III SA/Łd 689/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi - Wydział III w składzie następującym: Sędzia NSA Janusz Nowacki po rozpoznaniu w dniu 2 grudnia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu od postanowienia starszego referendarza sądowego z dnia 11 października 2016 r. w sprawie ze skargi I. C. i P. C. prowadzących działalność gospodarczą [...] z siedzibą w [...] na decyzję Dyrektora Izby Celnej w [...] z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie wymierzenia kary pieniężnej z tytułu urządzania gier na automatach poza kasynem gry p o s t a n a w i a: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. R.T. I. C. i P. C. prowadzący działalność gospodarczą [...] w [...] zwrócili się do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi o zwolnienie ich od wpisu od skargi (częściowe zwolnienie od kosztów sądowych) na decyzję Dyrektora Izby Celnej w [...] z dnia [...] w przedmiocie wymierzenia kary pieniężnej z tytułu urządzania gier na automatach poza kasynem gry. Z wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych oraz z oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym, a także z dodatkowych dokumentów złożonych na wezwanie referendarza sądowego wynika, że skarżący pozostają we wspólnym gospodarstwie domowym. Skarżący mieszkają w 150-metrowym domu i utrzymują się z działalności gospodarczej (sklep i bar), z której zadeklarowali łącznie 3000 zł dochodu. Z podatkowego zeznania rocznego za 2014 r. wynika, że firma skarżących (posiadają udziały po 50%) osiągnęła z działalności gospodarczej przychód w wysokości 556 527,51 zł, co przy kosztach rzędu 548 503 zł dało dochód w kwocie 8 024,51 zł (po 4012,26 zł na każdego z małżonków). W 2015 r. przychód firmy skarżących wyniósł 492 819,74 zł, koszty uzyskania przychodów – 485 696,38 zł, a dochód – 7 123,36 zł (po 3561,68 zł na każdego z małżonków). Z deklaracji VAT-7K wynika, że w 2016 r. firma skarżących wykazywała następujące kwoty uzyskane z dostawy towarów (na potrzeby podatku od towarów i usług): w 1 kwartale – 108 369 zł, w 2 kwartale – 103 919 zł. Z przedstawionych dokumentów wynika także, że skarżący na dzień 11 lipca 2016 r. posiadali zaległości podatkowe: należność główna 42 717,52 zł plus odsetki w wysokości 22 993,98 zł, zobowiązania wobec ZUS: kwota główna 171 935,10 zł i odsetki 120 580,35 zł oraz zobowiązania wobec dwóch firm w łącznej kwocie 8700 zł. W dniu 14 lipca 2016 r. skarżący zawarli także z bankiem porozumienie w sprawie spłaty zadłużenia z tytułu pożyczki hipotecznej zawartej w lipca 2001 r. Łączna kwota zadłużenia z tego tytułu wnosiła na dzień zawarcia porozumienia 7129,67 euro, którego spłata ma nastąpić w 107 ratach nie mniejszych niż 100 euro do kwietnia 2025 r. Mimo wezwania referendarza sądowego z dnia 8 września 2016 r., skarżący nie przedstawili wyciągów i wykazów z posiadanych rachunków i lokat bankowych z okresu ostatnich trzech miesięcy (w tym obowiązkowego rachunku prowadzonego na potrzeby działalności gospodarczej). Postanowieniem z dnia 11 października 2016 r. starszy referendarz sądowy odmówił skarżącym przyznania prawa pomocy. W ocenie referendarza, najważniejszą okolicznością w niniejszej sprawie jest fakt, że łączna wysokość dochodów skarżących kształtuje się na poziomie 3000 zł netto. Działalność gospodarcza skarżących generuje w 2016 r. wysokie przychody sięgające ponad 100 000 zł kwartalnie oraz ok. 500 000 zł rocznie (lata 2014 i 2015). Oznacza to, że działalność skarżących działa prężnie i znajduje się w bardzo dobrej kondycji. W ocenie referendarza sądowego osiągane przez skarżących dochody są w zupełności wystarczające na uiszczenie wpisu sądowego od skargi wynoszącego w niniejszej sprawie 720 zł. Przez uszczerbek dla utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny należy bowiem rozumieć pozbawienie środków na pokrycie najbardziej podstawowych potrzeb, a więc kosztów wyżywienia, ubrania i zamieszkania. Uszczerbek w majątku strony, który wiąże się wyłącznie z obniżeniem, choćby niezbyt wysokiej, stopy życiowej nie uzasadnia przyznania prawa pomocy. Ponadto skarżący nie dostarczyli do Sądu wyciągów i wykazów z rachunków bankowych, w tym rachunku prowadzonego na potrzeby działalności gospodarczej. Informacje te pozwoliłby w najpełniejszy sposób zbadać przepływy finansowe w majątku skarżących, co z kolei umożliwiłoby obiektywną ocenę ich możliwości płatniczych. Zaniechanie wykonania obowiązku dostarczenia wymaganych przez referendarza dokumentów nie pozwoliło na taką ocenę, co