I SA/Lu 856/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym Przewodniczący: Sędzia WSA Monika Kazubińska-Kręcisz po rozpoznaniu w dniu 4 stycznia 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu P. K. od postanowienia referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 24 listopada 2017 r. o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie kosztów sądowych w sprawie ze skargi P. K. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące 2011 r. postanawia utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Skarżący wnioskiem dołączonym do skargi zwrócił się o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. We wniosku podał, że gospodarstwo domowe prowadzi razem z żoną i dwójką dzieci w wieku 7 i 13 lat zamieszkując w należącym do niego domu o pow. 200 m2. Skarżący oświadczył, że w chwili obecnej nie osiąga żadnego dochodu, gdyż zlikwidował prowadzoną działalność gospodarczą. Rodzina utrzymuje się z wynagrodzenia za pracę żony skarżącego w wysokości [...] zł netto. Na majątek skarżącego oprócz wskazanego domu składa się jeszcze ˝ udziału w prawie własności nieruchomości rolnej o pow. 2 ha. Następnie w odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego skarżący podał, że nie posiada żadnych rachunków bankowych, właścicielami nieruchomości przy ul. S. i N. są jego rodzice, a wynagrodzenie reprezentującego go pełnomocnika zostanie zapłacone po zakończeniu postępowania. Postanowieniem z dnia 24 listopada 2017 r. referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. Od powyższego rozstrzygnięcia pełnomocnik skarżącego złożył sprzeciw. W uzasadnieniu wskazał, że referendarz odmawiając przyznania prawa pomocy skarżącemu znajdującemu się w trudnej sytuacji majątkowej, naruszył art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm. - zwanej dalej P.p.s.a.). Pełnomocnik argumentował, że zwolnienia od kosztów sądowych może domagać się osoba fizyczna, która złożyła oświadczenie, że nie jest w stanie ich ponieść bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Odwołując się do orzecznictwa Sądu Najwyższego wskazał, że w oparciu o nie można sformułować dwie przesłanki zwolnienia od kosztów sądowych: gdy poniesienie opłaty sądowej nie jest możliwe, bez pogorszenia warunków utrzymania rodziny poniżej koniecznego minimum lub gdy wnioskodawca nie jest w stanie (nawet mimo stosunkowo wysokich dochodów) zaoszczędzić na opłatę sądową. Dodał, że sytuacja taka ma miejsce np. gdy przedsiębiorca ma wysokie dochody i bardzo wysokie koszty ich uzyskania. Na zakończenie podkreślił, że wnioskodawca w pełni uzasadnił potrzebę zwolnienia od kosztów sądowych, ze względu na toczące się przeciwko niemu postępowanie egzekucyjne oraz fakt, że wszystkie otrzymane należności przeznacza na bieżące potrzeby, opłaty i wyżywienie. Dodatkowo korzysta z pomocy rodziny. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 260 § 1 P.p.s.a. rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W ocenie Sądu, sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. prawo pomocy w zakresie częściowym, czyli takim, jakiego oczekuje skarżący, może zostać przyznane w razie wykazania, że strona nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, a nie jak wskazuje w sprzeciwie pełnomocnik "oświadczenia" strony, że nie może ona takich kosztów ponieść. Treść tego przepisu jednoznacznie wskazuje, że to osoba wnioskująca o przyznanie prawa pomocy powinna przedstawić okoliczności, które w sposób przekonujący uprawdopodobnią spełnienie przez nią opisanej wyżej przesłanki. Przypomnieć również należy, że przyznanie prawa pomocy, o które ubiega się skarżący, stanowi odstępstwo od generalnej zasady odpłatności wymiaru sprawiedliwości obowiązującej w postępowaniu przed wojewódzkim sądem administracyjnym, w myśl której strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej (art. 199 P.p.s.a.). Koszty sądowe stanowią bowiem rodzaj danin publicznych, a zwolnienie z ich uiszczenia jest odstępstwem od obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia wynikającego z art. 84 Konstytucji RP. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest zatem formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do wypadków, w których zdobycie przez nią środków na ten cel jest obiektywnie niemożliwe. Odnosząc powyższe do oświadczeń i dokumentów zgromadzonych w sprawie oraz zarzutów zawartych w sprzeciwie Sąd doszedł do przekonania, że prawidłowe było rozstrzygnięcie referendarza sądowego z dnia 24 listopada 2017 r. o odmowie przyznania stronie skarżącej prawa pomocy. Dokonując oceny sytuacji finansowej skarżącego, referendarz sądowy stwierdził, że ze złożonych rozliczeń podatku dochodowego od osób fizycznych za 2016 r. wynika, że w tym okresie skarżący osiągnął z działalności gospodarczej przychód w kwocie [...]zł, a jego małżonka w kwocie [...]zł. Ponadto zgodnie z oświadczeniem skarżącego przyjął, że nie osiąga on obecnie żadnego dochodu, a małżonka otrzymuje wynagrodzenie za pracę w kwocie [...]zł netto oraz za dodatkowe godziny pracy w wysokości 300 – [...] zł netto miesięcznie. Uwzględniając powyższe referendarz sądowy uznał, że w sprawie nie zachodzi ustawowa przesłanka przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Trafnie przy tym zaznaczył, że dla oceny możliwości płatniczych podmiotów prowadzących działalność gospodarczą istotny jest nie dochód, a przychód z tej działalności. Dochód jest bowiem jedynie wynikiem bilansowym przychodów i kosztów ich uzyskania. Potwierdza to ukształtowana w tym zakresie linia orzecznicza (w szczególności w zakresie straty), według której strata wynikająca z zeznań podatkowych i bilansu jest jedynie wynikiem bilansowym nadwyżek kosztów nad przychodami, nie oznacza natomiast braku środków finansowych, a co za tym idzie, sama ta okoliczność nie warunkuje potrzeby udzielenia pomocy w postaci m.in. zwolnienia z kosztów (postanowienie NSA z 24 czerwca 2008 r. sygn. akt I GZ 260/08, LEX nr 479125). W kontekście wskazanych przez skarżącego wydatków ponoszonych na spłatę kredytu (rata [...] zł) prawidłowo referendarz uznał, że nie każdy wydatek, który jest subiektywnie przez stronę postrzegany jako dolegliwy finansowo oznacza, że ponoszony jest jako uszczerbek w koniecznym utrzymaniu. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym, analogicznie jak w powołanym w sprzeciwie orzecznictwie Sądu Najwyższego, przyjmuje się jednolicie, że zobowiązania cywilnoprawne nie mogą być powodem pokrycia z budżetu Skarbu Państwa kosztów zainicjowanego przez wnioskodawcę postępowania sądowego, w przeciwnym razie dochodziłoby do sytuacji, w której ciężar zaspokajania potrzeb niezasługujących na miano niezbędnych dla utrzymania danej osoby i jej rodziny zostałby przerzucony na pozostałych współobywateli (vide: postanowienie NSA z dnia 23 stycznia 2006 r., sygn. akt II FZ 23/06, niepubl.). Innymi słowy brak jest podstaw aby zobowiązania cywilne (raty kredytów) przedkładać nad obowiązek poniesienia kosztów związanych z zainicjowanym przez stronę postępowaniem sądowym. Koszty sądowe nie mogą być bowiem stawiane na ostatnim miejscu pod względem kolejności ich zaspokajania. Sąd podziela przy tym i aprobuje pogląd Sądu Najwyższego wyrażony w powołanym w sprzeciwie postanowieniu sygn. akt II CZ 104/84, LEX nr 8623, że ubiegający się o prawo pomocy winien w każdym wypadku poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych środków utrzymania dla siebie i rodziny. Dopiero, gdy poczynione w ten sposób oszczędności okazały się niewystarczające – może zwrócić się o pomoc państwa oraz, że nawet przejściowe trudności materialne strony w zasadzie nie stanowią podstawy do zwolnienia od kosztów sądowych (por. też orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 27 października 1955 r., sygn. akt IV CZ 196/55, OSN 1957, nr 1, poz. 11 i postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 9 lutego 2006 r., sygn. akt. V CZ 150/05, niepubl.). Stanowisko to, choć wyrażone na tle przesłanki przyznania prawa pomocy uregulowanej wówczas w kodeksie postępowania cywilnego (art. 113 § 1 ) znajduje, z uwagi na brzmienie redakcyjne, odniesienie do oceny przesłanek przyznania prawa pomocy w niniejszej sprawie. Podsumowując tę część rozważań, Sąd za odpowiadające prawu uznał stanowisko referendarza sądowego, że spadek dochodów, czy też nawet ich przejściowy brak, sam w sobie, nie może stanowić przesłanki przyznania prawa pomocy, o której mowa w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. Kolejną istotną okolicznością potwierdzającą prawidłowość rozstrzygnięcia referendarza sądowego jest brak rzetelnego wykonywania przez stronę skarżącą wezwań do uzupełnienia dokumentów istotnych dla ustalenia jej sytuacji finansowej. Przypomnieć w tym miejscu należy, że to na stronie ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy ciąży obowiązek wykazania, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Obowiązku wykazania nie można zatem, jak chciałby tego wnoszący sprzeciw sprowadzić do "oświadczenia", że okoliczności takie zachodzą. "Wykazanie", o którym mowa w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. musi nastąpić przy użyciu środków, które pozwalają na weryfikacje twierdzeń wnioskodawcy w oparciu o stosowne oświadczenia czy złożone dokumenty. Tymczasem, w sprawie niniejszej, mimo stosownych wezwań, skarżący nie przedstawił żadnych dokumentów urzędowych na okoliczność swoich twierdzeń o "zlikwidowaniu firmy", nie złożył zaświadczenia o wszystkich posiadanych przez niego i jego małżonkę nieruchomościach gruntowych i budynkowych oraz rzeczach ruchomych, w szczególności brak jest rzetelnej informacji odnośnie bazy transportowej oraz sprzętowo-maszynowej wykorzystywanej do prowadzonej działalności gospodarczej (usługi transportowe). Nie przedstawił również zaświadczenia o wynagrodzeniu małżonki, powołując się w tym zakresie na brak możliwości jego uzyskania w zakreślonym terminie (o przedłużenie tego terminu jednak nie wnosił). Odnosząc się do powyższego podkreślić należy, że w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, nie budzi wątpliwości, że uchylanie się przez stronę od obowiązków nałożonych w toku postępowania uzupełniającego należy uznać za przeszkodę wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a tym samym przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie (por. postanowienie NSA z dnia 8 listopada 2006 r., sygn. akt II OZ 1112/06, ONSAiWSA 2007, nr 4, poz. 79). Mając na względzie powyższe prawidłowo referendarz uznał, że strona skarżąca nie wykazała, w sposób poddający się weryfikacji w ramach postępowania o przyznanie prawa pomocy, istnienia w sprawie przesłanki przyznania prawa pomocy. Za "wykazanie" istnienia takich okoliczności w sprawie niniejszej nie mogą być również uznane lakoniczne stwierdzenia zawarte w sprzeciwie odnośnie toczącego się wobec skarżącego postępowania egzekucyjnego, czy konieczności korzystania z pomocy rodziny w zakresie zaspokajania potrzeb związanych z codzienną egzystencją. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 260 § 1 P.p.s.a., postanowiono jak w sentencji.