II SA/Łd 448/14

Dnia 16 czerwca 2014 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Barbara Rymaszewska po rozpoznaniu w dniu 16 czerwca 2014roku na posiedzeniu niejawnym wniosku Stowarzyszenia A z siedzibą w N. o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Stowarzyszenia A z siedzibą w N. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy określenia środowiskowych uwarunkowań zgody na realizację przedsięwzięcia postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. a.bł. Stowarzyszenie A z siedzibą w N. zaskarżyło do sądu administracyjnego decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. z dnia [...], nr [...], w przedmiocie odmowy określenia środowiskowych uwarunkowań zgody na realizację przedsięwzięcia. W toku postępowania strona skarżąca wniosła o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienie od kosztów sądowych. Postanowieniem z dnia [...] Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Łodzi odmówił stronie skarżącej przyznania prawa pomocy. W ocenie Referendarza sądowego wniosek nie zasługiwał na uwzględnienie, bowiem mimo niezadeklarowania przez stowarzyszenie posiadania wystarczających środków pieniężnych wnioskodawca dysponuje możliwością zdobycia środków w sposób wynikający z przyjętej formy działania. Pismem z dnia 4 czerwca 2014r. strona skarżąca wniosła sprzeciw od powyższego postanowienia Referendarza sądowego z dnia [...] podnosząc, że powodem wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych jest brak funduszy na ich pokrycie. Stowarzyszenie wskazało, że jego działalność finansowana jest przede wszystkim ze składek członkowskich, które mają charakter symboliczny i w całości pokrywają bieżącą działalność, a zatem kwota kosztów sądowych, jaka została nałożona na stronę jest niewspółmiernie wysoka do jej możliwości dochodowych. Powołując się na Konstytucję RP, Konwencję o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, jak również na orzecznictwo Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości stowarzyszenie podkreśliło, że odmowa uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie oznacza tym samym zamknięcie drogi do sądu. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do art. 246 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012r., poz. 270 ze zm. W skrócie: "P.p.s.a.") przyznanie prawa pomocy osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej może nastąpić w zakresie całkowitym, gdy jednostka ta wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania, natomiast w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Instytucja prawa pomocy stanowi jedną z gwarancji realizacji konstytucyjnej zasady prawa do sądu jako podstawowego standardu państwa prawnego. Celem tej instytucji jest zapewnienie dostępu do sądu administracyjnego podmiotom, którym brak środków finansowych dostęp ten uniemożliwia. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani prawa do zwolnienia od kosztów. Obowiązek ponoszenia kosztów postępowania nie narusza zagwarantowanego w art. 45 Konstytucji RP (Dz.U. nr 78, poz. 483 ze zm.) prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Natomiast udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym. Należy ponadto zauważyć, że opłaty sądowe, do których zalicza się także wpis, stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienie od ponoszenia tego rodzaju danin stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP. Dlatego też mogą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli (por. postanowienia NSA z dnia 21 stycznia 2013r., sygn. akt II FZ 2/13; z dnia 13 czerwca 2012r., sygn. akt II FZ 446/12 oraz z dnia 15 maja 2012r., sygn. akt II OZ 380/12 – orzeczenia dostępne pod adresem internetowym: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Skoro zatem celem instytucji prawa pomocy jest zagwarantowanie dostępu do sądu podmiotom, których wyjątkowo trudna sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania, to przyznanie prawa pomocy w jakimkolwiek zakresie musi być postrzegane jako wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania, co należy mieć na uwadze przy rozstrzyganiu o zastosowaniu tej instytucji. W związku z tym strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania oraz wyjątkowości zwolnienia z tego obowiązku, skoro niewątpliwie jest to forma dofinansowania z budżetu państwa. Dlatego w pierwszej kolejności każdy kto wszczyna postępowanie sądowe, powinien liczyć się z koniecznością opłacenia kosztów sądowych z własnych środków, a co za tym idzie tak planować swój budżet, aby wygospodarować kwotę konieczną do ich uiszczenia. Dopiero wykazanie w sposób wiarygodny i rzetelny, że strona nie posiada środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym otwiera drogę do udzielenia stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym. Wskazać w tym miejscu należy, że nie chodzi w tej sytuacji wyłącznie zbadanie, czy strona dysponuje środkami pieniężnymi, ale również trzeba mieć na uwadze to, czy strona ma możliwości zgromadzenia takich środków. W niniejszej sprawie, wniosek o przyznanie prawa pomocy złożył podmiot działający w formie stowarzyszenia. Według oświadczenia strony nie posiada ona środków na poniesienie kosztów sądowych. Jednakże powyższa okoliczność nie stanowi jeszcze wystarczającej przesłanki do przyznania stronie prawa pomocy w żądanym przez nią zakresie. Jak zostało już wyżej podkreślone sytuację finansową strony należy również oceniać z uwzględnieniem charakteru działalności oraz możliwości pozyskania środków