II SA/Lu 312/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Maria Wieczorek-Zalewska, Sędziowie Sędzia NSA Witold Falczyński (sprawozdawca), Sędzia NSA Grażyna Pawlos-Janusz, Protokolant Referent Marzena Okoń, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 8 października 2013 r. sprawy ze skargi W. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję z dnia [...] r. nr [...] wydaną z upoważnienia Wójta Gminy przez Kierownika Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej. We wniosku z dnia [...] grudnia 2013 r. W. K. zwrócił się do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w L. o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad żoną M. K. Decyzją z dnia [...] grudnia 2013 r., nr [...] – wydaną z upoważnienia Wójta Gminy L. - odmówiono przyznania W. K. wnioskowanego świadczenia. W uzasadnieniu tej decyzji organ I instancji - powołując się na treść art. 17 ust. 1, ust. 1a i ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych - wskazał, że przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w celu sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim jest możliwe wtedy, gdy o świadczenie pielęgnacyjne ubiega się osoba spokrewniona, na której ciąży obowiązek alimentacyjny wobec osoby wymagającej opieki, a równocześnie oboje małżonkowie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z związku z tym organ uznał, że wnioskodawcy świadczenie pielęgnacyjne z tytułu opieki nad żoną nie przysługuje, bowiem pozostaje on z żoną w związku małżeńskim. W odwołaniu od powyższej decyzji W. K. podniósł, iż jest ona dla niego krzywdząca. Wyjaśnił, że jego żona M. K. w sierpniu 2012 r. uległa wypadkowi samochodowemu i do grudnia 2012 r. w ciężkim stanie przebywała w szpitalu. Po tym okresie opiekę nad nią zaczął sprawować odwołujący, który z tego względu zawiesił prowadzoną działalność gospodarczą. Wnioskodawca podkreślił, że jego żona cierpi na niedowład kończyn górnych i dolnych i wymaga stałej opieki, a jedyną osobą, która opiekę tę może wykonywać, jest on. Ponadto małżonkowie mają półtoraroczne dziecko i utrzymują się jedynie z zasiłku rehabilitacyjnego z ZUS w kwocie 547 zł. Decyzją z dnia [...] lutego 2013 r., nr [...] – zaskarżoną w niniejszej sprawie – Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Z. utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Organ odwoławczy przyznał, że M. K. legitymuje się orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w T. z dnia [...] grudnia 2012 r., nr [...], zaliczającym ją do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zdaniem Kolegium, jej mąż W. K. nie jest jednak uprawniony do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad żoną. Nie spełnia on bowiem warunku dotyczącego istnienia obowiązku alimentacyjnego. Organ II instancji wyjaśnił, że przepisy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego nie przewidują obowiązku alimentacyjnego wobec współmałżonka w okresie trwania małżeństwa. Odnosząc się do argumentów odwołania Kolegium podniosło, iż nie mogły one zostać uwzględnione, bowiem świadczenie pielęgnacyjne nie jest świadczeniem przyznawanym ze względu na trudną sytuację materialną osoby wymagającej opieki i osoby sprawującej opiekę. W. K. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie skargę na powyższą decyzję, zarzucając jej niezgodność z prawem. W uzasadnieniu skargi skarżący przedstawił trudną sytuację życiową i materialną jego rodziny, uwarunkowaną ciężkim stanem zdrowia jego małżonki, spowodowanym wypadkiem komunikacyjnym, jakiemu uległa w sierpniu 2012 r. Podkreślił, że z uwagi na fakt, iż jego żona, jako osoba sparaliżowana, wymaga całodobowej opieki, musiał wyrejestrować swoją działalność gospodarczą, która stanowiła dotychczasowe, jedyne źródło utrzymania jego rodziny. W ocenie W. K., decyzje organów obu instancji są niesprawiedliwe i dla niego krzywdzące, tym bardziej, że według wiedzy, jaką posiada, w innych sprawach o analogicznym stanie faktycznym Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Z. uchylało decyzje odmowne organów I instancji i przyznawało wnioskodawcom żądane świadczenie pielęgnacyjne. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, dotyczącą nieistnienia obowiązku alimentacyjnego między małżonkami w okresie trwania małżeństwa. Nadto Kolegium podniosło, że na rzecz braku obowiązku alimentacyjnego między małżonkami przemawia także treść art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. "a" ustawy o świadczeniach rodzinnych, wykluczającego możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim, jeżeli współmałżonek tej osoby nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Zdaniem organu II instancji, gdyby intencją ustawodawcy było stworzenie możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad współmałżonkiem, wówczas redakcja przepisów art. 17 ust. 1 i ust. 5 pkt 2 lit. "a" miałaby inne brzmienie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie, albowiem zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja organu I instancji wydane zostały z naruszeniem prawa. Przedmiotem żądania skarżącego, wyrażonego w jego wniosku z dnia 21 grudnia 2012 r., było przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku opieką nad niepełnosprawną żoną M. K. W rozpoznawanej sprawie zastosowanie mają zatem przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r., Nr 139, poz. 992 ze zm.), dalej u.