II SA/Łd 779/15

Dnia 26 lutego 2016 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Sławomir Wojciechowski, Sędziowie Sędzia WSA Jolanta Rosińska (spr.), Sędzia WSA Joanna Sekunda-Lenczewska, , Protokolant Sekretarz sądowy Aneta Panek, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 26 lutego 2016 roku sprawy przy udziale Prokuratora Prokuratury Apelacyjnej w Łodzi K. G. ze skargi J. K. na decyzję Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy uchylenia decyzji dotyczącej odmowy przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...], nr [...]; 2. przyznaje i nakazuje wypłacić z funduszu Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi adwokatowi K. B. prowadzącemu Kancelarię Adwokacką w Ł. przy ulicy [...] kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych powiększoną o podatek od towarów i usług tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu. LS Zaskarżoną decyzją z dnia [...]. nr [...] Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, po rozpoznaniu wniosku J.K. o ponowne rozpatrzenie sprawy, utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] nr [...]. Jak wynika z akt sprawy decyzją z dnia [...] Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na podstawie art. 154 § 1 K.p.a. oraz art. 2 pkt 2 lit. a, art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. nr 87, poz. 395 ze zm.) – dalej w skrócie "ustawa", odmówił J.K. uchylenia własnej decyzji z dnia [...] nr [...] o odmowie przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego. Według organu nie zmienił się ustalony w sprawie stan faktyczny, ponieważ zainteresowany mieszkał w miejscowości znajdującej się w pobliżu miejsca urodzenia. W miejscowości tej – W., rodzina strony utrzymywała bliskie kontakty z innymi Polakami w tym świadkami – S.O. i S.J. Według organu nie można uznać za słuszny interes strony w świetle ar. 154 K.p.a. jej dążenia do innej oceny przez organ tego samego stanu faktycznego, który był już przedmiotem rozpoznania w postępowaniu zakończonym ostateczną decyzją administracyjną. Organ podkreślił przy tym, że przepis art. 2 pkt 2 ustawy, wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn.. akt K 49/07 został uznany za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji R w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego. Wyrok ten został ogłoszony w Dzienniku Ustaw nr 220, poz. 1734 z dnia 23 grudnia 2009 r. i tego też dnia treść normatywna art. 2 pkt 2 ustawy utraciła moc obowiązującą w zakresie określonym przez Trybunał. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy J.K. wskazał na przesłanki zastosowania art. 154 § 1 K.p.a. i stwierdził, że przez pięć lat wykonywał pracę przymusową, co organ powinien uwzględnić rozpoznając sprawę przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej. Wskazaną na wstępie decyzją Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art.127 § 3 K.p.a. oraz art. 2 pkt 2 lit. "a", art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy, utrzymał w mocy własną decyzję z dnia 15 lipca 2015 r. Motywując podjęte rozstrzygnięcie organ przywołał brzmienie art. 16 § 1 K.p.a. i art. 154 K.p.a. wskazując, że dla wydania decyzji pozytywnej na podstawie art. 2 pkt 2 ustawy konieczne jest łączne wystąpienie następujących przesłanek: ustalenie, że osoba została deportowana (wywieziona) do pracy przymusowej w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945, oraz, że praca była wykonywana w warunkach deportacji przez okres co najmniej 6 miesięcy. Ustawa wyraźnie przewiduje świadczenia pieniężne tylko dla tych osób, wobec których okupanci stosowali represję pracy niewolniczej w zaostrzonej formie. Praca niewolnicza charakteryzowała się jej wykonywaniem ponad siły, w warunkach prowadzących do wyniszczenia i zazwyczaj w izolacji od dotychczasowego środowiska. W połączeniu z pracą o takich właściwościach deportacja stanowiła karę polegającą na skierowaniu skazanego do odległej miejscowości na przymusowy pobyt, zesłanie. Zatem nie każda represja, czy inna dolegliwość, stwarza podstawę do nabycia przedmiotowego uprawnienia. Podstawę taką stanowią wyłącznie najostrzejsze formy represji, które zmierzały do wyniszczenia narodu polskiego. Nie ulega wątpliwości, że sytuacja przymusowo zatrudnionych, izolowanych od dotychczasowego środowiska, była niezwykle ciężka. Oceny takiej nie można natomiast podzielić w przypadku wnioskodawcy. Organ podkreślił, że konstrukcja art. 154 K.p.a. powoduje, iż prowadzone w oparciu o powołaną podstawę prawną postępowanie administracyjne nie ma na celu merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy (która przecież została już rozstrzygnięta co do istoty w postępowaniu administracyjnym głównym - rozpoznawczym), lecz koncentrację na ocenie (weryfikacji) wydanej uprzednio decyzji pod względem kryteriów przewidzianych przepisem art. 154 K.p.a. Tymi kryteriami są interes społeczny lub słuszny interes strony. Według organu nie można uznać za