II SA/Lu 357/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jerzy Parchomiuk Sędziowie WSA Grzegorz Grymuza (sprawozdawca) Asesor sądowy Brygida Myszyńska-Guziur po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 8 października 2024 r. sprawy ze skargi T. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Lublinie z dnia 1 marca 2024 r. nr SKO.41/2851/OS/2023 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. Zaskarżoną decyzją z 1 marca 2024 r., znak: SKO.41/2851/OS/2023 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Lublinie po rozpatrzeniu odwołania T. K. (strona, skarżąca) od decyzji Burmistrza P. z 18 kwietnia 2023 r. dotyczącej odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Zaskarżone rozstrzygniecie zostało wydane w następującym stanie sprawy. Wnioskiem z 31 marca 2024 r. strona zwróciła się do Ośrodka Pomocy Społecznej w P. o ustalenie jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaną opieką nad mężem W. K.. Podopieczny legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wydanym 15 września 2022 r. przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Ś. - na stałe. Organ pierwszej instancji decyzją z 18 kwietnia 2023 r. odmówił stronie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej - wnioskowanego przez stronę na męża. Powodem odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, było to, że: - niepełnosprawność u W. K. nie powstała w wieku do ukończenia przez niego 18-ego roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednakże nie później niż do ukończenia 25-ego roku życia, - strona pobiera emeryturę. W wyniku rozpoznania odwołania strony Samorządowe Kolegium Odwoławcze na wstępie wyjaśniło, że art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych nie mógł stanowić podstawy negatywnego załatwienia wniosku strony o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na sprawowaną opiekę nad chorym mężem. Odnosząc się do kwestii przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie legitymującej się prawem do emerytury Kolegium wskazało na art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. z którego wynika, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury. Kolegium stwierdziło, iż w sprawie nie jest sporne, że strona legitymuje się prawem do emerytury. Organ drugiej instancji zwrócił uwagę na art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., z którego wynika, że koniecznymi przesłankami dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest to, aby opieki wymagała osoba legitymująca się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, aby opiekę sprawowała osoba, na której względem osoby chorej spoczywa obowiązek alimentacyjny oraz sprawowana opieka zapewniała choremu kompleksową i całościową pomoc oraz była powodem rezygnacji z zatrudnienia (niemożności jego podjęcia). W sprawie nie jest kwestionowane, iż mąż strony legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności oraz to, że na odwołującej się, jako jego żonie ciąży względem niego obowiązek alimentacyjny w pierwszej kolejności. Zdaniem Kolegium okoliczność rezygnacji przez stronę z zatrudnienia z uwagi na sprawowaną opiekę nad chorym mężem nie ma miejsca. Strona jest uprawniona do emerytury co oznacza, że nie jest osobą aktywną zawodową. Strona po przejściu na emeryturę nie podjęła zatrudnienia. Dlatego też nie została spełniona przesłanka o rezygnacji z zatrudnienia z uwagi na konieczność zapewnienia choremu mężowi odpowiedniej opieki. Zdaniem organu w sprawie nie zachodzą przesłanki z art. 17 ust. 1 pkt 4 i ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r., co jest powodem pozostawienia kontrolowanej decyzji w obrocie prawnym. Nie zgadzając się z decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego strona złożyła skargę. Zaskarżonemu rozstrzygnięciu zarzuciła naruszenie: - art. 17 ust. 1 pkt 4 oraz ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (u.ś.r.) poprzez błędną wykładnię polegającą na: - pominięciu prawnie uzasadnionych celów wskazanej ustawy, - przyjęciu, że faktyczne sprawowanie przez stronę opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym mężem, nie jest wystarczające do uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego; - uznaniu, że posiadanie prawa do świadczenia emerytalnego stanowi przesłankę do rozstrzygnięcia o braku prawa do świadczenia pielęgnacyjnego; - art. 77 § 1 i art. 7 w zw. z art. 80 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (k.p.a.) - poprzez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy w szczególności odnoszących się do zakresu faktycznej opieki sprawowanej przez stronę, faktu niemożności podjęcia pracy z uwagi na sprawowanie opieki nad osobą niepełnosprawną; - art. 9 k.p.a., zgodnie z którym organy administracji publicznej są obowiązane do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Strona nadmieniła również, że jej zdaniem istotny jest fakt, iż Samorządowe Kolegium Odwoławcze 8 marca 2023 r. wydało odmienną decyzję w podobnej sprawie. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Skarga została rozpoznana w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935, "p.p.s.a."), zgodnie z którym sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku, nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Wniosek o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym w niniejszej sprawie został zgłoszony przez organ w odpowiedzi na skargę, a strona skarżąca w zakreślonym przez ustawę terminie nie zażądała przeprowadzenia rozprawy. W piśmie z 21 czerwca 2024 r. ustanowiony z urzędu pełnomocnik skarżącej zawnioskował o przeprowadzenie postępowania w trybie uproszczonym. Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie. Należy zauważyć, iż Kolegium właściwie zaznaczyło, że art. 17 ust. 1b ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r. poz. 390 ze zm.), w myśl którego świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia, winien być interpretowany z uwzględnieniem wiążącego, w myśl art. 190 Konstytucji RP, wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, z którego wynika, że w odniesieniu do grupy opiekunów osób, których niepełnosprawność wymagająca opieki powstała po ukończeniu 18. roku życia, przesłanka nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego utraciła cechę konstytucyjności. W konsekwencji, przysługiwanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego tej grupie osób należy rozpatrywać bez wskazanej przesłanki. Organy administracji rozstrzygające o prawie do świadczenia pielęgnacyjnego mają zatem obowiązek procedować w oparciu o przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych z wyłączeniem tej części art. 17 ust. 1b, która z dniem wejścia w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego, tj. 23 października 2014 r., została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną. Z tego powodu argument dotyczący przesłanki z art. 17 ust. 1b u.ś.r., nie mógł stanowić podstawy do odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Stanowisko Kolegium w tym zakresie uznać należy za prawidłowe i zgodne ze stanowiskiem skarżącej. Należy przypomnieć, że od dnia 1 stycznia 2024 r. nastąpiła zmiana przepisów u.ś.r., dokonana na mocy art. 43 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. z 2023 r., poz. 1429, "u.ś.w."). W wyniku nowelizacji art. 17 ust. 1 u.ś.r. otrzymał brzmienie, zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2023 r. poz. 2809) ciąży obowiązek alimentacyjny, a także małżonkom, 3) opiekunowi faktycznemu dziecka, 4) rodzinie zastępczej, osobie prowadzącej rodzinny dom dziecka, dyrektorowi placówki opiekuńczo-wychowawczej, dyrektorowi regionalnej placówki opiekuńczo-terapeutycznej albo dyrektorowi interwencyjnego ośrodka preadopcyjnego - jeżeli sprawują opiekę nad osobą w wieku do ukończenia 18. roku życia legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. W rozpatrywanej sprawie skarżąca złożyła wniosek w dniu 31 marca 2023 r. decyzję organ pierwszej instancji wydał 18 kwietnia 2023 r., a Kolegium w dniu 1 marca 2024 r., a zatem już po wejściu w życie u.ś.w., które nastąpiło w dniu 1 stycznia 2024 r. Zgodnie z art. 63 ust. 1 u.ś.w. w sprawach o świadczenie pielęgnacyjne i specjalny zasiłek opiekuńczy, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43 (tj. u.ś.r.) w brzmieniu dotychczasowym, do których prawo powstało do dnia 31 grudnia 2023 r., stosuje się przepisy dotychczasowe. Zgodnie z przywołaną regulacją przepisy dotychczasowe nie mogą mieć zatem zastosowania w sprawie, w której na dzień 31 grudnia 2023 r. prawo strony do świadczenia pielęgnacyjnego nie powstało, gdyż nie zostały spełnione warunki do jego przyznania. Warunkiem stosowania przepisów u.ś.r. w brzmieniu sprzed nowelizacji jest zatem ustalenie, że prawo do świadczenia powstało do dnia 31 grudnia 2023 r. O powstaniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego można natomiast mówić jedynie w takim wypadku, gdy osoba ubiegająca się o jego przyznanie, przed wskazanym dniem spełniła wszystkie wymagane przepisami u.ś.r. warunki, a jedynie organ nie zdążył przed tą datą wydać decyzji przyznającej świadczenie. Zatem regulacja z art. 63 u.ś.w. umożliwia przyznanie świadczenia tym osobom, które przed zmianą przepisów złożyły kompletny wniosek, ale organy nie zdążyły go do dnia 31 grudnia 2023 r. rozpoznać. Regulacja ta nie będzie natomiast mogła mieć zastosowania w takich sprawach, w których przyznanie świadczenia przed dniem 31 grudnia 2023 r. było niemożliwe z uwagi na niespełnienie przez wnioskodawcę wszystkich warunków (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 15 marca 2024 r., sygn. akt I SA/Wa 1803/23; wyrok WSA w Gorzowie Wlkp. z dnia 20 marca 2024 r., sygn. akt II SA/Go 629/23). Według Sądu małżonek osoby niepełnosprawnej wymagającej opieki, jest osobą uprawnioną do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego. Zgodnie bowiem z treścią art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Natomiast w myśl art. 17 ust. 5 pkt 2 tejże ustawy, świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z treści powyższych przepisów wynika, że o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego skutecznie ubiegać się może jedynie osoba określona w punktach od 1 do 4 art. 17 ust. 1 ustawy, która sprawuje opiekę nad osobą niepełnosprawną (legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji) w takim wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między obiema tymi okolicznościami zachodzi bezpośredni związek przyczynowy. Należy