ustalił, czy w sprawie miała miejsce deportacja w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy nadanym wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009r. Przy uwzględnieniu przepisów ustawy i cytowanego wyroku wskazać należy, że deportacja musiała łączyć się z przymusowym wywiezieniem, wyrwaniem i odizolowaniem od dotychczasowego środowiska. Stan deportacji najczęściej wiązał się z życiem w otoczeniu wrogości, wyobcowania mentalnościowego, kulturowego i językowego. W czasie tym dochodziło do ogólnego pogorszenia warunków egzystencji w stosunku do życia w dotychczasowym miejscu zamieszkania. Osoba deportowana zwykle nie miała możliwości korzystania z rzeczy codziennego użytku, sprzętu, mebli, ubrań zgromadzonych w domu. Nie mogła utrzymywać więzi oraz pozytywnych relacji rodzinnych i sąsiedzkich. W warunkach konkretnych okoliczności sprawy ważnym jest ustalenie, czy osoba deportowana mogła odwiedzać dom rodzinny, znajomych, przyjaciół. Nie bez znaczenia pozostaje wiek osoby deportowanej, a co za tym idzie zdolność do samodzielnej egzystencji, jak i warunki, w których osoba musiała funkcjonować w miejscu deportacji (gdzie spała, jak wyglądał dzień takiej osoby, jak się odżywiała), czy zadania wykonywane przez osobę deportowaną adekwatne były do jej wieku. Często bowiem się zdarzało, że małe, czy też kilkunastoletnie dzieci musiały ciężko pracować pod groźbą kary. Stwierdzenie takie skutkuje tym, że deportacja uzyskiwała bardziej dotkliwą formę. Konkludując, organ miał obowiązek ustalić te wszystkie okoliczności, by móc stwierdzić, czy obowiązek przymusowej pracy matki skarżącej przybrał szczególnie dotkliwą formę, czy był połączony z wysiedleniem rozumianym, jako przymusowa zmiana miejsca pobytu. Zaniechanie wyjaśnienia tych okoliczności narusza powołane wcześniej przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego. W ocenie Sądu, odmowa uznania za wiarygodne twierdzenia skarżącej, odnoszących się deportacji jej rodziny do pracy przymusowej, jako dowodu w postępowaniu mogła nastąpić dopiero po wszechstronnym rozpatrzeniu tegoż i wyjaśnieniu kryteriów jego negatywnej oceny. Organ w realiach niniejszej sprawy mógł podjąć kroki, niezbędne do dokładnego ustalenia stanu faktycznego, choćby poprzez przesłuchanie starszego rodzeństwa wnioskodawczyni w charakterze świadków. Następnie owe zeznania poddać analizie spełniającej wymogi art. 107 § 3 K.p.a., oraz konfrontacji z materiałem zgromadzonym w aktach sprawy. Już samo podjęcie wskazanych działań należy uznać za uzasadnione z tego względu, że skarżąca urodziła się w sierpniu 1943 roku, więc w okresie okupacji była w wieku niemowlęcym. W takiej sytuacji jedynym dostępnym źródłem dowodowym mogą być żyjący i znani stronie świadkowie, których zeznania należało zgromadzić. Brak stosownego wezwania w tym zakresie, skierowanego do skarżącej, uznać należy za naruszenie przepisu art. 7 K.p.a. Ponadto wskazać należy, iż zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego, obowiązek wykazania przesłanek uzasadniających przyznanie uprawnień do świadczenia pieniężnego spoczywa wprawdzie na osobie ubiegającej się o te świadczenia, to jednak nie zwalnia to organu od obowiązku podjęcia wszelkich kroków niezbędnych do wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy z uwzględnieniem interesu społecznego i słusznego interesu obywateli. Tym bardziej, że w sprawach o przyznanie tychże uprawnień, często z uwagi na upływ czasu, podeszły wiek wnioskodawców, przedłożenie jednoznacznych dowodów na potwierdzenie wskazanych we wniosku okoliczności jest utrudnione. W takich szczególnie sytuacjach obowiązek współdziałania w ustaleniu prawdy obiektywnej spoczywa na organie. (por. wyrok NSA z dnia 18 października 2005r., sygn.akt II OSK 117/05, niepubl. w zbiorze urzędowym, dostępny w Systemie Informacji Prawnej Lex nr 188689) We wniosku o przyznanie świadczenia skarżąca wskazała, iż okres deportacji trwał od sierpnia 1943r. do maja 1945r., a zatem wyniósł prawie 2 lata. Organ winien zatem w dalszej kolejności ustalić, czy w tym czasie rodzina skarżącej miała możliwość powrotu do rodzinnej wsi i do domu, czy mogła korzystać z rzeczy codziennego użytku, sprzętu, mebli, ubrań zgromadzonych w domu, kto w owym czasie doglądał gospodarstwa, gdzie rodzina spędzała najważniejsze święta, jak Boże Narodzenie i Wielkanoc. Faktem jest, iż W. R. urodziła się 15 sierpnia 1943r., a zatem we wskazanym okresie była dzieckiem zaledwie kilkunastomiesięcznym. W świetle dotychczasowej linii orzecznictwa sądów administracyjnych, w tym NSA okoliczność ta nie stanowi jednak przeszkody do ustalenia prawa do świadczenia z tytułu deportacji do pracy przymusowej (zob: wyroki NSA: z dnia 19 sierpnia 2004r. w sprawie o sygn. akt OSK 135/04; z dnia 6 czerwca 2008r., w sprawie o sygn. akt II OSK 979/07; z dnia 23 stycznia 2009r., w sprawie o sygn. akt II OSK 1456/08; z dnia 8 października 2009r., w sprawie o sygn. akt II OSK 1703/08, niepubl. w zbiorze urzędowym, dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie internetowej http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Mając powyższe na względzie Sąd orzekł jak w sentencji wyroku na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" i "c", przy zastosowaniu art. 135 p.p.s.a. O kosztach orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a. Z uwagi natomiast na charakter prawny zaskarżonej decyzji, niepodlegającej wykonaniu i nienadającej się d wykonania, za bezprzedmiotowe uznano rozstrzyganie w tym zakresie w rybie art. 152 p.p.s.a. m.o.