słuszny interes strony w świetle art. 154 K.p.a., jej dążenia do innej oceny przez organ tego samego stanu faktycznego sprawy, który był już przedmiotem rozpoznania przez ten organ w postępowaniu zakończonym ostateczną decyzją. Ocena dowodów przedstawionych przez stronę na okoliczność wykazania istnienia przesłanek decydujących o przyznaniu uprawnienia do świadczenia pieniężnego przeprowadzona została w trakcie postępowania zakończonego ostateczną decyzją Kierownika Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 4 kwietnia 2011 r. Rozpoznając sprawę w trybie zwyczajnym organ ustalił, iż strona nie podlegała represjom, o których mowa w art. 2 pkt 2 ustawy. W ocenie organu brak jest więc podstaw do uchylenia decyzji o odmowie przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego w oparciu o przepis art. 154 K.p.a. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi J.K. wniósł o przyznanie prawa do świadczenia pieniężnego. Zdaniem skarżącego decyzje organu są dla niego krzywdzące z uwagi na fakt, że jako polskie dziecko w okresie okupacji zamiast chodzić do szkoły zamuszony był przez pięć lat do ciężkiej, niewolniczej pracy na rzecz niemieckiego okupanta. Skarżący podkreślił, że wyrokiem z dnia 23 maja 2013 r. sygn. akt II OSK 190/12 Naczelny Sąd Administracyjny rozważył podobny stan faktyczny sprawy i przyznał ubiegającemu się prawa do świadczenia pieniężnego. Odpowiadając na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje: Skarga podlega uwzględnieniu. Stosownie do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2014 r., poz. 1647) w związku z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm. – w dalszej części uzasadnienia przywoływana jako: p.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej. Wspomniana kontrola sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy sąd administracyjny bada, czy zaskarżony akt administracyjny (decyzja, postanowienie) jest zgodny z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami proceduralnymi normującymi podstawowe zasady postępowania przed organami administracji publicznej. Sąd rozpoznający sprawę nie może zatem zmienić zaskarżonej decyzji, a jedynie uwzględniając skargę może ją uchylić, stwierdzić jej nieważność lub niezgodność z prawem. W przypadku zaś, gdy nie zachodzą okoliczności wskazane w art. 145 § 1 p.p.s.a. skarga podlega oddaleniu stosownie do art. 151 p.p.s.a. Na wstępie należy wskazać, że organ rozpoznał sprawę w trybie art. 154 K.p.a. Instytucja z art. 154 K.p.a. stanowi nadzwyczajny środek zaskarżenia, umożliwiający uchylenie lub zmianę decyzji ostatecznej, na mocy której żadna ze stron nie nabyła prawa, jeżeli przemawia za tym interes społeczny lub słuszny interes strony. Jednak, co umknęło wszystkim podmiotom niniejszego postępowania, organ administracji publicznej może zmienić lub uchylić decyzję ostateczną tylko przy niezmienionym stanie prawnym, istniejącym w dniu wydania takiej decyzji (por.: A. Wróbel (w:) M. Jaśkowska, A. Wróbel, Komentarz aktualizowany do ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. 00.98.1071), LEX z 2012 r., kom. do art. 154, uw. 15; oraz: wyrok NSA z dnia 20 grudnia 1991 r., II SA 893/91, ONSA z 1993 r. Nr 2, poz. 33). Przekładając powyższe na okoliczności rozpatrywanej sprawy organ nie dostrzegł, że wynikiem analizowanego wyroku TK z dnia 16 grudnia 2009 r., K 49/07 była faktyczna derogacja niezgodnego z Konstytucją przepisu ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. nr 87, poz. 395 ze zm.), stąd też zmiana wydanych w stosunku do skarżącego decyzji była niemożliwa nie z powodu nieprzemawiania za uchyleniem albo zmianą decyzji interesu społecznego lub słusznego interesu strony, ale w wyniku zmiany stanu prawnego, dotyczącego wnioskowanego przez skarżącego świadczenia Organ administracji publicznej może bowiem zmienić lub uchylić decyzję ostateczną na podstawie art. 154 K.p.a. tylko przy niezmienionym stanie prawnym, istniejącym w dniu wydania takiej decyzji ( Vide: wyrok NSA z 29.01.2013 r. sygn. akt II OSK 1646/11 – LEX nr 129842). Decyzja Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...]nr [...] o odmowie przyznania skarżącemu uprawnienia do świadczenia pieniężnego zapadła wszak przed zmianą art. 2 pkt 2 ustawy dokonaną ustawą z dnia 25 lutego 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich ( Dz. U. 20011.72.380 ), która weszła w życie po upływie 14 dni od dnia ogłoszenia ustawy, czyli 20 kwietnia 2011r. Skoro uległ zmianie stan prawny, to Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych nie był uprawniony do rozpatrywania wniosku skarżącego w trybie art. 154 K.p.a., o czym błędnie pouczył skarżącego w skierowanym do niego wezwaniu do określenia trybu postępowania. Organ w wezwaniu tym pominął również pouczenie skarżącego o możliwości złożenia wniosku w trybie art. 2 ustawy z dnia 25 lutego 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, czym uchybił regulacji art. 9 K.p.a. Art. 2 