II SA/Lu 116/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Bogusław Wiśniewski (sprawozdawca) Sędziowie Sędzia WSA Grzegorz Grymuza Asesor sądowy WSA Marcin Małek po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 22 czerwca 2021 r. sprawy ze skargi M. J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] listopada 2020 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Prezydenta Miasta P. z dnia [...] czerwca 2020 r. nr [...] W dniu 2 kwietnia 2020 r. do Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w P. wpłynął wniosek M. J. (datowany na 12 marca 2020 r.) o umorzenie w całości "długu alimentacyjnego" powstałego na podstawie wyroku Sądu Rejonowego w P. z dnia [...] stycznia 2016 r. sygn. akt III RC [...], zasądzającego od wnioskodawcy alimenty w wysokości [...] złotych miesięcznie na rzecz małoletniego J. J. (obecnie [...]). W motywach wniosku wnioskodawca wskazał, że małoletni J. G. nie jest jego biologicznym dzieckiem, zaś zasądzone na jego rzecz od wnioskodawcy alimenty zostały uchylone przez Sąd. Podkreślił również, że jest osobą bezrobotną, bez prawa do zasiłku, jednak w miarę możliwości podejmuje prace dorywcze, by nie przestać płacić alimentów na rzecz swojego biologicznego syna. Po rozpatrzeniu wniosku działający z upoważnienia Prezydenta Miasta P. Dyrektor Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w P. decyzją z dnia [...] czerwca 2020 r. nr [...] odmówił umorzenia M. J. należności dłużnika alimentacyjnego w kwocie 22.408,60 złotych wraz z ustawowymi odsetkami, powstałymi w związku z wypłacaniem świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz osoby uprawnionej – J. J. (obecnie [...]. W uzasadnieniu organ pierwszej instancji podał, że świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone na rzecz J. G. w okresie od kwietnia 2015 r. do lipca 2019 r. wyniosły łącznie [...] złotych. Świadczenie wypłacone za lipiec 2019 r. zostało uznane za nienależnie pobrane i nie jest objęte obowiązkiem zwrotu przez dłużnika alimentacyjnego. Ponadto tytułem spłaty zadłużenia w ramach należności głównej dłużnik alimentacyjny zwrócił kwotę [...]złotych. W tej sytuacji do zwrotu pozostała mu kwota [...]złotych. Oceniając zasadność umorzenia tego zadłużenia organ stwierdził, że nie stanowi ku temu podstawy powołana we wniosku okoliczność ustalenia przez Sąd bezskuteczności uznania ojcostwa dokonanego przez wnioskodawcę w stosunku do J. J.. Wyrok zasądzający od strony na rzecz ww. małoletniego alimenty – zgodnie z wyrokiem Sądu Rejonowego w P. z dnia [...] stycznia 2020 r. sygn. akt III RC [...] – został bowiem uchylony od dnia 1 lipca 2019 r. Oznacza to, że do dnia 30 czerwca 2019 r. wnioskodawca był zobowiązany do alimentacji na rzecz J. J.. W odwołaniu od decyzji organu pierwszej instancji M. J. nie zgodził się z podjętym rozstrzygnięciem. Zakwestionował słuszność przyjęcia przez organ pierwszej instancji, że powodem złożenia przez niego wniosku o umorzenie "długu alimentacyjnego" był wyłącznie fakt ustalenia bezskuteczności uznania jego ojcostwa wobec J. J. (obecnie [...]. Wyjaśnił, że głównym powodem takiej decyzji była jego sytuacja finansowa, która nie pozwala mu w żaden sposób na spłatę przedmiotowego zadłużenia. Wnioskodawca podkreślił, że jest kawalerem i nie posiada żadnego majątku ani oszczędności. Na utrzymaniu ma syna J. , na rzecz którego alimenty są jego priorytetem. Odwołujący ponownie podkreślił, że nie jest i nigdy nie będzie w stanie spłacić zadłużenia w kwocie 22.408,60 złotych z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych na rzecz J. G., gdyż jest to "ogromna suma". Po rozpatrzeniu odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] listopada 2020 r. nr [...] (zaskarżoną w niniejszej sprawie) utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji z dnia 30 listopada 2020 r., przy czym jako przedmiot tego rozstrzygnięcia Kolegium w sentencji swej decyzji omyłkowo, zamiast odmowy umorzenia, wskazało odmowę rozłożenia na raty należności dłużnika alimentacyjnego w kwocie 22.408,60 złotych wraz z ustawowymi odsetkami. Organ odwoławczy w całości podzielił ustalenia i wnioski przedstawione w decyzji pierwszoinstancyjnej, powielając treść jej uzasadnienia. Stwierdził, że organ pierwszej instancji prawidłowo ustalił stan faktyczny na podstawie zebranych dowodów. Ocena materiału dowodowego została dokonana z uwzględnieniem reguł zawartych w ustawie - Kodeks postępowania administracyjnego, a więc jest bezstronna i nie narusza granic swobodnej oceny oraz jest zgodna z zasadami prawidłowego rozumowania, wskazaniami wiedzy, nie zawiera błędów faktycznych i logicznych, i znajduje oparcie w prawidłowo dokonanej ocenie całokształtu materiału dowodowego zgromadzonego i ujawnionego w toku postępowania. Zastrzeżeń Kolegium nie wzbudziła także przyjęta w decyzji I instancji kwalifikacja prawna. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie M. J. wniósł o uchylenie ww. decyzji organów obu instancji oraz przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia organowi pierwszej instancji. Zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie przepisów prawa procesowego, tj. art. 7 w zw. z art. 77 k.p.a., polegające na całkowitym zaniechaniu przez organy obu instancji ustalenia faktów istotnych z punktu widzenia zasadności wydanego rozstrzygnięcia, a dotyczących ustalenia, czy w sytuacji skarżącego występują podstawy do umorzenia zaległości alimentacyjnych, tym bardziej, że skarżący we wniosku z dnia 2 kwietnia 2020 r. wskazał, iż jest on osobą bezrobotną, utrzymującą się z prac dorywczych, co zostało całkowicie pominięte w uzasadnieniach zaskarżonych decyzji. W uzasadnieniu skargi skarżący podniósł, że jego wniosek o umorzenie należności dłużnika alimentacyjnego nie został należycie rozpoznany. Skarżący wyjaśnił, że zarówno w uzasadnieniu przedmiotowego wniosku, jak i w odwołaniu od decyzji organu pierwszej instancji, powołał się na okoliczność sądowego ustalenia bezskuteczności uznania dziecka, bowiem zgodnie z postanowieniem Sądu Najwyższego z dnia 26 stycznia 2012 r., sygn. III CZP 91/11, wyrok unieważniający uznanie dziecka i usuwający istniejący dotychczas stosunek prawny rodzicielstwa działa wstecz (ex tunc). Okoliczność ta, w ocenie skarżącego, ma istotny wpływ dla oceny jego wniosku o umorzenie należności. Niezależenie jednak od tej okoliczności skarżący konsekwentnie wskazywał na swoją sytuację finansową. Wyjaśniał, że jest osobą bezrobotną, utrzymującą się z pracy dorywczej. Mimo, że okoliczności te są istotne z punktu widzenia art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (tj. sytuacja dochodowa i rodzinna), to jednak znalazły się one zupełnie poza polem zainteresowania organów rozpoznających wniosek. Organ pierwszej instancji, wbrew wymogom wynikającym z art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a., nie podjął żadnych czynności procesowych zmierzających do wyjaśnienia, jaka jest sytuacja rodzinna i finansowa skarżącego. Z kolei organ odwoławczy całkowicie bezrefleksyjnie podzieliło stanowisko organu pierwszej instancji, mimo oczywistej wadliwości, a co najmniej przedwczesności tej decyzji. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Zarządzeniem z dnia 26 lutego 2021 r. Przewodniczący Wydziału II Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie, w związku z dynamicznym wzrostem zagrożenia epidemicznego na terenie województwa lubelskiego i objęciem całości województwa lubelskiego strefą czerwoną, mając na uwadze, że przeprowadzenie wymaganej przez ustawę rozprawy mogłoby wywołać nadmierne zagrożenie dla zdrowia osób w niej uczestniczących, na podstawie art. 15 zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 374), zmienił tryb rozpoznania niniejszej sprawy z rozprawy na posiedzenie niejawne w składzie trzech sędziów. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje: Wbrew przekonaniu skarżącego nie sposób odmówić racji organom orzekającym w niniejszej sprawie w zakresie, w jakim przyjęły, że na rozstrzygnięcie sprawy umorzenia zadłużenia skarżącego z tytułu wypłaconych na rzecz osoby uprawnionej świadczeń z funduszu alimentacyjnego, bez znaczenia pozostaje kwestia uzyskanego przez skarżącego wyroku Sądu Rejonowego w P. z dnia 1 lipca 2019 r. sygn. akt III RC [...], ustalającego bezskuteczność dokonanego przez skarżącego uznania ojcostwa w stosunku do małoletniego J. J. (obecnie [...]. Zagadnienie wpływu unieważnienia uznania ojcostwa bądź obalenia domniemania ojcostwa na obowiązki alimentacyjne rodzica, były już przedmiotem rozważań w orzecznictwie sądowym. Zgodnie z jednolitym i stabilnym poglądem judykatury (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 22 lutego 1980 r., sygn. akt III CZP 6/80, OSNCP 1980, nr 9, poz. 159; uchwała składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 11 października 1982 r., sygn. akt III CZP 22/82, OSNC 1983, nr 1, poz. 2) - wyrok taki, usuwający istniejący dotychczas stosunek prawny rodzicielstwa, działa wstecz (ex tunc). Nie jest bowiem możliwa do przyjęcia konstrukcja ojcostwa podzielonego w czasie. Równocześnie jednak, jak wskazał Sąd Najwyższy w uzasadnieniu powołanej wyżej uchwały z dnia 11 października 1982 r., istnieją ważne racje prawne i społeczne przemawiające za tym, by uznać wyłom od zasady wstecznego działania wyroku w wymienionych sprawach w zakresie skutków świadczeń na utrzymanie i wychowanie dziecka spełnionych przez ojca w okresie przed usunięciem ojcostwa. W okresie, gdy świadczenie to było spełniane z przeznaczeniem na utrzymane i wychowanie dziecka, miało usprawiedliwioną podstawę prawną. Ustanie ojcostwa w następstwie wyroku sądowego nie ma więc wpływu na ocenę prawidłowości wyroku zasądzającego alimenty od ojca w okresie sprzed wyroku unieważniającego uznanie dziecka. W konsekwencji świadczenia alimentacyjne spełnione względem dziecka w tym okresie były świadczeniami prawnie uzasadnionymi niezależnie od tego, czy spełnione były dobrowolnie, na podstawie wyroku zasadzającego alimenty, czy też umowy. Przyjęcie tej reguły oznacza, że o świadczenia alimentacyjne względem dziecka w okresie trwania stosunku rodzicielskiego wynikającego z uznania ojcostwa, nie ulegają zwrotowi. Dopiero od chwili prawomocnego unieważnienia uznania ojcostwa ustaje obowiązek dalszych świadczeń alimentacyjnych. Wówczas zobowiązany do alimentacji ojciec może żądać orzeczenia przez sąd, że jego obowiązek alimentacyjny względem dziecka, określony w wyroku zasądzającym alimenty, ustał z chwila prawomocnego unieważnienia uznania ojcostwa. Właściwą drogą do osiągnięcia tego celu jest powództwo przewidziane w art. 138 k.r.o., według którego w razie zmiany stosunków można żądać zmiany orzeczenia lub umowy dotyczącej obowiązku alimentacyjnego (por. także postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 26 stycznia 2021 r., sygn. akt III CZP 91/11, OSP 2018, nr 