I SA/Lu 20/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Grzegorz Wałejko po rozpoznaniu w dniu 8 czerwca 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi A. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia [...] nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za miesiące od stycznia do grudnia 2011 r. w zakresie prawa pomocy postanawia utrzymać w mocy postanowienie referendarza z dnia 13 marca 2017 r. Skarżąca spółka wezwana do uiszczenia wpisu sądowego od skargi złożyła wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych w całości. W uzasadnieniu wyjaśniła, że pozostaje w skrajnie niekorzystnej sytuacji finansowej spowodowanej w głównej mierze działaniem organów podatkowych polegającym na wstrzymaniu zwrotu VAT w łącznej kwocie [...]zł. Niezwrócony w terminie VAT spowodował wypowiedzenie umów kredytowych przez banki i postawienie ich w stan natychmiastowej wymagalności. Ponadto w stosunku do spółki prowadzona jest egzekucja m.in. na rzecz organów podatkowych. Spółka od 2013 r. nie jest w stanie prowadzić żadnej działalności gospodarczej, a przez to nie osiąga regularnych dochodów. Skala egzekucji jest tak duża, że potrzeb finansowych spółki jej udziałowcy nie są w stanie zaspokoić. Jakiekolwiek środki będące rezultatem jednorazowych transakcji lub dopłat byłyby natychmiast zajęte przez organy egzekucyjne przede wszystkim na poczet należności publicznoprawnych. Spółka faktycznie nie ma kapitału zakładowego o wartości nominalnej [...] zł, gdyż w wyniku egzekucji i zaprzestania działalności poniosła wielomilionowe straty, a w związku z tym kapitały własne spółki mają wartość ujemną. Spółka akcentowała, że nie posiada żadnych środków pieniężnych ani w bankach, ani w kasie, nie uzyskuje dochodów, a wszystkie składniki jej majątku są zajęte albo zabezpieczone. Na wezwanie referendarza sądowego skarżąca spółka złożyła m.in.: wyciągi z rachunków bankowych, deklaracje podatku VAT za okres od czerwca do listopada 2016 r., raporty kasowe za okres od 1 października 2016 r. do 2 stycznia 2017 r., zawiadomienia o wszczęciu postępowań egzekucyjnych, dokumenty dotyczące wypowiedzenia umów kredytowych i prowadzenia rachunków bankowych. Wyjaśniła, że nie składała zeznań podatkowych w zakresie podatku dochodowego od osób prawnych za lata 2015 i 2016 oraz nie sporządzała za te lata sprawozdań finansowych z uwagi na katastrofalną sytuację majątkową. Nie mogła zatrudnić niezbędnej kadry w celu sporządzenia takich dokumentów, zaś z powodu braku płatności dostawca oprogramowania zablokował dostęp do danych historycznych (por. oświadczenie - k. 46 i zaświadczenie z urzędu skarbowego – k. 57 akt sądowych sprawy o sygn. akt I SA/Lu 993/16). Postanowieniem z dnia 13 marca 2017 r. referendarz sądowy odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy. W motywach tej treści rozstrzygnięcia przyjął, że spółka miała możliwość zgromadzenia niezbędnych środków na pokrycie kosztów sądowych, skoro w 2013 r. jej przychód wyniósł [...] zł, aktywa trwałe miały wartość rzędu [...] zł, aktywa obrotowe [...] zł. Spółka złożyła sprzeciw. Ponownie zwracała uwagę na zajęcie jej majątku w toku postępowania egzekucyjnego, prowadzonego w celu wykonania decyzji podatkowych. Akcentowała, że na poczet zaległości podatkowych z odsetkami wymagana jest kwota ponad [...] zł. Dopiero jej uregulowanie pozwoli wspólnikom dofinansować spółkę, aby mogła wywiązać się z obowiązku ponoszenia kosztów sądowych. W przeciwnym razie wpłacone kwoty zostaną przeznaczone na poczet egzekwowanych zaległości podatkowych. Zajęty majątek spółki został sprzedany, a pożytki z pozostałych składników pozostają w wyłącznej gestii wierzycieli. Zatem, wbrew wywodom referendarza sądowego, spółka nie miała i nie ma możliwości zgromadzenia środków na pokrycie kosztów sądowych. Wcześniej uiszczony wpis został zapłacony ze środków pożyczonych od udziałowca. Jest to jednak działanie spółki niezgodne z prawem. Nie do pogodzenia z zasadami praworządności jest, aby sąd zmuszał spółkę do działań niezgodnych z prawem. Do sprzeciwu dołączyła zestawienie swoich zadłużeń wobec poszczególnych wierzycieli na dzień 21 marca 2017 r. oraz zawiadomienie o zajęciach składników majątkowych (rachunków bankowych, innych wierzytelności, ruchomości i nieruchomości) . Spółka wezwana przez sąd do szczegółowego opisania majątku jaki posiadała na koniec 2013 r. o wartości rzędu [...] zł według sporządzonego sprawozdania finansowego (aktywa trwałe) i [...] zł (aktywa obrotowe) z wyjaśnieniem jak nim zadysponowała, co się z nim stało, w szczególności, które składniki majątkowe i kiedy zostały zbyte, które zaś zajęte - spółka wymieniła określone składniki majątkowe zaznaczając, że zostały zajęte przez organ egzekucyjny. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje: Sprzeciw spółki nie zasługuje na uwzględnienie, gdyż postanowienie referendarza sądowego odpowiada prawu. Celem instytucji prawa pomocy jest zagwarantowanie dostępu do sądu skarżącym, których wyjątkowo trudna sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. Z art. 199 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U.2016.718 ze zm. - p.p.s.a.) wynika zasada, w myśl której strony ponoszą koszty postępowania związane ze swoim udziałem w sprawie. Powyższa reguła w postępowaniu sądowym ma u podstaw art. 2 w zw. z art. 84 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U.1997.78.483 ze zm.), w myśl których w demokratycznym państwie prawnym wszyscy są zobowiązani do ponoszenia danin publicznoprawnych określonych w ustawach. Koszty sądowe należą do takich danin. Zatem strona występująca na drogę postępowania sądowego powinna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów związanych z jego tokiem oraz wyjątkowości zwolnienia z tego obowiązku, znajdującego zastosowanie wyłącznie w sytuacji, w której wiarygodnie i rzetelnie wykaże istnienie przesłanek do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy. W niniejszej sprawie tak się nie stało. Skarżąca spółka zawnioskowała o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, które obejmują m.in. wpis od skargi. Zgodnie z art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. osobie prawnej prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Jak wynika z powołanego wyżej przepisu, osoba prawna zobowiązana jest wykazać nie tylko, że aktualnie nie ma środków na poniesienie kosztów postępowania, ale także, że nie ma ich chociaż obiektywnie rzecz biorąc podjęła wszelkie niezbędne działania, aby uzyskać fundusze na pokrycie omawianej kategorii wydatków. Tej treści stanowisko zostało przyjęte przez Naczelny Sąd Administracyjny między innymi w sprawie sygn. II FZ 796/14. W orzecznictwie sądowym utrwalony jest również pogląd, zgodnie z którym wyłącznie prawidłowo wypełniony wniosek o przyznanie prawa pomocy nie jest wystarczającym dowodem na okoliczność, że strona skarżąca nie jest w stanie zgromadzić funduszy niezbędnych do prowadzenia procesu. Udowodnienia wymaga podjęcie starań ku uzyskaniu środków finansowych, niezależnie od ich efektu (GZ 146/04). Prawo pomocy ma stanowić zabezpieczenie konstytucyjnej zasady prawa do sądu (art. 45 Konstytucji RP), ma umożliwić realizację swoich praw na drodze sądowej stronom nieposiadającym dostatecznych środków na ponoszenie niezbędnych kosztów postępowania. W związku z tym w procesie badania istnienia przesłanek z art. 246 § 1, § 2 p.p.s.a. sąd powinien mieć na względzie przede wszystkim czy orzeczenie odmowne nie będzie pozostawało w sprzeczności z tą zasadą (FZ 178/08). Opłaty sądowe, do których także zalicza się wpis, stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP. Dlatego też mogą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia (FZ 478/04). Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (FZ 160/08). Oceniając zasadność wniosku sąd musi rozważyć z jednej strony interes państwa w pobieraniu opłat za rozstrzyganie sprawy, a z drugiej interes strony w dochodzeniu swych praw przed sądem i zachować odpowiednią proporcję między nimi (II FZ 80/09). Powołane orzeczenia dostępne są na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl oraz w Systemie informacji prawnej LEX. Sąd w składzie orzekającym w pełni podziela przedstawione wyżej zapatrywania prawne. Przenosząc je na grunt niniejszej sprawy, należy stwierdzić, że skarżąca aktualnie poprzestaje na twierdzeniu, że nie ma majątku i środków pozwalających na zapłatę kosztów sądowych, a odpowiedzialnością za taki stan rzeczy obarcza przede wszystkim organy podatkowe, które po przeprowadzeniu postępowań podatkowych wydały decyzje zmieniające spółce rozliczenie VAT, wbrew odmiennym oczekiwaniom spółki. Tej treści motywacja przyjęta przez spółkę u podstaw wniosku o przyznanie prawa pomocy nie uzasadnia zastosowania tej wyjątkowej instytucji. Zasadnicze znaczenie ma bowiem konstatacja, że spółka poprzestaje wyłącznie na twierdzeniach, natomiast nie wykazała czy rzeczywiście jest pozbawiona środków pozwalających na poniesienie kosztów sądowych, a jeśli tak, co spowodowało taką sytuację, na ile wynika ona z czynników obiektywnych, niezależnych od spółki, a na ile stanowi rezultat postawy samej spółki, która nie godzi się z decyzjami organów podatkowych, z prowadzonymi wobec niej postępowaniami zmierzającymi do zweryfikowania deklarowanych rozliczeń VAT. Wobec tego, co do zasady, brak jest racjonalnego uzasadnienia dla definitywnego przerzucania kosztów sądowych na innych podatników, poprzez ich pokrycie ze środków publicznych. Wobec powyższego w realiach analizowanej sprawy zasadniczego znaczenia nabiera argument spółki, w którym stwierdza, że w latach 2015 i 2016 nie sporządzała sprawozdań finansowych ani zeznań podatkowych, a więc z punktu widzenia porządku prawnego podstawowych dokumentów, które opisują stan majątkowy spółki oraz zachodzące w nim zmiany. Ich lektura pozwala bowiem ocenić, między innymi na potrzeby rozliczeń podatkowych czy prawa pomocy, sytuację majątkową i finansową spółki oraz sposób w jaki spółka gromadziła majątek, a następnie nim dysponowała. Cykliczne sporządzanie sprawozdań finansowych czy zeznań podatkowych nie należy do uznania spółki, ale jest jej obowiązkiem wynikającym z ustawy o rachunkowości (aktualnie Dz.U.2016.1047 ze zm.) i ustawy o podatku dochodowym od osób prawnych (aktualnie Dz.U.2016.1888 ze zm.). Przy braku tych kluczowych dokumentów i wynikających z nich informacji nie sposób rzetelnie i wiarygodnie ocenić jakim majątkiem spółka faktycznie dysponowała w latach, kiedy toczyły się już kwestionowane przez nią postępowania podatkowe; jak nim rozporządzała, na jakie cele przeznaczała; na ile w podejmowanych decyzjach uwzględniała obowiązek ponoszenia danin publicznoprawnych, w tym kosztów postępowań sądowych; jaki majątek pozostał na czas, kiedy jest rozpatrywany wniosek o przyznanie prawa pomocy w niniejszej sprawie. Skoro więc spółka nie sporządzała sprawozdań finansowych i nie składała zeznań podatkowych za lata 2015 i 2016, aktualnie nie dysponuje kluczowymi dokumentami dotyczącymi jej faktycznej sytuacji majątkowej, sposobu postępowania z majątkiem. Takim postępowaniem sama pozbawiła się możliwości skorzystania z instytucji prawa pomocy. Spółka akcentuje, że od wielu lat pozostaje w sporze z organami podatkowymi w kwestii jej rozliczenia VAT, a zatem od wielu lat - postępując w sposób respektujący konstytucyjne zasady obowiązującego porządku prawnego - powinna (w rozumieniu obowiązku) liczyć się z tym, że spór na tle rozliczeń podatkowych znajdzie finał w sądzie i zaistnieje potrzeba ponoszenie kosztów sądowych. Tym bardziej więc, z punktu widzenia prawa, nie do zaakceptowania jest postawa spółki, która w takich okolicznościach nie sporządza sprawozdań finansowych czy zeznań podatkowych. O tym, jak ważne są to obowiązki w ocenie ustawodawcy, w kontekście konstytucyjnych zasad porządku prawnego w demokratycznym państwie prawnym, świadczy odpowiedzialność karna za niesporządzenie sprawozdania finansowego (art. 77 pkt 2 ustawy o rachunkowości) oraz karna skarbowa za nieskładanie deklaracji podatkowych z narażeniem podatku na uszczuplenie (art. 54 § 1 ustawy Kodeks karny skarbowy, aktualnie Dz.U.2016.2137 ze zm.). Tymczasem na potrzeby przyznania prawa pomocy ustawodawca wymaga wiarygodnego wykazania przez stronę skarżącą ściśle określonych przesłanek, jednocześnie wykluczając przyznanie prawa pomocy wyłącznie na podstawie jej twierdzeń o złej kondycji finansowej z powodu prowadzenia postępowań