oznacza niespełnienie przez wnioskodawców warunków do przyznania prawa pomocy. Od postanowienia referendarza sądowego skarżący wnieśli sprzeciw, zarzucając błędne ustalenia w zakresie sytuacji majątkowej skarżących. Skarżący wskazali, iż wprawdzie są właścicielami domu jednorodzinnego, na parterze którego znajduje się sklep i bar, ale jest to majątek o niskim stopniu płynności i bez znaczenia dla możliwości uiszczenia wpisu od skargi. Wskazał, że wyliczony przez referendarza dochód każdego z małżonków za rok 2014 w kwocie 4012,26 zł a za rok 2015 w wysokości 3561,68 zł jest dochodem na jedną osobę wyliczonym w skali 1 roku, nie zaś 1 miesiąca. Natomiast wskazana w postanowieniu wysokość zadłużeń skarżących w żaden sposób nie wpływa na ocenę ich stanu majątkowego. Pełnomocnik skarżących przypomniał definicję dochodu stosownie do przepisów ustawy o podatku dochodowym od osób fizycznych. Wskazał, że z załączonej do wniosku podatkowej księgi przychodów i rozchodów wynika, że dochód skarżących za pierwsze 6 miesięcy roku 2016 wyniósł 9.385,24 zł, co daje kwotę 782,10 zł na jedną osobę miesięcznie. Pełnomocnik wskazał, że skarżący pomimo ustawowego obowiązku nie posiadają rachunku bankowego a bieżące zobowiązania wobec ZUS regulują gotówkowo. Brak rachunku wynika z faktu, iż wobec dużego zadłużenia skarżących i prowadzonych wobec nich postępowań egzekucyjnych był on permanentnie zajęty, co uniemożliwiało korzystanie z niego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje: Sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie. W pierwszej kolejności należy wyjaśnić, że zgodnie z art. 260 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2016 r., poz. 718), dalej: p.p.s.a., w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2015 r., poz. 658), sąd rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Wniesienie sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 260 § 2 p.p.s.a.). Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 p.p.s.a.). Przechodząc do meritum, na wstępie przypomnieć należy, że zasadniczym celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie prawa do sądu tym podmiotom, które ze względu na swoją trudną sytuację ekonomiczną nie są w stanie uiścić kosztów sądowych, bądź z racji niedostatecznej wiedzy lub charakteru sprawy nie są w stanie prowadzić swych spraw samodzielnie, bez pomocy profesjonalnego pełnomocnika. Tak rozumiane prawo pomocy stanowi wyjątek od zasady ponoszenia przez strony pełnych kosztów postępowania wyrażonej w art. 199 p.p.s.a. Skoro zaś przyznanie prawa pomocy ma charakter wyjątkowy, okoliczności przytoczone przez stronę ubiegającą się o to prawo powinny uzasadniać takie (wyjątkowe) traktowanie (por. postanowienie NSA z 19 listopada 2004 r., FZ 463/04, niepubl.). Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności udzielania stronom bezwarunkowego prawa pomocy. Przyznanie tego prawa uzależnione jest od spełnienia ściśle określonych przesłanek. Z treści art. 243 § 1, art. 245 § 1 i art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. wynika, że przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym osobie fizycznej następuje, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Użycie przez ustawodawcę zwrotu "gdy strona wykaże" rozwiewa wątpliwości do kogo należy udowodnienie istnienia przesłanek wymienionych w tym przepisie. To strona ma przekonać sąd, że znajduje się w sytuacji, która uzasadnia przyznanie pomocy. Ponadto powinna należycie uzasadnić i wykazać okoliczności, na które się powołuje. W niniejszej sprawie z załączonych przez stronę skarżącą oświadczeń i dokumentów wynika, że skarżący pozostają we wspólnym gospodarstwie domowym. Skarżący mieszkają w 150-metrowym domu i utrzymują się z działalności gospodarczej (sklep i bar), z której zadeklarowali łącznie 3000 zł dochodu. Z podatkowego zeznania rocznego za 2014 r. wynika, że firma skarżących (posiadają udziały po 50%) osiągnęła z działalności gospodarczej przychód w wysokości 556 527,51 zł, co przy kosztach rzędu 548 503 zł dało dochód w kwocie 8 024,51 zł (po 4012,26 zł na każdego z małżonków). W 2015 r. przychód firmy skarżących wyniósł 492 819,74 zł, koszty uzyskania przychodów – 485 696,38 zł, a dochód – 7 123,36 zł (po 3561,68 zł na każdego z małżonków). Z deklaracji VAT-7K wynika, że w 2016 r. firma skarżących wykazywała następujące kwoty uzyskane z dostawy towarów (na potrzeby podatku od towarów i usług): w 1 kwartale – 108 369 zł, w 2 kwartale – 103 919 zł. Z przedstawionych dokumentów wynika