5, poz. 44). W okolicznościach niniejszej sprawy bezsporne pozostaje, że M. J. w dniu 25 czerwca 2012 r. przed Kierownikiem Urzędu Stanu Cywilnego w P. złożył oświadczenie o uznaniu ojcostwa w stosunku do małoletniego J. G., wskutek czego skarżący został wpisany do aktu urodzenia tego dziecka jako ojciec, a dziecku nadano nazwisko J. (zob. odpis zupełny aktu urodzenia z dnia [...] czerwca 2012 r., znak: [...] – k. 2 akt adm. I inst.). Poza sporem jest również okoliczność, że wyrokiem Sądu Rejonowego w P. z dnia 26 stycznia 2016 r. sygn. akt III RC [...] zasądzono od skarżącego na rzecz synów, w tym małoletniego J. J., alimenty w kwocie po [...] złotych miesięcznie. Nie jest ponadto kwestionowane, że wobec niewywiązywania się przez skarżącego z tego obowiązku, na rzecz małoletniego J. J. przyznane zostały świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Jednocześnie z akt sprawy wynika, że wyrokiem z dnia [...] lipca 2019 r. sygn. akt III RC [...] Sąd Rejonowy w P. ustalił bezskuteczność uznania ojcostwa dokonanego przez M. J. w stosunku do małoletniego J. J.. W następstwie tego wyrokiem z dnia [...] stycznia 2020 r. sygn. akt III RC [...] ww. Sąd uchylił od dnia 1 lipca 2019 r. obowiązek alimentacyjny skarżącego wobec małoletniego J. J., wynikający z wyroku z dnia [...] stycznia 2016 r. W świetle powyższych okoliczności, uwzględniając przywołany na wstępie pogląd Sądu Najwyższego, stwierdzić należy, że w czasie pobierania świadczeń z funduszu alimentacyjnego przyznanych na rzecz J. J. (obecnie G.), aż do 30 czerwca 2019 r., świadczenia te były należne, zaś skarżący był i nadal jest zobowiązany do ich zwrotu, jako zobowiązany w tym okresie do alimentacji dłużnik alimentacyjny. Późniejsze ustanie stosunku rodzicielstwa wskutek ustalenia bezskuteczności uznania ojcostwa oraz będące tego następstwem uchylenie z dniem 1 lipca 2019 r. obowiązku alimentacyjnego, nie ma wpływu na ciążący na skarżącym, z mocy art. 27 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 877 ze zm., dalej jako "u.p.o.u.a."), obowiązek spłaty zadłużenia z tytułu świadczeń pobranych przed datą uchylenia obowiązku alimentacyjnego. W konsekwencji okoliczność ta nie ma również znaczenia dla oceny wniosku skarżącego o umorzenie przedmiotowego zadłużenia, zaś o sposobie jego rozpatrzenia decydować mogą jedynie przesłanki określone w art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. Skarżący ma jednak pełną rację podnosząc, że organy orzekające w niniejszej sprawie nie poczyniły niezbędnych ustaleń celem zweryfikowania tych przesłanek, co czyni podjęte w sprawie decyzje wadliwymi w stopniu uzasadniającym ich uchylenie. Wyjaśnić w tym miejscu należy, że w ustępach pierwszym i drugim art. 30 u.p.o.u.a. ustawodawca określił różne przesłanki umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, jednocześnie odmiennie kształtując właściwość organów do orzekania na ich podstawie. Inicjujący postępowanie w niniejszej sprawie wniosek skarżącego z dnia 12 marca 2020 r. skierowany został do Prezydenta Miasta P. (Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w P.), będącego – jak wynika z akt sprawy - organem właściwym wierzyciela. Z tego względu przedmiotowy wniosek podlegał rozpatrzeniu w oparciu o art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a., który stanowi, że organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Z treści przytoczonego przepisu wynika, że organy orzekające na jego podstawie zobowiązane są szczegółowo ustalić sytuację dochodową i rodzinną dłużnika alimentacyjnego. Na sytuację dochodową składają się przy tym nie tylko otrzymywane