II SA/Łd 371/11

Dnia 6 lipca 2011 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Czesława Nowak-Kolczyńska (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Jolanta Rosińska Sędzia WSA Renata Kubot-Szustowska Protokolant asystent sędziego Agnieszka Gortych-Ratajczyk po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 6 lipca 2011 roku sprawy ze skargi S. M. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień kombatanckich uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...]. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] roku, Nr [...], po rozpoznaniu wniosku S. M. o ponowne rozpatrzenie sprawy, utrzymał w mocy własną wcześniejszą decyzję z dnia [...] roku, Nr [...] o odmowie przyznania uprawnień kombatanckich. Jak wynika z dokumentów załączonych do akt administracyjnych, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi wyrokiem z dnia 26 września 2006 roku, sygn. akt: II SA/Łd 298/06, po rozpoznaniu skargi S. M., uchylił decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] roku oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] roku. W uzasadnieniu wyroku, Sąd wskazał na konieczność ustalenia istnienia oraz charakteru obozu w Pabianicach, daty wysiedlenia strony oraz ustalenia, w którym obozie strona miała przebywać na terenie Niemiec. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] roku odmówił przyznania S. M. uprawnień kombatanckich. W motywach rozstrzygnięcia organ wyjaśnił, że represje których doświadczyła strona nie uprawniają jej do nabycia uprawnień kombatanckich. Organ wskazując na wytyczne Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, co do toku postępowania administracyjnego, które obowiązany był uwzględnić, wezwał stronę do złożenia wszelkich możliwych dowodów potwierdzających okoliczność osadzenia w obozie hitlerowskim w Niemczech. W odpowiedzi strona wskazała, iż w obozie na terenie Niemiec lub Francji przebywała w okresie marzec – kwiecień 1943 roku, na potwierdzenie czego złożyła oświadczenia pisemne rodzeństwa oraz dokumenty w języku francuskim. Organ ocenił, iż z oświadczeń tych wynika, że ani strona, ani jej siostry nie są w stanie wskazać nazwy miejscowości, ani nazwy obozu w którym przebywały na terenie Niemiec lub Francji. Mając powyższe na uwadze organ wezwał stronę do przetłumaczenia przesłanych dokumentów z języka francuskiego na język polski, a następnie na wniosek strony postanowieniem z dnia 20 czerwca 2007 roku zawiesił postępowanie administracyjne w sprawie. W dniu 18 czerwca 2010 roku strona złożyła tłumaczenie dokumentów z Arolsen wskazując, iż nie jest w stanie dostarczyć poświadczenia o pobycie w obozie przesiedleńczym, zwanym lagrem, w obcym kraju, na dalszej drodze deportowania z Poznania. W tej sytuacji, organ orzekający postanowieniem z dnia 23 czerwca 2010 roku podjął postępowanie administracyjne w sprawie, a następnie dopuścił dowód z przesłuchania strony. Podczas przesłuchania strona wskazała, iż została wysiedlona w marcu 1943 roku poprzez obóz w Pabianicach, Poznaniu i lagier w Niemczech, w celu wykonywania pracy przymusowej na terenie Francji. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy S. M. podniosła, iż jest osobą schorowaną i niepełnosprawną, zależy jej na otrzymaniu legitymacji kombatanckiej, uprawniającej ją do korzystania z ulgowych przejazdów. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych po ponownym rozpoznaniu sprawy utrzymał w mocy własną wcześniejszą decyzję. W motywach rozstrzygnięcia organ opisał dotychczasowy przebieg postępowania podając, iż strona nie wskazała by w sprawie zaistniały jakiekolwiek nowe okoliczności faktyczne i prawne uzasadniające uchylenie wcześniejszej decyzji. Zgodnie z art. 4 ust. 1 pkt 1 ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego, uprawnienia kombatanckie przysługują osobom, które podlegały represjom wojennym i okresu powojennego przebywając z przyczyn politycznych, narodowościowych, religijnych i rasowych w hitlerowskich więzieniach, obozach koncentracyjnych i ośrodkach zagłady (lit. "a"), w innych miejscach odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa (lit. "b") bądź też w innych miejscach odosobnienia, w których pobyt dzieci do lat 14 miał charakter eksterminacyjny, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa (lit. "c"). Strona w roku 1943 została wysiedlona z miejscowości D. powiat s. do obozu hitlerowskiego w Pabianicach, Poznaniu oraz lagru w Niemczech, a następnie skierowana do wykonywania pracy przymusowej na terenie Francji. Strona, jaki i powołani przez