II SA/Lu 427/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Jerzy Dudek (sprawozdawca), Sędziowie Sędzia NSA Maria Wieczorek-Zalewska, Sędzia WSA Bogusław Wiśniewski, Protokolant Sekretarz sądowy Beata Skubis-Kawczyńska, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 13 czerwca 2013 r. sprawy ze skargi R. W. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień kombatanckich I. oddala skargę; II. przyznaje adwokatowi M. C. od Skarbu Państwa (Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie) kwotę 295,20 (dwieście dziewięćdziesiąt pięć 20/100) złotych tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, w tym 55,20 (pięćdziesiąt pięć, 20/100) złotych, należnego podatku od towarów i usług. Decyzją z dnia [...] kwietnia 2010 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] października 2010 r. o odmowie przyznania R. W. uprawnień kombatanckich. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ wskazał, że R. W. wniósł o przyznanie uprawnień kombatanckich na podstawie art. 2 pkt 3¹ ustawy o kombatantach i niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz. U. z 1997 r., Nr 142, poz. 950 ze zm., dalej "ustawa o kombatantach), tj. z tytułu dawania schronienia osobom narodowości żydowskiej, za których ukrywanie w latach 1939 – 1945 groziła kara śmierci. Odmawiając uwzględnienia wniosku, organ wyjaśnił, że przesłankę "dawania schronienia" należy rozumieć jako działanie świadome, trwające pewien czas, ukierunkowane na uratowanie życia, polegające na "udostępnieniu miejsca, którym się dysponuje", "braniu na siebie ciężaru i ryzyka podjętej decyzji", "obowiązku dostarczania żywności, środków medycznych oraz innych niezbędnych rzeczy". Tymczasem, w okresie okupacji skarżący był dzieckiem w wieku 4 -10 lat, a więc nie można przyjąć, że "dawał schronienie", zwłaszcza, że ze znajdujących się w aktach sprawy oświadczeń W. P. i C. B. wynika, że to rodzina strony (a więc nie sam skarżący) zaopatrywała osoby narodowości żydowskiej w jedzenie i odzież. Wyrokiem z dnia 24 maja 2011 r., sygn. akt II SA/Lu 41/11, wydanym po rozpoznaniu skargi R. W., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie uchylił powyższą decyzję. W uzasadnieniu wyroku podniesiono, że organ oparł się na błędnym założeniu, iż dzieci nie mogły "dawać schronienia" w rozumieniu art. 2 pkt 3¹ ustawy o kombatantach - dlatego uprawnienia kombatanckie im nie przysługują. Przepis ten stanowi, że za działalność równorzędną z działalnością kombatancką uznaje się dawanie schronienia osobom narodowości żydowskiej lub innym osobom, za których ukrywanie w latach 1939 – 1945 ze względu na ich narodowość lub działalność na rzecz suwerenności i niepodległości Rzeczypospolitej Polskiej – groziła kara śmierci. W ocenie sądu, w świetle tego przepisu, samo oparcie rozstrzygnięcia o kryterium wieku nie jest wystarczające do przyjęcia, że skarżący nie udzielał w okresie okupacji schronienia osobom narodowości żydowskiej. Sąd stwierdził, że generalne odwoływanie się do kryterium wiekowego nie może być uznane za wystarczające i stanowić podstawy odmowy uznania, z uwagi na młody wiek wnioskodawcy, danej działalności za kombatancką bądź równorzędną z kombatancką. W każdym przypadku wiek osoby ubiegającej się o status kombatanta powinien być indywidualnie rozważany w oparciu o wszechstronną ocenę rodzaju oraz miejsca i czasu działalności, świadczących łącznie o dojrzałości tej osoby. Sąd stwierdził, iż ze względu na lakoniczne stwierdzenie organu, że rodzina strony zaopatrywała osoby narodowości żydowskiej w jedzenie i odzież, nie można ustalić rodzaju czynności pełnionych przez skarżącego, więc nie można wykluczyć, że w latach okupacji, pomimo młodego wieku (ok. 10 lat), skarżący był już na tyle dojrzały, by mógł świadomie pomagać osobom narodowości żydowskiej. Sąd wskazał, iż w orzecznictwie podkreśla się, iż dawanie w latach 1939 – 1945 schronienia osobom narodowości żydowskiej wiązało się przede wszystkim z odpowiedzialnością zbiorową. Pomimo bowiem, iż o udzieleniu schronienia mogły decydować wyłącznie osoby świadome swojej decyzji, jako że udzielenie schronienia to działanie celowe, to jednak faktycznie kara śmierci za to groziła całej rodzinie, w tym również małoletnim