z różnych tytułów dochodu, ale także i inne okoliczności, takie jak stan zdrowia i związane z nim możliwości uzyskania dochodu. Na sytuację rodzinną dłużnika składa się z kolei ustalenie, czy prowadzi on gospodarstwo domowe samodzielnie, czy też wspólnie z innymi osobami, czy korzysta z ich wsparcia bądź sam ponosi świadczenia na ich rzecz (por. wyrok NSA z dnia 21 października 2008 r., sygn. akt I OSK 1685/07, dostępne w CBOSA). Na podstawie tych ustaleń organy winny następnie ocenić, w jaki sposób zwrot należności wypłaconych z funduszu alimentacyjnego będzie miał wpływ na sytuację życiową dłużnika, w szczególności, czy pozbawienie go tej kwoty nie spowoduje takiego pogorszenia się jego sytuacji materialnej, że będzie on zmuszony ubiegać się o wsparcie na podstawie odrębnych przepisów, np. ustawy o pomocy społecznej. Organy powinny zatem ustalić, czy inne okoliczności dotyczące osoby zobowiązanej, takie jak wiek, stan zdrowia, sytuacja rodzinna, aktywność zawodowa, wskazują na to, że pomimo dokonania zwrotu należności, będzie w stanie samodzielnie zaspokoić swoje i rodziny niezbędne potrzeby życiowe. Podkreślić przy tym należy, że z obowiązku szczegółowego ustalenia sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika alimentacyjnego przy rozpatrywaniu jego wniosku o umorzenie należności z funduszu alimentacyjnego, nie zwalnia organów uznaniowy charakter decyzji podejmowanej na podstawie art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. Uznaniowość takiej decyzji nie oznacza bowiem, że organ administracji może podjąć ją w sposób całkowicie dowolny. Skoro umorzenie przedmiotowych należności uzależnione od stwierdzenia przez organ przesłanki występowania szczególnych okoliczności opartych na kryterium dochodowym i rodzinnym (co wynika wprost z dyspozycji powołanego unormowania), to orzekając w tym przedmiocie organ ma obowiązek szczegółowo wyjaśnić wszystkie kwestie dotyczące tych kryteriów. Należy w pełni zgodzić się z zarzutem skargi wskazującym, że organy orzekające w niniejszej sprawie nie poczyniły żadnych ustaleń co do sytuacji dochodowej i rodzinnej skarżącego, mających istotne znaczenie dla oceny jego wniosku w oparciu o kryterium określone w art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. Uchybienie to jest tym bardziej dostrzegalne, że skarżący już w treści przedmiotowego wniosku – poza przywołaniem okoliczności ustalenia bezskuteczności jego ojcostwa w stosunku do J. J. - wprost odwoływał się do swojej trudnej sytuacji finansowej, a następnie argumenty te powtórzył w odwołaniu od decyzji organu pierwszej instancji. Okoliczności te zostały jednak przez organy całkowicie zignorowane wskutek bezpodstawnego zawężenia swej oceny wyłącznie do kwestii ustalenia bezskuteczności ojcostwa i jej wpływu na obowiązek spłaty spornego zadłużenia. Brak niezbędnych ustaleń w zakresie aktualnej sytuacji dochodowej i rodzinnej skarżącego, świadczy natomiast o naruszeniu przez organy obu instancji przepisów art. 7, art. 77 § 1, a także art. 107 § 3 k.p.a., w stopniu który mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Rozpatrując ponownie sprawę organy – stosownie do art. 153 p.p.s.a. – uwzględnią powyższe uwagi i wnioski, i przed podjęciem stosownej decyzji przeprowadzą szczegółowe postępowanie wyjaśniające w zakresie okoliczności mających znaczenie dla oceny przesłanek umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, określonych w art. 30 ust. 2 u.p.o.u.a. Z tych wszystkich względów Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" w zw. z art. 135 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji wyroku.