nią świadkowie, nie potrafią wskazać w jakiej miejscowości mieścił się obóz na terenie Niemiec, nie są również pewni czy znajdował się on jeszcze na terenie Niemiec, czy już Francji. W tej sytuacji organ uznał, iż strona nie przedłożyła dostatecznych dowodów na okoliczność osadzenia w obozie na terenie Niemiec lub Francji. Fakt pobytu strony w obozie pracy w Pabianicach został potwierdzony przez nią zaświadczeniem z Archiwum Państwowego w Ł. z dnia 20 września 2005 roku, w którym wskazano, iż rodzina strony została wysiedlona z miejscowości D.a w byłym powiecie s. i osadzona w obozie podległym Urzędowi Pracy w Ł., znajdującym się przy ul. Kopernika 4, a następnie w dniu 26 maja 1944 roku wywieziona na roboty przymusowe do III Rzeszy. W odniesieniu do pobytu strony w obozie w Pabianicach, czy Poznaniu organ wskazał, iż kluczowe znaczenie w kontekście art. 4 ust. 1 pkt 1 w/w ustawy ma wyjaśnienie charakteru tych miejsc. Z informacji posiadanych przez organ, a zawartych w opinii Instytutu Pamięci Narodowej wynika, iż obóz przejściowy w Pabianicach, w którym mogła przebywać strona w 1943 roku był pilnie strzeżony, panowały tam bardzo złe warunki bytowe. Obóz ten jednak nie był obozem koncentracyjnym lub ośrodkiem zagłady, ani innym miejscem odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa (w szczególności karny lub wychowawczy obóz pracy) czy też innym miejscem odosobnienia, w których pobyt dzieci do lat 14 miał charakter eksterminacyjny, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa. Obóz przejściowy przy ul. Kopernika 4 w Pabianicach podlegał urzędowi pracy, przetrzymywani byli w nim Polacy, a następnie robotnicy z okupowanych terenów ZSRR, kierowani do pracy przymusowej na terenie III Rzeszy. Pobyt w obozie trwał do czasu sformowania transportu. Wszystkie te argumenty, w ocenie organu, nie dają podstaw do uznania, iż obóz przejściowy w Pabianicach – na tle innych miejsc hitlerowskiej kaźni – był miejscem odosobnienia, o którym mowa w art. 4 ust. 1 pkt 1 ustawy o kombatantach. W odniesieniu do kwestii ustalenia charakteru obozu w Poznaniu, również powołując się na informacje uzyskane z Instytutu Pamięci Narodowej organ napisał, iż w 1943 roku w Poznaniu istniał już tylko jeden obóz przesiedleńczy – Poznań Górczyn. Obóz ten funkcjonował od 1939 roku do 1945 roku i również podlegał Urzędowi Pracy w Pu. Przebywały w nim osoby przeznaczone do transportu na roboty przymusowe w III Rzeszy. W opinii Instytutu Pamięci Narodowej, pobytu w tym obozie nie można uznać za represję w rozumieniu art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. "b" ustawy o kombatantach. W tej sytuacji, zdaniem organu, nawet w przypadku udowodnienia przez stronę okoliczności osadzenia w obozie przesiedleńczym w Poznaniu w 1943 roku, strona nie mogłaby uzyskać uprawnień kombatanckich z tego tytułu, ponieważ pobyt w tym obozie nie stanowił represji w rozumieniu ustawy kombatanckiej. W konkluzji organ napisał, iż całościowa ocena materiału dowodowego prowadzi do wniosku, iż strona w czasie II wojny światowej nie przebywała w jednym z miejsc, w których pobyt uprawniałby do otrzymania uprawnień kombatanckich. Strona nie była poddana represjom w rozumieniu ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego. W skardze do sądu administracyjnego S. M. kwestionowała twierdzenia organu wynikające z informacji uzyskanych z Instytutu Pamięci Narodowej, a odnoszące się do charakteru obozu w Pabianicach. W odniesieniu do daty deportacji strona wyjaśniła, iż w dniu 29 kwietnia 1943 roku znalazła się już w miejscu docelowym, czyli we Francji. Z uwagi na brak możliwości ustalenia, czy wskazania nazwy miejscowości, w którym znajdował się na terenie Niemiec lub Francji lagier, strona skarżąca oświadczyła, iż rezygnuje ze starania się o dodatek kombatancki z tego tytułu. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podnosząc argumenty zaprezentowane w uzasadnieniu kwestionowanego w skardze rozstrzygnięcia. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do postanowień art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), Sądy administracyjne sprawują w zakresie swojej właściwości kontrolę działalności administracji publicznej. Oznacza to, iż Sąd bada zgodność z prawem (legalność) zaskarżonego rozstrzygnięcia pod kątem jego zgodności z prawem materialnym określającym prawa i obowiązki stron oraz prawem procesowym regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej. Sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie uchyla decyzję lub postanowienie w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi). Na wstępie rozważań wskazać należy na unormowanie przepisu art. 153 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Przepis ten stanowi, iż ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie ten Sąd oraz organ, którego działanie lub bezczynność było przedmiotem zaskarżenia. Przez ocenę prawną, o której mowa w cytowanym przepisie, należy rozumieć wyjaśnienie istotnej treści przepisów prawnych i sposobu ich stosowania w rozpatrywanej sprawie. Natomiast wskazania co do dalszego postępowania stanowią z reguły konsekwencje oceny prawnej. Dotyczą one sposobu działania w toku ponownego rozpoznania sprawy i mają na celu uniknięcie błędów już popełnionych oraz wskazanie kierunku, w którym powinno zmierzać przyszłe postępowanie (por. A. Kabat [w:] B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka – Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Komentarz, Zakamycze 2009). Ustanie mocy wiążącej oceny prawnej może spowodować zmiana, po wydaniu orzeczenia, istotnych okoliczności faktycznych oraz wzruszenie orzeczenia (zawierającego ocenę prawną) w przewidzianym trybie. Przenosząc te uwagi na grunt niniejszej sprawy przypomnieć należy, iż Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi wyrokiem z dnia 26 września 2006 roku uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję w sprawie odmowy przyznania skarżącej uprawnień kombatanckich. W uzasadnieniu wyroku Sąd zawarł wiążące organ zalecenia co do dalszego postępowania wyjaśniającego. W szczególności Sąd zobowiązał organ do ustalenia czy w momencie wysiedlenia istniał obóz w Pabianicach, ewentualnie jaki miał charakter, co działo się ze skarżącą i jej rodziną w okresie od kwietnia 1943 roku do dnia 26 maja 1944 roku, gdyż organ w dotychczas prowadzonym postępowaniu pozostał w tym zakresie zupełnie bierny. Sąd także zwrócił uwagę na konieczność przeprowadzenia postępowania dowodowego na okoliczność pouczenia strony o możliwości zgłoszenia dowodów, przesłuchania jej, jak i wezwania do wskazania świadków na okoliczność ustalenia faktu i miejsca pobytu strony w obozie hitlerowskim w Niemczech. Z tych powodów Sąd powołując się na naruszenie przepisów postępowania administracyjnego, w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie, wyeliminował z obrotu prawnego decyzję II, jak i I instancji. Po ponownym rozpatrzeniu wniosku skarżącej o przyznanie uprawnień kombatanckich, organ odmówił przyznania takowych uprawnień. Następnie, po rozpoznaniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, organ utrzymał w mocy własne wcześniejsze rozstrzygnięcie. Zdaniem składu orzekającego w niniejszej sprawie, w toku ponownie prowadzonego postępowania organ podjął wszelkie możliwe działania w celu ustalenia okoliczności pobytu skarżącej wraz z rodziną w obozie na terenie Niemiec lub Francji. W tym celu organ w szczególności wezwał stronę do złożenia w tym zakresie wszelkich dowodów, zobowiązał ją także do złożenia tłumaczenia dokumentów z języka francuskiego na polski. Organ także zwrócił się do strony o wskazanie świadków, jak i przesłuchał samą stronę. Oceniając wszystkie te działania Sąd uznał, że odpowiadają one prawu mimo, iż nie doprowadziły do ustalenia nazwy obozu, w którym przebywała strona wraz z rodziną. W tym miejscy zaznaczyć należy, że strona rozumiejąc niemożność ustalenia tej okoliczności, jak wskazała w treści skargi, rezygnuje ze starania się o uzyskanie stosownych uprawnień z tego tytułu. Przechodząc do drugiej spornej kwestii zaistniałej w sprawie, a mianowicie odnoszącej się do możliwości uzyskania uprawnień z tytułu pobytu w obozie w Pabianicach, czy Poznaniu skład orzekający ocenił, że organ zrealizował wytyczne Sądu zawarte we wcześniejszym wyroku, a odnoszące się do ustalenia istnienia i charakteru obozu. Niemniej jednak te ustalenia i ich ocena doprowadziły do wykładni sprzecznej z przepisami prawa, tj. § 5 pkt 1 lit. "l" rozporządzenia Prezesa Rady Ministrów z dnia 20 września 2001 roku w sprawie określenia miejsc odosobnienia, w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości (Dz. U. Nr 106, poz. 1154 ze zm., powoływanego dalej jako rozporządzenie) w związku z art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. "b" ustawy z dnia 24 stycznia 1991 roku o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (t.j. Dz. U. z 2002 roku Nr 42, poz. 371 ze zm., powoływanej dalej jako ustawa o kombatantach). Powołany przepis art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. "b" ustawy o kombatantach