powołanej powyżej ustawy stanowi, iż zmiana decyzji ostatecznych odmawiających prawa do świadczenia przysługującego na podstawie przepisów ustawy, o której mowa w art. 1, w jej dotychczasowym brzmieniu, osobom deportowanym (wywiezionym) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. następuje na wniosek strony. Przepis ten stanowi samodzielną podstawę zmiany decyzji wydanych na podstawie ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich w jej dotychczasowym brzmieniu. W tej sytuacji brak było podstaw do zakwalifikowania przez organ wniosku J.K., jako złożonego w oparciu o przepis art. 154 § 1 K.p.a. oraz pouczania skarżącego, iż jeżeli nie zgadza się z taką kwalifikacją może wybrać inny z trybów postępowania wskazanych m. innymi w art. 145 § 1, 156 § 1 bądź 155 K.p.a. Rozważania organu w przedmiocie braku spełnienia przesłanki art. 154 K.p.a., z uwagi na fakt, iż za zmianą decyzji nie przemawia interes społeczny lub słuszny interes strony, są zatem bezprzedmiotowe. Przepis art. 2 ustawy z dnia 25 lutego 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich nie uzależnia bowiem zmiany decyzji od takich warunków. Uwzględniając powyższe rozważania organ winien był zatem pouczyć skarżącego o możliwości złożenia wniosku na podstawie art. 2 ustawy z dnia 25 lutego 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich i w przypadku pozytywnej reakcji skarżącego orzec o tym, czy w aktualnym stanie prawnym skarżącemu przysługuje świadczenie przewidziane w art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395). Organ powinien przy tym uwzględnić zmianę treści art. 2 ust. 2 tej ustawy. W świetle aktualnej treści tego przepisu represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy w granicach terytorium państwa polskiego sprzed dnia 1 września 1939 r. lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945, Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Wskazać również należy, iż okoliczność, że w poprzednio wydanej decyzji organ uwzględnił treść orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. Nr K 49/07 (OTK-A 2009/11/169) nie wyłącza prawa skarżącego do złożenia po zmianie treści normy art. 2 ust. 2 ustawy, wniosku o zmianę decyzji opartego na przepisie art. 2 ustawy zmieniającej z dnia 25 lutego 2011 r. W cytowanym wyroku Trybunał Konstytucyjny zakwestionował konstytucyjność uregulowania art. 2 ust. 2 ustawy, wyłączającego z kręgu osób uprawnionych do świadczenia osoby deportowane do pracy przymusowej na terenie kraju i przedstawił argumentację na poparcie prawa do uzyskania tego świadczenia przez osoby wywiezione do pracy przymusowej na terenie kraju. Obecnie treść normy prawnej art. 2 ust. 2 ustawy uległa zmianie. W stanie normatywnym istotnym dla rozstrzygnięcia sprawy, osobą "wyrwaną" z dotychczasowego środowiska była zatem każda osoba, deportowana do pracy przymusowej, która pod przymusem musiała opuścić dom rodzinny i deportowana została do innej miejscowości, niż ta, w której zamieszkiwała przed deportacją. Z punktu widzenia prawidłowej wykładni art. 2 pkt 2 ustawy nie ma znaczenia, czy miejscowość, do której deportowano obywatela polskiego, była miejscowością sąsiednią w stosunku do miejscowości, w której zainteresowany zamieszkiwał przed deportacją, ani w jakiej te miejscowości pozostawały odległości. Organ powinien dokonać w takiej sytuacji oceny, czy w przypadku skarżącego spełniony został warunek wywiezienia do pracy przymusowej w oparciu o nowe uregulowanie ustawy. Jak już wskazano uregulowanie to nie wprowadza kryterium odległości, posługując się sformułowaniem deportacji, czyli wywiezienia do pracy przymusowej. Organ powinien zatem dokonać wykładni tego pojęcia na gruncie zmienionego przepisu ustawy i po dokonaniu ustaleń faktycznych, ocenić zasadność złożonego wniosku. W toku postępowania skarżący powołał się na jeszcze inną istotną dla rozstrzygnięcia okoliczność związaną z przyznaniem sąsiadowi z tej samej miejscowości S. O. uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do miejscowości położonej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania. Organ winien zatem zweryfikować te informacje, albowiem nie do przyjęcia w państwie prawa byłaby sytuacja, w której w analogicznym stanie faktycznym i w oparciu o ten sam stan prawny mogłyby być wydane dwie całkowicie odmienne decyzje ( vide: wyrok NSA z dnia 23.05.2013 r. sygn. akt II OSK 190/12 - LEX nr 1559486 w sprawie S. O. ). Biorąc pod uwagę powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c i art. 135 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję ją poprzedzającą z uwagi na naruszenie prawa procesowego, które miało istotny wpływ na wynik sprawy. O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu orzeczono na podstawie art. 250 p.p.s.a. w zw. z § 18 ust. 1 pkt 1 lit. c i § 2 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokacie i ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (j.t. Dz.U. z 2013 r., poz. 461). IB