podkreślić jednocześnie, że w judykaturze prezentowane jest jednolite stanowisko, zgodnie z którym art. 17 ust. 5 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych, nie stanowi przeszkody w przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, gdy wnioskodawcą jest współmałżonek osoby niepełnosprawnej. Odmienna wykładnia tego przepisu stoi w sprzeczności z założeniami dotyczącymi obowiązku alimentacyjnego oraz obowiązku wzajemnej pomocy między małżonkami wynikającymi z art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. W związku z powyższym należało uznać, że fakt, iż osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim nie jest przeszkodą do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, gdy wniosek o przyznanie świadczenia złożył małżonek (por. wyrok WSA w Gliwicach z 20 grudnia 2023 r., sygn. akt II SA/Gl 1549/23, dostępne na orzeczenia.nsa.gov.pl). Skarżąca jako żona, należy zatem do kręgu osób uprawnionych do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych w związku z opieką nad mężem. Zdaniem Sądu najistotniejszą jednak kwestią stanowiącą podstawę wydanego orzeczenia jest fakt pobierania przez skarżącą emerytury, co wyklucza możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. W tym zakresie Sąd uważa, że osoba, która spełnia warunki do przyznania wyższego świadczenia pielęgnacyjnego i chce je otrzymać, a pobiera świadczenie wymienione w art. 17 ust. 5 pkt. 1 lit. a u.ś.r. powinna móc dokonać wyboru jednego z tych świadczeń poprzez rezygnację z pobierania świadczenia niższego. Sąd ponownie podkreśla, że z dniem 1.01.2024 r. weszły w życie przepisy ustawy z 7.07.2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. z 2023 r., poz. 1429). Ustawa ta zmieniła zasady przyznawania wsparcia opiekunom osób niepełnosprawnych. Zgodnie z przepisami przejściowymi tej ustawy, w sprawach o świadczenie pielęgnacyjne i specjalny zasiłek opiekuńczy, do których prawo powstało do 31 grudnia 2023 r., stosuje się przepisy dotychczasowe (art. 63 ust. 1 ustawy o świadczeniu wspierającym). Użyte w przywołanym przepisie sformułowanie "prawo powstało" należy interpretować w ten sposób, że jeżeli wniosek o świadczenie pielęgnacyjne został złożony do końca 2023 r. (jak w rozpoznawanej sprawie), należy go rozpoznać z zastosowaniem przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych w dotychczasowym brzmieniu, pod warunkiem, że wszystkie ustawowe przesłanki przyznania świadczenia zostały spełnione do końca 2023 r. W ocenie Sądu, dla "powstania prawa", o którym mowa w przywołanym wyżej przepisie, kluczowe jest uzyskanie przez ubiegającego się o świadczenie pielęgnacyjne – do wskazanej w przepisie daty – decyzji ZUS zawieszającej (wstrzymującej) wypłatę emerytury. Wydanie przez ZUS takiej decyzji do końca 2023 r., przy uwzględnieniu normatywnych reguł w zakresie terminów wstrzymywania wypłaty świadczeń (por. art. 134 ust. 2 pkt 2 ustawy z 17.12.1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych; Dz. U. 2023 r., poz. 1251) jest wystarczające dla skutecznego powstania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, tj. uchylenia normatywnej przeszkody przyznania świadczenia. W tej sprawie nie było przy tym wątpliwości co do tego, że skarżąca takiej decyzji wstrzymującej wypłatę emerytury nie uzyskała, przez co uznać trzeba, że – do daty wskazanej w art. 63 ust. 1 ustawy o świadczeniu wspierającym, nie nastąpiło skuteczne wyeliminowanie przez skarżącą przeszkody do przyznania oczekiwanego wsparcia. Jak trafnie wskazał Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w wyroku z dnia 14 sierpnia 2024 r., sygn. akt II SA/Sz 274/24 regulacja z art. 63 u.ś.w. umożliwia przyznanie świadczenia tym osobom, które przed zmianą przepisów złożyły kompletny wniosek, ale organy nie zdążyły go do dnia 31 grudnia 2023 r. rozpoznać. Regulacja ta nie będzie natomiast mogła mieć zastosowania w takich sprawach, w których przyznanie świadczenia przed dniem 31 grudnia 2023 r. było niemożliwe z uwagi na niespełnienie przez wnioskodawcę wszystkich warunków. Podzielić należy także stanowisko przedstawione w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 11 lipca 2024 r., sygn. akt II SA/Kr 632/24 co do tego, że dla "powstania prawa", o którym mowa w art. 63 ust. 1 u.ś.w. kluczowe jest uzyskanie przez ubiegającego się o świadczenie pielęgnacyjne - do wskazanej w przepisie daty - decyzji ZUS zawieszającej (wstrzymującej) wypłatę emerytury. W przedmiotowej sprawie skarżąca nie doprowadziła do zawieszenia (wstrzymania) wypłaty emerytury, co stanowiło przeszkodę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Sąd rozpoznający niniejszą sprawę podkreśla ponadto, że w niniejszej sprawie organ pierwszej instancji pouczył skarżącą o konieczności wyboru jednego ze świadczeń, przy czym skarżąca nie dokonała takiego wyboru "korzystniejszego" według niej świadczenia. Uznać należy, że skoro skarżąca nie poczyniła starań (pomimo pouczenia) odnośnie zaniechania pobierania emerytury, to odmowa przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nie narusza art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a ustawy oświadczeniach rodzinnych. Mając powyższe na względzie, Sąd na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935) skargę oddalił.