także, że skarżący na dzień 11 lipca 2016 r. posiadali zaległości podatkowe: należność główna 42 717,52 zł plus odsetki w wysokości 22 993,98 zł, zobowiązania wobec ZUS: kwota główna 171 935,10 zł i odsetki 120 580,35 zł oraz zobowiązania wobec dwóch firm w łącznej kwocie 8700 zł. W dniu 14 lipca 2016 r. skarżący zawarli także z bankiem porozumienie w sprawie spłaty zadłużenia z tytułu pożyczki hipotecznej zawartej w lipca 2001 r. Łączna kwota zadłużenia z tego tytułu wnosiła na dzień zawarcia porozumienia 7129,67 euro, którego spłata ma nastąpić w 107 ratach nie mniejszych niż 100 euro do kwietnia 2025 r. W ocenie Sądu w postanowieniu odmawiającym skarżącym prawa pomocy z dnia 11 października 2016 r. referendarz sądowy słusznie uznał, że skarżący nie wykazali, że nie są w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. W kontekście argumentacji zawartej we wniesionym sprzeciwie podkreślić należy, że bez znaczenia dla sprawy pozostaje kwestia, że majątek skarżących w postaci domu jednorodzinnego, na parterze którego znajduje się sklep i bar, jest majątkiem o niskim stopniu płynności i bez znaczenia dla możliwości uiszczenia wpisu od skargi. Należy zaznaczyć, iż wnioskodawca na bieżąco prowadzący działalność gospodarczą winien poczynić starania celem zabezpieczenia środków finansowych na pokrycie kosztów nie tylko bieżącej działalności, ale również i prowadzonego postępowania sądowego (obowiązek ponoszenia kosztów sądowych związanych ze swym udziałem w sprawie z art. 199 p.p.s.a. stanowi regułę). Skoro bowiem dostępność do sądu wymaga posiadania środków finansowych posiadanie przez wnioskodawcę tych środków staje się istotnym składnikiem działalności gospodarczej. Oznacza to, iż w procedurze planowania wydatków związanych z działalnością gospodarczą podmioty prowadzące te działalność, przewidując realizację swoich praw przed sądem, powinny uwzględniać także konieczność posiadania środków na prowadzenie procesu. Planowanie wydatków bez uwzględnienia tej zasady jest naruszeniem równoważności w traktowaniu swoich powinności finansowych. Wobec powyższego nie ma również znaczenia fakt, iż skarżący pomimo ustawowego obowiązku nie posiadają rachunku bankowego związanego z prowadzeniem działalności gospodarczej oraz przyczyna takiego stanu rzeczy. Sam fakt zajęcia rachunków bankowych nie jest wystarczający dla uznania, iż spółka spełnia przesłanki do przyznania jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie (postanowienie NSA z dnia 14 lipca 2014 r. sygn. akt II FZ 684/14, LEX nr 1486798.). Należy przy tym zaznaczyć, że sąd nie jest zobowiązany do prowadzenia postępowania mającego na celu ustalenie sytuacji rodzinnej, majątkowej i finansowej skarżącego w sytuacji, gdy dane umożliwiające ocenę tego stanu nie są pełne, mimo istniejącego po stronie skarżącego ciężaru wykazania przesłanek przyznania prawa pomocy (postanowienie NSA z dnia 22 października 2014 r., sygn. akt II FZ 1468/14, LEX nr 1549447). Natomiast obciążenia finansowe powstałe poprzez zaciągnięcie zobowiązań kredytowych są indywidualną decyzją strony i konieczność ponoszenia kosztów powstałych z tytułu prowadzenia jakichkolwiek postępowań sądowych w żadnym razie nie może w takiej sytuacji skutkować automatycznym przerzuceniem na Skarb Państwa ciężaru ich ponoszenia, bez wykazania argumentów związanych z zagrożeniem bytu skarżącego i jego rodziny (postanowienie NSA z dnia 22 października 2014 r., sygn. akt II FZ 1468/14, LEX nr 1549447). We wskazanym stanie faktycznym nie można zatem uznać, że skarżący wykazali, że nie są w stanie ponieść rzeczywistych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W przekonaniu Sądu dochody osiągane przez skarżących (3000 zł miesięcznie na 2 osoby) wystarczają do uiszczenia wpisu sądowego w wysokości 720 zł. Brak jest podstaw do uznania, że skarżący nie są w stanie uiścić tej kwoty bez uszczerbku koniecznego dla własnego utrzymania. Z uwagi na wskazane powyżej okoliczności Sąd uznał, że referendarz sądowy trafnie ocenił, iż przesłanka z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. nie została spełniona. W związku z tym Sąd, na podstawie art. 260 § 1 p.p.s.a., utrzymał w mocy postanowienie referendarza sądowego z 11 października 2016 r. i orzekł jak w sentencji. Na marginesie wskazać należy, że poniesienie przez skarżących kosztów postępowania może okazać się tylko czasowe, bowiem w przypadku uwzględnienia skargi , zgodnie z art. 200 i 203 p.p.s.a. będzie im przysługiwało prawo domagania się zwrotu kosztów postępowania. R.T.