podatkowych i wydania w ich wyniku decyzji wymiarowych. Dla oceny przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy nie mają również znaczenia argumenty spółki dotyczące prawidłowości składanych przez nią deklaracji VAT czy braku winy w ewentualnych błędach w deklarowanym rozliczeniu tego podatku. Innymi słowy, prawo pomocy jest instytucją całkowicie niezależną od tego czy strona skarżąca akceptuje decyzje organów podatkowych, czy też nie; czy zaskarżone decyzje okażą się zgodne z prawem, czy też nie. Natomiast niewykonywanie przez spółkę obowiązków wynikających z decyzji organów podatkowych należy postrzegać jako naruszenie art. 2 w zw. z art. 84 Konstytucji RP. W takiej sytuacji organy mają nie tylko prawo, ale i obowiązek wszcząć i prowadzić postępowanie egzekucyjne. Jednocześnie brak sprawozdań finansowych i zeznań podatkowych wyklucza, oparte na rzetelnych i wiarygodnych przesłankach, stwierdzenie jakichkolwiek trudności finansowych spółki, tym bardziej mających związek z działaniami organów podatkowych czy egzekucyjnych. Przy ocenie sytuacji spółki z punktu widzenia przesłanek przyznania prawa pomocy istotna jest również okoliczność, że spółka, pomimo mocno akcentowanych twierdzeń o katastrofalnej sytuacji materialnej w związku z decyzjami organów podatkowych, które miały jej uniemożliwić prowadzenie i rozwój działalności gospodarczej, nadal pozostaje w obrocie prawnym jako przedsiębiorca. Nie zostało zainicjowane postępowanie w kierunku ogłoszenia upadłości (a w każdym razie spółka nie twierdzi, aby takie postępowanie miało miejsce). Oznacza to, że władze spółki widzą realne możliwości jej funkcjonowania oraz wypłacalności. Zatem, mając w polu widzenia art. 2 w zw. z art. 84 Konstytucji RP, należy wymagać od spółki, z perspektywy przesłanek przyznania prawa pomocy, podejmowania wszelkich niezbędnych działań w celu prowadzenia działalności gospodarczej i uzyskiwania przychodów, aby móc wywiązać się z obowiązku zapłaty należności publicznoprawnych, w tym kosztów sądowych. Jeśli z takiej aktywności skarżąca zrezygnowała, w konsekwencji nie uzyskuje przychodów i nie podejmuje konkretnych starań ukierunkowanych na ich uzyskiwanie, to oznacza, że brak środków na ponoszenie kosztów sądowych jest powodowany postawą skarżącej, nie zaś czynnikami od niej niezależnymi, obiektywnymi. Oczywiście taka aktywność należy do decyzji samej skarżącej, z tym jednak zastrzeżeniem, że jeśli pozostaje ona bierna, to nie może następnie skutecznie domagać się przyznania prawa pomocy i traktowania jej w sposób uprzywilejowany. Trzeba też widzieć i ten aspekt sprawy, że znaczące ograniczenie działalności gospodarczej przez spółkę może oznaczać bezskuteczność egzekucji dotyczącej zaległości podatkowych w VAT. Zatem nie można zgodzić się ze skarżącą, że należy jej przyznać prawo pomocy, bo znacząco ograniczyła czy zaprzestała prowadzenia działalności gospodarczej do czasu prawomocnego zakończenia sporu z organem (co ma także ten aspekt, że aktualnie brak uzyskiwania przychodu przez skarżącą oznacza bezskuteczną egzekucję należności, wynikających z decyzji organu, z którą skarżąca się nie zgadza). Zauważyć należy, że - co do zasady - w sytuacji zagrożenia istnienia spółki nie może ona pozostać bierna i żądać udzielenia przez państwo bezzwrotnej pomocy finansowej na prowadzenie postępowań sądowych. W takiej sytuacji ma ona w pierwszej kolejności obowiązek niezwłocznego podjęcia działań, zmierzających do poprawy wskaźników ekonomicznych, wyniku finansowego, a przede wszystkim uzyskania przychodu. Nie sposób zgodzić się z argumentem spółki, że takie działania nie będą podejmowane, skoro uzyskane środki zostaną przymusowo przeznaczone na zaległości podatkowe. Przeciwnie, w świetle konstytucyjnych zasad obowiązującego porządku prawnego, o których była mowa wyżej, na spółce spoczywa obwiązek aktywizacji działalności gospodarczej, skoro nadal ma status przedsiębiorcy, kierując się m.in. potrzebą zapłaty należności publicznoprawnych, również kosztów sądowych. Gdyby przecież okazało się (czego sąd na tym etapie nie jest uprawniony przesądzić), że rozliczenia VAT deklarowane przez spółkę są prawidłowe, wówczas