II SA/Łd 357/15

Dnia 6 sierpnia 2015 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia NSA Anna Stępień (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Barbara Rymaszewska Sędzia WSA Sławomir Wojciechowski Protokolant Specjalista Aleksandra Błaszczyk po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 6 sierpnia 2015 roku sprawy ze skargi A. T.-K. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania 1. oddala skargę; 2. przyznaje i nakazuje wypłacić ze Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi radcy prawnemu M. S., prowadzącemu Kancelarię Radcy Prawnego w Ł. przy al. [...] wynagrodzenie w kwocie 240 (dwieście czterdzieści) złotych, powiększone o należny podatek od towarów i usług tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu. LS Zaskarżonym postanowieniem z dnia [...] nr [...]Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł., po rozpatrzeniu zażalenia A. T.-K., utrzymało w mocy postanowienie Prezydenta Miasta Ł. z dnia [...] nr [...]. Jak wynika z akt sprawy postanowieniem z dnia [...]. Prezydent Miasta Ł. odmówił A.T.-K. wszczęcia postępowania administracyjnego w sprawie wniosku strony z dnia 25 listopada 2014 r. o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Na powyższe postanowienie A. T.-K. złożyła zażalenie, w którym stwierdziła, że nie będzie ponawiała swojej argumentacji, gdyż jej sytuacja jest wszystkim dobrze znana. Strona podkreśliła, iż odbyła się niedawno sprawa wyłudzenia przez nią pieniędzy. Zgłosiła się w terminie do organu, została przesłuchana, po przesłuchaniu wnioskodawczyni nie stwierdzono żadnego wyłudzenia. Odwołująca wniosła więc o ponowne rozpoznanie sprawy i umorzenie należności. Wskazanym na wstępie postanowieniem z dnia [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 144, art. 61 § 1, art. 61a k.p.a. utrzymało w mocy postanowienie organu I instancji. Uzasadniając podjęte rozstrzygnięcie Kolegium wskazało, że w dniu 8 sierpnia 2014 r. A. T.- K. złożyła do organu II instancji wniosek o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami. Zawiadomieniem z dnia 10 października 2014 r. Kolegium przekazało sprawę - zgodnie z właściwością - Prezydentowi Miasta Ł.. W dniu 24 października 2014 r. wnioskodawczyni skierowała do organu I instancji kolejny wniosek o umorzenie pobranych świadczeń rodzinnych. W odpowiedzi na powyższe organ I instancji pismem z dnia 13 listopada 2014 r. poinformował wnioskodawczynię, że w przedmiotowej sprawie do dnia 13 listopada 2014 r. nie została wydana decyzja orzekająca o uznaniu za nienależnie pobrane przez wnioskodawczynię świadczenia i w związku z tym nie można potraktować jej pism jako podań o umorzenie spłaty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Jednocześnie organ I instancji prawidłowo pouczył stronę, że po otrzymaniu decyzji uznającej za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne, A. T.-K. będzie mogła złożyć stosowne podanie o zastosowaniu ulgi w spłacie należności albo odwołanie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. od tej decyzji. Organ I instancji poinformował jednocześnie wnioskodawczynię, jakie dokumenty będzie musiała dołączyć w przyszłości do sprawy. Niejako w odpowiedzi na powyższe pismo A. T.-K. w dniu 25 listopada 2014 r., już na etapie postępowania drugoinstancyjnego, dołączyła niniejsze dokumenty wraz z ponownym pismem skierowanym do organu I instancji. W ocenie Kolegium ustalony stan faktyczny sprawy uzasadniał podjęcie przez organ I instancji postanowienia z dnia [...] o odmowie wszczęcia postępowania administracyjnego w sprawie wniosku strony z dnia 25 listopada 2014 r. Przywołując w następnej kolejności regulację art. 61a § 1 i art. 61 k.p.a. organ II instancji wyjaśnił, że odmowa wszczęcia postępowania może mieć miejsce z przyczyn podmiotowych lub przedmiotowych. W niniejszej sprawie odmowa wszczęcia postępowania ma miejsce z przyczyn przedmiotowych, ponieważ nie budzi najmniejszej wątpliwości fakt, że A. T.-K. już pismem z dnia 8 sierpnia 2014 r., a następnie kolejno składanymi pismami zażądała wszczęcia postępowania administracyjnego zmierzającego do umorzenia kwoty pobranych świadczeń rodzinnych. Organ I instancji odmówił wszczęcia postępowania, bowiem prawidłowo przyjął, że do dnia wydania postanowienia przez organ I instancji, jak i do dnia rozstrzygnięcia przez Kolegium nie została wydana decyzja orzekająca o uznaniu za nienależnie pobrane świadczenia, a więc zarówno na dzień wydania postanowienia przez organ I instancji, jak i na dzień orzekania przez Kolegium nie istniała podstawa do rozpatrzenia żądania strony w trybie administracyjnym. Organ II instancji podkreślił, że w chwili obecnej złożenie takiego wniosku przez stronę jest przedwczesne, co jak wynika z całości materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, starał się dowieść organ I instancji w kierowanych do wnioskodawczyni pismach. Reasumując, organ przywołując regulację art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych stwierdził, że wniosek strony jest przedwczesny. Jego zdaniem postanowienie organu I instancji mimo lakonicznego uzasadnienia, obowiązujących norm prawa nie narusza, a odmowa wszczęcia postępowania jest w pełni uzasadniona. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi A. T.-K. wniosła o ponowne rozpatrzenie sprawy "niby nienależnego pobierania zasiłku rodzinnego na syna". Skarżąca nie rozumie, dlaczego sprawa nie została dotychczas zamknięta, a postępowanie umorzone. Odpowiadając na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zaprezentowane w motywach zaskarżonego postanowienia. Postanowieniem z dnia [...] starszy referendarz sądowy przyznał skarżącej prawo pomocy w zakresie dotyczącym zastępstwa prawnego poprzez ustanowienie radcy prawnego. Na rozprawie w dniu 6 sierpnia 2015 r. pełnomocnik skarżącej poparł skargę i wniósł o zasądzenie kosztów pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu, oświadczając, że nie zostały one pokryte w całości ani w części. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje: Skarga podlega oddaleniu. Stosownie do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (j.t. Dz.U. z 2014 r., poz. 1647) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) – przywoływanej dalej w tekście jako "p.p.s.a.", sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej. Wspomniana kontrola sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Oznacza to, że sąd administracyjny bada, czy zaskarżony akt administracyjny (decyzja, postanowienie) jest zgodny z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami proceduralnymi normującymi podstawowe zasady postępowania przed organami administracji publicznej. Sąd kontrolując w zakreślonych powyżej granicach legalność postanowienia Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł., utrzymującego w mocy postanowienie Prezydenta Miasta Ł. o odmowie wszczęcia postępowania administracyjnego w sprawie wniosku A.K.-T. o umorzenie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, stwierdził, że odpowiada ono przepisom obowiązującego prawa i brak jest podstaw do usunięcia go z obrotu prawnego. W tej sprawie istota sporu pomiędzy stronami postępowania sprowadza się do odpowiedzi na pytanie, czy organ zasadnie odmówił skarżącej wszczęcia postępowania w przedmiocie umorzenia nienależenie pobranych świadczeń rodzinnych. Zasadą jest, że postępowanie administracyjne wszczyna się na żądanie strony lub z urzędu (art. 61 § 1 k.p.a.). W rozumieniu art. 61a § 1 k.p.a., gdy żądanie, o którym mowa w art. 61, zostało wniesione przez osobę niebędącą stroną lub z innych uzasadnionych przyczyn postępowanie nie może być wszczęte, organ administracji publicznej wydaje postanowienie o odmowie wszczęcia postępowania. Na postanowienie, o którym mowa w § 1, służy zażalenie ( art. 61a § 2 k.p.a. ). Brzmienie przywołanej normy prawnej prowadzi do wniosku, że ustawodawca określił dwie samodzielne i niezależne przesłanki wydania postanowienia o odmowie wszczęcia postępowania. Pierwszą z nich jest wniesienie podania przez osobę, która nie jest stroną, a drugą - zaistnienie innych uzasadnionych przyczyn uniemożliwiających wszczęcie postępowania. Przyczyny te nie zostały w wymienionym przepisie skonkretyzowane, jednakże nie ulega wątpliwości, że dotyczy to sytuacji, które w sposób oczywisty stanowią przeszkodę do wszczęcia postępowania. Z taką sytuacją będziemy mieli do czynienia np. gdy żądanie wszczęcia postępowania dotyczy sprawy, w której prowadzone jest już postępowanie, wydano w sprawie rozstrzygnięcie, albo brak jest podstawy materialnoprawnej do rozpatrzenia zgłoszonego żądania. Tożsame stanowisko w tej kwestii prezentuje również orzecznictwo sądowe (por. np.: wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 10 września 2014 r. sygn. akt VII SA/Wa 141/14 – Lex nr 1510890 oraz z dnia 17 kwietnia 2014 r. sygn. akt II SA/Wa 241/14 – Lex nr 1485980, wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 7 lutego 2014 r. sygn. akt I OSK 2159/12 – Lex nr 1497293). W realiach rozpoznawanej sprawy niespornym jest, że skarżąca zwróciła się do organu I instancji z wnioskiem o wszczęcie postępowania administracyjnego w sprawie umorzenia nienależnie pobranych rodzinnych. Z poczynionych przez organy obu instancji prawidłowych ustaleń wynika zaś, że dotychczas nie została wydana żadna decyzja administracyjna określająca wysokość nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, czy też nakazująca skarżącej ich zwrot, wobec czego brak jest podstaw do wszczęcia wnioskowanego postępowania. Stosownie do treści art. 30 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (j.t. Dz.U. z 2015 r. nr 114 ze zm.) – przywoływanej dalej w skrócie jako "u.