stanowi, że przepisy ustawy stosuje się również do osób, które podlegały represjom wojennym i okresu powojennego. Represjami w rozumieniu ustawy są okresy przebywania z przyczyn politycznych, narodowościowych, religijnych i rasowych m. in. w innych miejscach odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa. Stosownie do regulacji art. 8 ust. 1 pkt 2 ustawy o kombatantach, Prezes Rady Ministrów, na wniosek Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, określi, w drodze rozporządzenia, po zasięgnięciu opinii Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu – m. in. obozy, o których mowa w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. "b" ustawy o kombatantach. Na mocy tej delegacji ustawowej, Prezes Rady Ministrów wydał w dniu 20 września 2001 roku cytowane powyżej rozporządzenie w sprawie określenia miejsc odosobnienia, w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości. Rozporządzenie to określa miejsca odosobnienia, w których warunki pobytu nie różniły się od warunków w obozach koncentracyjnych, a osoby w nich osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa, a także więzień i obozów NKWD lub będących pod nadzorem NKWD, w których były osadzone osoby narodowości polskiej lub obywatele polscy innych narodowości, oraz obozy, o których mowa m. in. w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. "b" ustawy o kombatantach (§ 1 rozporządzenia). W przepisie § 5 pkt 1 lit. "l" tego rozporządzenia wskazano, iż innymi miejscami odosobnienia określonymi w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. "b" ustawy o kombatantach, są przejściowe obozy policji bezpieczeństwa (obozy internowania), w tym m. in. obóz w Pabianicach. Reasumując dotychczasowe rozważania, Sąd podkreśla, że zacytowane regulacje zarówno ustawy, jak i rozporządzenia nie uprawniają organu do określania w sposób odmienny, niż to wynika z treści tych aktów, charakteru obozu umieszczonego w rozporządzeniu w celu uznania, czy jest to miejsce, w którym pobyt umożliwia uzyskanie uprawnień określonych w ustawie o kombatantach. Tymczasem, organ orzekający takie ograniczenie wprowadził, gdyż uznał, że obóz, w którym przebywała skarżąca nie miał charakteru obozu internowania, w którym pobyt umożliwiał uzyskanie uprawnień kombatanckich. Jeżeli organ w tym zakresie oparł się wyłącznie na załączonych do akt administracyjnych informacjach i opracowaniach naukowych Instytutu Pamięci Narodowej to nie ocenił, jaki walor prawny przypisuje tym źródłom wiedzy. Podkreślić należy, iż delegacja ustawowa zawarta w art. 8 ustawy o kombatantach przyznała Prezesowi Rady Ministrów wyłączną kompetencję do określenia miejsc odosobnienia, w których pozostawały osoby do dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa. Z regulacji art. 8 ustawy o kombatantach wynika wyłącznie opiniodawcza funkcja Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej przy opracowaniu projektu rozporządzenia. W tym miejscu należy powołać tezę wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 lutego 2007 roku w sprawie o sygnaturze akt: II OSK 313/06 (Zbiór Lex Nr 344535). W wyroku tym Sąd zaprezentował pogląd, iż fakt umieszczenia danego obozu w wykazie wydanym na podstawie art. 8 ustawy o kombatantach ma tylko takie znaczenie, że w konkretnej sprawie strona nie musi przeprowadzać dowodów stwierdzających, iż osoby tam osadzone pozostawały w dyspozycji hitlerowskich władz bezpieczeństwa, a pobyt w tych miejscach miał charakter eksterminacyjny w rozumieniu art. 4 ustawy o kombatantach. Skład orzekający w niniejszej sprawie podziela zacytowany pogląd. W konkluzji wskazać należy, iż stosownie do regulacji art. 87 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, źródłami powszechnie obowiązującego prawa Rzeczypospolitej Polskiej są: Konstytucja, ustawy, ratyfikowane umowy międzynarodowe oraz rozporządzenia. W tym przepisie wymieniono źródła powszechnie obowiązującego prawa, czyli akty prawne wiążące wszystkich, zarówno organy państwowe, jak też obywateli. Wynika z tego, że organy administracji, jak i Sąd orzekają na mocy ustaw i wydawanych na ich podstawie rozporządzeń. Ponownie rozpoznając sprawę, Organ obowiązany będzie uwzględnić powyższe rozważania i zawartą w nich ocenę prawną, w szczególności ocenić charakter obozu, w którym przebywała skarżąca, zgodnie z wykazem zawartym w rozporządzeniu z 2001 r. W tej sytuacji Sąd orzekł jak w wyroku na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" przy zastosowaniu art. 135 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. k.o.