ś.r., przede wszystkim zaś art. 17 tej ustawy. Powołany przepis do dnia 31 grudnia 2012 r., a więc również w dacie orzekania przez organ I instancji, stanowił w ust. 1, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 ze zm.) ciąży obowiązek alimentacyjny, 3) opiekunowi faktycznemu dziecka - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Ust. 1a tego unormowania wskazywał zaś wówczas, że osobie innej niż spokrewniona w pierwszym stopniu, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy nie ma osoby spokrewnionej w pierwszym stopniu albo gdy osoba ta nie jest w stanie sprawować opieki, o której mowa w ust. 1 W tym miejscu należy wyjaśnić, że wraz z wejściem w życie ustawy z dnia 7 grudnia 2012 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2012 r. poz. 1548), tj. z dniem 1 stycznia 2013 r., brzmienie powołanego wyżej art. 17 u.ś.r. uległo zmianie. Podkreślić jednak należy, że zgodnie z art. 13 tej ustawy, w sprawach o świadczenie pielęgnacyjne, do którego prawo powstało przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy, ustalając to prawo za ten okres, stosuje się przepisy dotychczasowe. Art. 11 ust. 1 powołanej ustawy stanowi natomiast, że osoby uprawnione do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie przepisów dotychczasowych zachowują prawo do tego świadczenia w dotychczasowej wysokości do dnia 30 czerwca 2013 r., jeżeli spełniają warunki określone w przepisach dotychczasowych. Biorąc zatem pod uwagę treść powyższych przepisów przejściowych oraz fakt, iż skarżący wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego złożył w okresie poprzedzającym wejście w życie wskazanej ustawy z dnia 7 grudnia 2012 r., dla oceny istnienia uprawnienia skarżącego do pobierania przedmiotowego świadczenia w okresie do dnia 30 czerwca 2013 r. (pomimo, iż organ II instancji orzekał już po 1 stycznia 2013 r.) zastosowanie miały przepisy u.ś.r. w brzmieniu obowiązującym do dnia 31 grudnia 2012 r. W niniejszej sprawie bezspornym jest, że M. K., w związku z opieką nad którą skarżący ubiega się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym w rozumieniu art. 3 pkt 21 u.ś.r., co potwierdza treść znajdującego się w aktach sprawy orzeczenia Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w T. z dnia [...] grudnia 2012 r., nr [...]. Poza sporem pozostaje również kwestia spełnienia przez skarżącego określonej w art. 17 ust. 1 pkt 2 u.ś.r. przesłanki rezygnacji z zatrudnienia w celu sprawowania opieki, albowiem na podstawie wniosku z dnia [...] grudnia 2012 r. (k. 1-4 akt adm.) dokonał on zawieszenia prowadzonej działalności gospodarczej. Prowadzenie pozarolniczej działalności gospodarczej, w świetle art. 3 pkt 22 u.ś.r., należy natomiast traktować na równi z zatrudnieniem lub inną pracą zarobkową. Nie budzi natomiast wątpliwości okoliczność, że zawieszenia prowadzonej działalności skarżący dokonał właśnie w związku z koniecznością sprawowania opieki nad żoną. Istota sporu w przedmiotowej sprawie sprowadza się do ustalenia, czy jest możliwe przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim jej współmałżonkowi. Podkreślić należy, że kwestia ta wywołuje rozbieżności w orzecznictwie sądów administracyjnych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie dotychczas w większości spraw prezentował pogląd, iż świadczenie pielęgnacyjne z tytułu opieki nad współmałżonkiem nie przysługuje. Stanowisko to opierało się przede wszystkim na przekonaniu, że pomiędzy małżonkami, w okresie trwania małżeństwa, nie ciąży obowiązek alimentacyjny, a uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego, w świetle art. 17 ust. 1 u.ś.r., przysługuje właśnie osobom obciążonym obowiązkiem alimentacyjnym w rozumieniu przepisów ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy (dalej k.r.o.). Wprawdzie - jak wskazywał Sąd – na współmałżonkach ciąży obowiązek przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny, jednak jest to obowiązek co najwyżej o charakterze alimentacyjnym i nie może być utożsamiany z obowiązkiem alimentacyjnym sensu stricte. W ramach tej interpretacji w orzeczeniach sądów powoływano się dodatkowo na przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. "a" u.