ś.r.", osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu (ust. 1). Za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się: pkt 1 - świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania; pkt 2 - świadczenia rodzinne przyznane lub wypłacone na podstawie fałszywych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia; pkt 3 - świadczenia rodzinne wypłacone w przypadku, o którym mowa w art. 23a ust. 5, za okres od dnia, w którym osoba stała się uprawniona do świadczeń rodzinnych w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, do dnia wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenia rodzinne; pkt 4 - świadczenia rodzinne przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie rodzinne przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego (ust. 2). Należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych ulegają przedawnieniu z upływem 3 lat, licząc od dnia, w którym decyzja ustalająca te należności stała się ostateczna (ust. 3). Bieg przedawnienia przerywa: odroczenie terminu płatności należności, rozłożenie spłaty należności na raty i każda inna czynność zmierzająca do ściągnięcia należności, jeżeli o czynności tej dłużnik został zawiadomiony (ust. 4). Nie wydaje się decyzji o zwrocie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, jeżeli od terminu ich pobrania upłynęło więcej niż 10 lat (ust. 5). Kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych ustalone ostateczną decyzją podlegają potrąceniu z wypłacanych świadczeń rodzinnych oraz zasiłków dla opiekunów, o których mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów (ust. 6). Nienależnie pobrane świadczenia rodzinne podlegają egzekucji w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (ust. 7). Kwoty świadczeń rodzinnych, o których mowa w ust. 2, podlegają zwrotowi łącznie z ustawowymi odsetkami na rachunek bankowy wskazany przez organ właściwy. Odsetki są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia spłaty (ust. 8). Organ właściwy, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, może umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny (ust. 9). W przypadku zwrotu nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w formie czeku, nie realizuje się czeku, gdy kwota zwrotu jest niższa niż koszty obsługi czeku (ust. 10). W przypadku śmierci osoby, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, należności, o których mowa w ust. 2 i 8, wygasają (ust. 11). Z redakcji art. 30 ust. 9 u.ś.r. wynika jednoznacznie, że na jego podstawie organ administracji publicznej może w drodze decyzji administracyjnej umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, odroczyć termin ich płatności lub rozłożyć te świadczenia na raty, ale tylko pod warunkiem, że wcześniej ten sam organ wydał decyzję administracyjną, w której stwierdził, że pobrane przez stronę świadczenia są świadczeniami nienależnie pobranymi w rozumieniu art. 30 ust. 2 u.ś.r. W przedmiotowej sprawie, jak trafnie ustaliły i oceniły organy obu instancji na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego, taka decyzja nie została dotychczas wydana względem skarżącej, wobec czego brak jest podstawy prawnej do podjęcia decyzji administracyjnej na postawie art. 30 ust. 9 u.ś.r. W tym stanie rzeczy organ administracji publicznej zobligowany był odmówić wszczęcia postępowania, o czym orzekł w zaskarżonym postanowieniu. Na marginesie powyższych rozważań podkreślić trzeba, że z akt sprawy wynika, iż Prokuratura Rejonowa Ł–B prowadziła dochodzenie w sprawie niekorzystanego rozporządzenia mieniem na szkodę Centrum Świadczeń Socjalnych w Ł., jednakże na mocy postanowienia z dnia [...]. sygn. [...]umorzyła dochodzenie w sprawie mającego miejsce w okresie od 27 października 2011 r. do 31 grudnia 2013 r. w Ł. doprowadzenia Centrum Świadczeń Socjalnych w Ł. do niekorzystnego rozporządzenia mieniem w łącznej kwocie 2.075 złotych, poprzez wprowadzenie wskazanej instytucji w błąd co do faktycznego sprawowania opieki nad dzieckiem, to jest o czyn z art. 286 § 1 k.k., wobec braku ustawowych znamion czynu zabronionego - na podstawie art. 17 § 1 pkt 2 k.p.k. Nie stwierdziwszy podstaw do uwzględnienia skargi sąd zobligowany był ją oddalić. O powyższym sąd orzekł jak w punkcie pierwszym sentencji wyroku na podstawie art. 151 p.p.s.a. O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu sąd rozstrzygnął w punkcie drugim sentencji wyroku na podstawie art. 250 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 2 pkt 1 lit. c i § 2 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (j.t. Dz.U. z 2013 r., poz. 490). IB