dzieciom, które nie zawsze były świadome podejmowanego przez ich opiekunów ryzyka. Niemniej, jeśli dzieci te zamieszkiwały razem z rodzicami, czy innymi osobami, które podjęły się udzielenia schronienia osobom prześladowanym przez okupanta, w tym osobom narodowości żydowskiej, to również one były narażone na śmierć. Nawet więc, jeśli dzieci takie wykonywały jedynie czynności pomocnicze względem chronionych osób, np. dostarczały im pożywienia, informowały o nadchodzącym niebezpieczeństwie, czy dokonywały opatrunków, nie decydując bezpośrednio o udzieleniu schronienia, to ze względu na groźbę śmierci, która ciążyła nad całą rodziną, również takim dzieciom przysługują – na podstawie art. 2 pkt 3¹ ustawy o kombatantach - uprawnienia kombatanckie. Sąd pierwszej instancji uznał zatem, że zaskarżona decyzja jest wadliwa, skoro skarżącemu odmówiono przyznania uprawnień kombatanckich tylko z tego powodu, że okresie okupacji miał on 4 -10 lat. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Reprezentowanych, zaskarżając go w całości i zarzucając naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 2 pkt 3¹ ustawy o kombatantach, polegającą na niewłaściwym przyjęciu, iż przepis ten może mieć zastosowanie do oceny sytuacji prawnej osoby, która jako kilkuletnie dziecko, przebywające pod opieką i władzą rodzicielską swoich rodziców, nie mogła mieć wpływu na decyzję o dawaniu schronienia osobom narodowości żydowskiej. Wyrokiem z dnia 8 lutego 2013 r., sygn. akt II OSK 1891/11 Naczelny Sąd Administracyjny uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Lublinie. W uzasadnieniu wyroku podkreślono, że pojęcie "dawanie schronienia", o którym mowa w art. 2 pkt 3¹ ustawy o kombatantach było przedmiotem rozważań Naczelnego Sądu Administracyjnego, który w wyroku z dnia 10 kwietnia 2002 r., sygn. akt V SA 2224/01 wyraził pogląd, iż przez pojęcie dawania schronienia należy rozumieć udostępnianie miejsca, w którym osoby ukrywające się mogły przebywać i ukrywać się. Podobny pogląd wyraził Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 26 stycznia 2010 r. sygn., akt II OSK 58/ 09, w którym przyjął, że udzielanie schronienia to zapewnienie miejsca, gdzie można się bezpiecznie schronić, ukryć. Zatem dawanie schronienia, o czym mowa w dyspozycji powołanego przepisu, należy uznać za udzielanie bezpiecznego schronienia. Naczelny Sąd Administracyjny w niniejszej sprawie podzielił te zapatrywania. Za usprawiedliwiony uznał więc zarzut organu, iż w okolicznościach rozpoznawanej sprawy sąd pierwszej instancji dokonał wadliwej wykładni art. 2 pkt 3¹ ustawy o kombatantach. W tym kontekście NSA stwierdził, że poza rozważaniami sądu pierwszej instancji pozostała kwestia dotycząca przesłanki "dawania schronienia" osobom narodowości żydowskiej, której spełnienie w świetle brzmienia powołanego wyżej przepisu stanowi podstawowy warunek przyznania uprawnień kombatanckich. Zauważyć trzeba bowiem, że z ustaleń poczynionych przez organ wynika, że osoby narodowości żydowskiej, którym rodzina R. W. dostarczała żywność i odzież, ukrywały się w schronie w lasku, niedaleko pola rodziców wnioskodawcy. W świetle tych okoliczności faktycznych sąd pierwszej instancji powinien przede wszystkim ocenić, czy została spełniona podstawowa przesłanka z art. 2 pkt 3¹ ustawy o kombatantach. Dopiero stwierdzenie ziszczenia się tej przesłanki daje podstawę do dalszych rozważań, czy wnioskodawcy, pomimo jego małoletniości w owym czasie, mogą być przyznane uprawnienia kombatanckie. Po ponownym rozpoznaniu sprawy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje: Skarga jest niezasadna. Zaskarżona decyzja jest zgodna z prawem. W myśl art. 190 p.p.s.a., wojewódzki sąd administracyjny, któremu sprawa została przekazana, związany jest wykładnią prawa dokonaną w tej sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny. Ponownie oceniając zaskarżoną decyzję, sąd rozważył, czy po stronie skarżącego została spełniona przesłanka "dawania schronienia", o której mowa w art. 2 pkt 3¹ ustawy o kombatantach, kierując się wykładnią tego przepisu dokonaną przez sąd drugiej instancji. Zgodnie z treścią art. 21 ust. 1 ustawy o kombatantach, źródłem uprawnień kombatanckich są: działalność kombatancka zdefiniowana w