finansowych. Zgodnie zatem z art. 33 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989r. Prawo o stowarzyszeniach (Dz.U. z 2001r., nr 79, poz. 855 ze zm.) majątek stowarzyszenia powstaje ze składek członkowskich, darowizn, spadków, zapisów, dochodów z własnej działalności, dochodów z majątku stowarzyszenia oraz z ofiarności publicznej. Stowarzyszenie, z zachowaniem obowiązujących przepisów, może zatem przyjmować darowizny, spadki i zapisy, jak również korzystać z ofiarności publicznej, a nadto prowadzić działalność gospodarczą, według ogólnych zasad określonych w odrębnych przepisach (art. 34 ww. ustawy). Z powyższego wynika, że stowarzyszenie posiada wiele możliwości na zgromadzenie środków finansowych na prowadzenie swojej działalności społecznej, do której niewątpliwie należy również ochrona propagowanych wartości poprzez udział w postępowaniach przed sądem. Stowarzyszenie jest dobrowolnym zrzeszeniem osób, które przede wszystkim opiera swoją działalność na pracy społecznej swych członków. Istota stowarzyszenia pozwala zatem osiągnąć cele, które dla pojedynczych osób są niedostępne. Dlatego właśnie członkowie stowarzyszenia winni wykazywać się determinacją w dążeniu do osiągnięcia założonego celu, a zatem również w gromadzeniu swojego majątku, który w całości będzie mógł być przeznaczony na prowadzoną działalność społeczną. W przeciwnym razie, tzn. w sytuacji, gdy stowarzyszenie nie wykazuje zamiaru pozyskania środków finansowych od swoich członków, a więc osób bezpośrednio zainteresowanych działalnością stowarzyszenia, idea zawiązania stowarzyszenia upada, a jego dalszy byt pozostaje pod znakiem zapytania. Dotyczy to również sytuacji, gdy działalność stowarzyszenia nie znajduje poparcia wśród lokalnej społeczności, dla której wspierania i rozwoju - tak jak w niniejszej sprawie - stowarzyszenie zostało powołane. W związku z tym stowarzyszenie nie może się tłumaczyć tym, że jest bardzo młodą organizacją społeczną, wobec czego nie cieszy się jeszcze na tyle dużym zaufaniem, które pozwoliłoby na uzyskanie wszelkiego rodzaju dofinansowania czy darowizn na poczet swojej działalności. Skoro bowiem stowarzyszenie chce przekonać społeczeństwo do słuszności swojej działalności i pozyskania darczyńców powinno zapewnić sobie niezależność finansową i w pierwszej kolejności pozyskiwać środki pieniężne z grona swoich członków. Nie można natomiast przerzucać ciężary związane z funkcjonowaniem stowarzyszenia na Państwo, czyli ogół obywateli. Takie działanie rodziłoby ten skutek, że faktycznie działalność stowarzyszenia staje się finansowana ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasadzie, że stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku. Innymi słowy pomimo faktu, iż Konstytucja RP przewiduje prawo obywateli do zrzeszania się m.in. w formie stowarzyszeń, nie gwarantuje jednak wszystkim stowarzyszeniom prawa do finansowania ich działalności przez Państwo. Przechodząc natomiast do aktualnej sytuacji finansowej stowarzyszenia stwierdzić należy, że ze złożonego formularza PPPr stowarzyszenie jest organizacją, utrzymującą się ze składek członkowskich w wysokości 24 zł rocznie, nie posiada majątku. Według oświadczenia strona nie posiada nie posiada środków finansowych na opłatę kosztów sądowych, bowiem zgromadzone środki na rachunku bankowym na dzień 13 maja 2014r. wynoszą 384,29 złotych. Jednakże wbrew twierdzeniu strony skarżącej środki te są wystarczające na opłacenie kosztów sądowych, które na chwilę obecną opiewają na kwotę 200 zł, tj. kwotę ustalonego wpisu sądowego od skargi. Ponadto z chwilą wniesienia skargi do sądu administracyjnego stowarzyszenie winno mieć świadomość, że będzie obciążone kosztami postępowania sądowego. Skoro zatem w dniu złożenia skargi do sądu do dyspozycji strony skarżącej znajdowała się kwota przewyższająca wysokość wpisu sądowego w niniejszej sprawie (200 złotych), to oznacza, że przynajmniej w takiej wysokości strona winna zabezpieczyć kwotę na potrzeby prowadzenia postępowania sądowego, tym bardziej, że stowarzyszenie podniosło, że zgromadzone przez siebie środki finansowe przeznacza w pierwszej kolejności na bieżącą działalność. Kosztami takiej działalności są z pewnością koszty postępowań sądowych wszczynanych z inicjatywy strony. Poza tym stowarzyszenie, jako podmiot zrzeszający grupę osób, w sposób niewspółmierny przewyższa możliwości jednostki na zdobycie środków finansowych koniecznych do prowadzenia sporów sądowych. Stowarzyszenie podniosło, że jego działalność finansowana jest ze składek członkowskich, które mają charakter symboliczny, ale przecież sama działalność stowarzyszenia już symboliczna nie jest. Okoliczność, iż stroną skarżącą jest stowarzyszenie nie może w związku z tym, sama w sobie, prowadzić do swego rodzaju uprzywilejowania strony skarżącej, w stosunku do innych podmiotów występujących ze skargą do sądu administracyjnego. W tym stanie rzeczy sąd, na podstawie art. 246 § 2 pkt 2 w zw. z art. 245 § 3 oraz art. 260 P.p.s.a. orzekł, jak w sentencji. Na marginesie wspomnieć jedynie wypada, że zgodnie z art. 243 § 1 P.p.s.a. wniosek o przyznanie prawa pomocy może zostać złożony na każdym etapie postępowania sądowoadministracyjnego zarówno przed sądem pierwszej, jak i drugiej instancji. Odmowa przyznania prawa pomocy na wcześniejszym etapie postępowania nie ogranicza prawa strony do ponownego wystąpienia z wnioskiem, co może być spowodowane szczególną zmianą sytuacji majątkowej strony w odniesieniu do sytuacji, na podstawie której został rozpoznany poprzedni wniosek. a.bł.