ś.r., który stanowi, że świadczenia pielęgnacyjne nie przysługują, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim (chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności) i wskazywano, że przepis ten wyłącza możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego zarówno osobie należącej do kręgu osób wskazanych w art. 17 ust. 1, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim z inną osobą (chyba że ten małżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności), jak i małżonkowi sprawującemu opiekę nad współmałżonkiem. Przedstawiony wyżej pogląd został przyjęty m.in. w wyrokach tut. Sądu: z dnia 5 grudnia 2012 r., sygn. akt II SA/Lu 754/12 oraz z dnia 28 czerwca 2012 r., sygn. akt II SA/Lu 386/12. Skład orzekający w niniejszej sprawie odstępuje jednak od powyższego stanowiska, przyjmując za prawidłową interpretację przedmiotowego problemu, zaprezentowaną przez Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 19 lipca 2013 r., sygn. akt I OSK 2401/12 (uchylającym wyrok wydany w sprawie II SA/Lu 386/12). W orzeczeniu tym NSA – powołując się na treść uzasadnienia uchwały Sądu Najwyższego z dnia 5 października 1982 r., sygn. akt II CZP 38/82, OSNCP 1983/2-3/31, a także na wytyczne Sądu Najwyższego z dnia 16 grudnia 1987 r., OSNCP 1988/4/42 – wskazał, że wyrażony w art. 27 k.r.o. obowiązek małżonków przyczyniania się do zaspokojenia potrzeb rodziny ma charakter alimentacyjny i wchodzi w zakres szerzej nakreślonych, wynikających z treści art. 23 k.r.o., obowiązków wzajemnej pomocy oraz współdziałania dla dobra rodziny. Nadto NSA podkreślił, że nowsze orzecznictwo przesądza, iż z samego charakteru świadczeń alimentacyjnych, w tym świadczeń z art. 27 k.r.o., wynika, że ich celem jest dostarczenie uprawnionemu środków do zaspokojenia jego bieżących potrzeb. Poszczególne bowiem raty alimentacyjne służą do zaspokojenia bieżących potrzeb osoby uprawnionej (w tym zakresie powołano się na wyrok Sądu Najwyższego z 7 lipca 2000 r., III CKN 1015/00). NSA uznał zatem, że obowiązków alimentacyjnych, przewidzianych w k.r.o., o jakich mowa w art. 17 ust. 1 pkt 2 u.ś.r., nie można sprowadzać wyłącznie do tych z art. 128 i następnych k.r.o., lecz odnosić je należy do wszystkich przepisów k.r.o., które o obowiązkach alimentacyjnych stanowią, nie wyłączając art. 23 i 27 k.r.o. Przy czym obowiązki alimentacyjne małżonków wyprzedzają obowiązki alimentacyjne krewnych. Odnosząc się natomiast do przesłanki negatywnej określonej w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. "a" u.ś.r. NSA stwierdził, że nie dotyczy ona małżonka osoby wymagającej opieki, spełniającego wymogi do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, określone w art. 17 ust. 1 u.ś.r., ale odnosi się do krewnych osoby o znacznym stopniu niepełnosprawności, którzy ubiegaliby się o świadczenie pielęgnacyjne (lub już je otrzymują) w sytuacji, gdy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim. Sam fakt pozostawania w związku małżeńskim osoby wymagającej opieki (łącznie ze wskazaniami, o jakich mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r.), nie wyklucza zatem świadczenia pielęgnacyjnego dla jego małżonka. Zdaniem NSA, tylko taka wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. "a" u.ś.r. jest prawidłowa, gdyż w przeciwnym razie wykluczenie małżonka osoby wymagającej opieki z kręgu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego, obciążonego – jak wyżej wyjaśniono – obowiązkiem alimentacyjnym oraz zdolnego do pracy, a niezatrudnionego ze względu na konieczność sprawowania opieki nad członkiem rodziny, byłoby naruszeniem art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, co jednoznacznie przesądził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 18 lipca 2008 r., P 27/07 (OTK-A 2008/6/107). Podzielając powyższe stanowisko zaprezentowane przez NSA w wyroku zapadłym w sprawie I OSK 2401/13 (a także w analogicznym w kształcie m.in. w wyrokach: z dnia 9 stycznia 2013 r. sygn. akt I OSK 1196/12; z dnia 13 lutego 2013 r. sygn. akt I OSK 1526/12 oraz z dnia 20 września 2013 r., sygn. akt I OSK 2796/12), stwierdzić zatem należy, że pogląd przyjęty w niniejszej sprawie przez organy obu instancji, skutkujący odmową przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad niepełnosprawną żoną, jest błędny. W konsekwencji uznać należy, że decyzje tych organów, wydane w niniejszej sprawie, naruszają przepis art. 17 ust. 1 oraz ust. 5 pkt 2 lit. "a" u.ś.r. w stopniu, mającym wpływ na wynik sprawy. Mając powyższe na uwadze Sąd, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit "a" w zw. z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.) orzekł, jak w sentencji wyroku. Przy ponownym rozpatrzeniu wniosku W. K. organ I instancji będzie się zatem kierował wykładnią art. 17 u.ś.r. przyjętą przez Sąd w niniejszej sprawie za właściwą.