nadpłacone kwoty podlegają zwrotowi wraz z odsetkami. Sąd nie podziela zapatrywania skarżącej spółki, aby obowiązek ponoszenia kosztów sądowych miał jej nie dotyczyć wyłącznie dlatego, że powołuje się na brak majątku i nie godzi się z prowadzeniem postępowań egzekucyjnych, będących następstwem kwestionowanych przez nią decyzji podatkowych, gdy jednocześnie nie realizowała ustawowych obowiązków sporządzania sprawozdań finansowych i zeznań podatkowych, które pozwoliłyby zweryfikować twierdzenia, przekonania skarżącej dotyczące jej sytuacji materialnej i możliwości ponoszenia danin publicznych, w tym kosztów sądowych. Podsumowując powyższe rozważania należy stwierdzić, że brak podstawowych dokumentów ze strony spółki opisujących jej kondycję majątkową, finansową w powiązaniu z treścią formułowanych przez nią argumentów i przekonań, w których wiąże swoją kondycję materialną z działaniami organów podatkowych i nie podejmuje działań w celu intensyfikowania działalności gospodarczej, skoro uzyskane środki w pierwszej kolejności zaspokoją kwestionowane przez spółkę zaległości podatkowe, w całokształcie oznacza, że spółka nie wykazała przesłanek ustawowo wymaganych dla przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, co w konsekwencji wyklucza zastosowanie tej wyjątkowej instytucji i definitywne przerzucenie ciężaru kosztów sądowych na innych współobywateli (aktualnie łączna kwota wpisów w sprawach zainicjowanych przez spółkę kształtuje się na poziomie [...] zł). Ponownie wymaga podkreślenia, że na gruncie przesłanek, warunkujących przyznanie prawa pomocy, zasadnicze znaczenie ma wiarygodnie wykazanie przez stronę skarżącą jakim mieniem i środkami dysponowała wcześniej, jak nimi rozporządzała oraz czy wykazuje aktywność w obrocie gospodarczym wiedząc, że pozostaje w sporze z organem, który może znaleźć finał przed sądem. Niewątpliwie prawo pomocy ma stanowić zabezpieczenie konstytucyjnej zasady prawa do sądu (art. 45 Konstytucji RP). Ma umożliwić realizację swoich praw na drodze sądowej stronom nieposiadającym dostatecznych środków na ponoszenie niezbędnych kosztów postępowania. Rzecz jednak w tym, że ustawodawca wyklucza przyznanie prawa pomocy stronie, które nie wykazuje swojej rzeczywistej sytuacji majątkowej, co więcej, która nie sporządza dokumentów ustawowo od niej wymaganych, a opisujących istotne ekonomiczne parametry działalności gospodarczej. W takiej sytuacji mamy do czynienia nie z pozbawieniem strony skarżącej drogi do sądu, ale z jej postępowaniem polegającym na niewykazywaniu rzeczywistej sytuacji majątkowej. Taka postawa skarżącej spółki powoduje, że przedwczesne są jakiekolwiek rozważania dotyczące zamknięcia drogi do sądu, skoro nie ma żadnych przesłanek do oceny na ile jest ona uprawniona korzystać z prawa pomocy, a więc na ile - obiektywnie rzecz biorąc - rzeczywiście nie może samodzielnie, przy wykorzystaniu własnych środków, skorzystać z drogi do sądu, bez jakiegokolwiek wsparcia środkami publicznymi, kosztem innych współobywateli i podatników. Skarżąca, co do zasady, pomija, że z punktu widzenia przesłanek przyznania prawa pomocy istotny jest, z jednej strony, brak środków, na którym wyłącznie koncentruje się skarżąca w swoich wywodach pozbawionych należytego i wyczerpującego udokumentowania oraz, z drugiej strony, wykazanie, że pomimo podjęcia niezbędnych działań, skarżąca w sposób obiektywny nie była i nie jest w stanie zgromadzić środków koniecznych na poczet wymaganych kosztów sądowych, co z kolei skarżąca w istocie pozostawia poza zakresem swojej uwagi, wyrażając przekonanie, że podejmowanie takich działań doprowadzi jedynie do wykonania kwestionowanych przez nią decyzji podatkowych, natomiast nie poprawi jej ekonomicznej sytuacji. W konsekwencji, zdaniem sądu, dotychczasowe twierdzenia i argumenty spółki nie mogą być przyjęte za jedyny i wystarczający powód dla przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Wobec powyższego uznając, że spółka w swojej argumentacji nie wykazała przesłanek z art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a., sąd postanowił jak na wstępie przy zastosowaniu art. 260 § 1 - § 3 tej ustawy .