art. 1 ust. 2, zrównana z nią działalność równorzędna z działalnością kombatancką, określona w art. 2 oraz represje, o których mowa w art. 4 tej ustawy. W myśl art. 2 pkt 3¹ ustawy o kombatantach, za działalność równorzędną z działalnością kombatancką uznaje się dawanie schronienia osobom narodowości żydowskiej lub innym osobom, za których ukrywanie w latach 1939-1945, ze względu na ich narodowość lub działalność na rzecz suwerenności i niepodległości Rzeczypospolitej Polskiej - groziła kara śmierci. Bezsporna w niniejszej sprawie jest okoliczność, że skarżący R. W., który w latach okupacji hitlerowskiej był dzieckiem w wieku 4 – 10 lat, pomagał wraz z rodziną osobom narodowości żydowskiej ukrywającym się w schronie w pobliżu miejsca zamieszkania jego rodziny. Pomoc ta polegała na dostarczaniu im żywności, odzieży oraz przekazywaniu wiadomości (pismo – k. 36 akt administracyjnych, rekomendacja wniosku o przyznanie uprawnień kombatanckich – k. 37 akt administracyjnych). Niewątpliwie tego rodzaju działalność wiązała się z ciągłym poczuciem zagrożenia i ryzykiem utraty życia skarżącego i członków jego rodziny. Niekwestionowane są również pozostałe podnoszone przez skarżącego w toku postępowania administracyjnego okoliczności przesiedlenia jego rodziny w 1943 r., pomocy partyzantom polegającej na dostarczaniu im żywności i broni, a także przymusowej pracy, którą skarżący wykonywał pod nadzorem okupanta (pismo skarżącego – k. 25 akt administracyjnych, oświadczenie C. B. – k. 33 akt administracyjnych, oświadczenie W. P. – k. 34 akt administracyjnych). Kwestią sporną pozostaje zatem ocena, czy działalność skarżącego w czasie wojny można uznać za działalność równorzędną z działalnością kombatancką w rozumieniu art. 2 pkt 3¹ ustawy o kombatantach, a zatem, czy R. W. dawał schronienie osobom narodowości żydowskiej lub innym osobom, za których ukrywanie w latach 1939-1945, ze względu na ich narodowość lub działalność na rzecz suwerenności i niepodległości Rzeczypospolitej Polskiej - groziła kara śmierci. Jak wyżej podniesiono, niewątpliwe i bezsporne jest zarówno to, że skarżący pomagał w czasie okupacji osobom narodowości żydowskiej ukrywającym się nieopodal jego miejsca zamieszkania, jak i to, że za tę pomoc groziła mu kara śmierci. Niemniej jednak powołany przepis ustawy o kombatantach z tymi okolicznościami nie łączy żadnych skutków prawnych. Aby uznać, że skarżący prowadził działalność równorzędną z działalnością kombatancką, należałoby stwierdzić, że dawał schronienie osobom narodowości żydowskiej. Materiał dowodowy sprawy nie daje jednak podstaw, by uznać, że skarżący ten warunek spełnił. Należy bowiem zważyć, że sformułowanie "dawanie schronienia" oznacza podjęcie w tym względzie świadomej i samodzielnej decyzji. Oczywiste jest, że skarżący, jako dziecko w wieku 4 – 10 lat, pozostawał pod władzą i opieką rodziców. Zatem to rodzice, a nie skarżący, decydowali o udzieleniu schronienia osobom narodowości żydowskiej. Nie można więc uznać, by skarżący dawał schronienie osobom narodowości żydowskiej. Pomoc polegająca na dostarczaniu im żywności i odzieży oraz przekazywaniu informacji, mimo, iż związana z groźbą kary śmierci, nie może być uznana za równoznaczną z "dawaniem schronienia" w rozumieniu art. 2 ust. 3¹ ustawy o kombatantach (tak m. in. wyrok NSA z dnia 19 kwietnia 2002 r., V SA 2223/01, niepubl., wyrok NSA z 26 stycznia 2010 r., II OSK 58/09, niepubl.). Taka wykładnia powołanego przepisu wynika również z wyroku NSA z dnia 8 lutego 2013 r., sygn. akt II OSK 1891/11, który w zakresie oceny prawnej wiąże sąd w składzie orzekającym w niniejszej sprawie. Należy zatem podzielić stanowisko organu, iż skarżący nie prowadził działalności równorzędnej z działalnością kombatancką, wskutek czego nie przysługują mu uprawnienia kombatanckie. Powyższe skutkuje oddaleniem skargi R. W. jako bezzasadnej na podstawie art. 151 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej p.p.s.a.). O wynagrodzeniu dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu sąd orzekł na podstawie art. 250 p.p.s.a. w związku z § 18 ust. 1 pkt 1 lit. c/ rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. z 2013 r., poz. 461 ze zm.). Z tych względów sąd orzekł, jak w sentencji.