II SA/Lu 458/05

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Ibrom, Sędziowie Sędzia WSA (del) Dorota Chobian, Asesor WSA Bogusław Wiśniewski (sprawozdawca), Protokolant St. sekr. sąd. Jolanta Sikora, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 30 czerwca 2005 r. sprawy ze skargi A. S. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...]. Nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień kombatanckich I. uchyla zaskarżoną decyzję; II. zasądza na rzecz A. S. od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych kwotę 100 (sto) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania. Decyzją z dnia 13 kwietnia 2005 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...]października 2004 r. Nr DO-II/[...] odmawiającą przyznania A. A. S. uprawnień kombatanckich jako dziecku poczętemu w obozie przesiedleńczym w Z.. Według organu podnoszona przez zainteresowaną okoliczność pobytu jej ciężarnej matki w hitlerowskim obozie w Z., w rozumieniu ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (tekst. jedn. Dz. U z 2002 r. Nr 42, poz. 371) nie może być uznana za represję w stosunku do strony, która była wówczas nienarodzonym jeszcze dzieckiem i nie może zostać potraktowana jako działalność kombatancka ani jako działalność równorzędna z działalnością kombatancką. Tym samym brak jest podstaw do uznania, iż zostały spełnione przesłanki określone w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit c ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego. Kierownik Urzędu podkreślił, iż A. S. urodziła się dopiero w sierpniu 1943 r., a zatem już po zwolnieniu matki z obozu. Obowiązujące przepisy ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego, z urodzeniem się osoby ubiegającej się o uprawnienia matki osadzonej w obozie przejściowym nie łączą żadnych skutków prawnych. Wobec skreślenia art.8 § 2 kodeksu cywilnego, który stanowił, że zdolność prawną ma również dziecko poczęte, jednakże prawa i obowiązki majątkowe uzyskuje ono pod warunkiem, iż urodzi się żywe, nie ma w obecnym stanie prawnym podstaw do przyznania uprawnień kombatanckich dziecku poczętemu, podlegającemu represjom. W skardze na powyższą decyzję A. S. wnosiła o jej uchylenie i przyznanie należnych uprawnień kombatanckich. Według skarżącej stanowisko organu jest sprzeczne z poglądem wyrażonym w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 29 maja 1996 r. sygn.akt III ARN 96/95 (OSNP 1996/24/366), zgodnie z którym pojęcie osoby podlegającej represjom w hitlerowskim obozie koncentracyjnym oznacza również dziecko poczęte, jeśli urodziło się żywe. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych zaznaczył, iż podstawową kwestią w sprawie jest dokonanie oceny, czy dziecko nienarodzone może korzystać ze statusu osoby, która podlegała represjom w rozumieniu art. 4 ustawy o kombatantach. Organ przypomniał, iż dotyczący tej materii wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 września 1996 r. (sygn. akt III ARN 40/96), według którego za osobę podlegającą represjom w hitlerowskich obozach koncentracyjnych należy rozumieć także dziecko poczęte, jeżeli urodzi się żywe, w obecnym stanie prawnym utraciło swoja aktualność. Swoje stanowisko Sąd oparł na treści dwóch norm prawnych przyznających warunkową zdolność prawną dziecku poczętemu, a mianowicie art. 8 § 2 k.c i art. 1 ust. 1 i 2 ustawy o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży. Stąd też sformułowany przez niego pogląd, iż "prawo do życia, jako prawo przyrodzone ma konsekwentnie nie tylko osoba fizyczna, ale także od chwili poczęcia każda istota ludzka (art. 1 ust. 1 ustawy) przy czym istota ludzka jest przed urodzeniem nazywana w przepisach ustawy "dzieckiem poczętym", którego życie i zdrowie pozostają od tej chwili pod ochroną prawną (art. 1 ust 2)". Na mocy ustawy z dnia 30 sierpnia 1996 r. o zmianie ustawy o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. Nr 139, poz. 646) skreśleniu uległ art. 8 § 2 k.c, zmieniono ponadto treść art. 1 ust. 1 ustawy i uchylono ust. 2 tego przepisu. Zdaniem organu w obecnej sytuacji należy uznać za wiążącą zasadę określoną w art. 8 § 1 k.c, w myśl której zdolność prawna przysługuje człowiekowi od chwili urodzenia. Wszelkie wyjątki od tej zasady muszą znajdować uzasadnienie w przepisach szczególnych rangi ustawowej. Takimi przepisami są art. 75 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego o uznaniu dziecka poczętego, czy art. 927 § 2 k.c, dopuszczający podmiotowość prawną osoby nienarodzonej w ściśle określonej sytuacji prawnej. Odpowiedniego przepisu nie zawierają natomiast przepisy ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych oraz okresu powojennego, co żądanie skarżącej czyni pozbawionym podstaw. Taki też pogląd wyrażany jest w orzecznictwie sądowym (wyrok WSA w Warszawie z dnia 16 września 2004 r. sygn. akt V SA/Wa 1053/04, wyrok WSA w Bydgoszczy w wyroku z dnia 30 września 2004 r. sygn. akt II SA/Bd 578/04). Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje : Stanowiska Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych nie można podzielić. Stosownie do art. 8 k.c zdolność prawną uzyskuje człowiek z chwilą urodzenia. Przepis ten łączący zdolność prawną z urodzeniem ma charakter zasady, według której dziecko poczęte nie ma zdolności prawnej, nie może być zatem podmiotem praw i obowiązków. Przepis ten nie reguluje jednak kwestii praw nasciturusa, ale wyłącznie kwestie zdolności prawnej, przyznając ją istniejącym osobom fizycznym. Prawa nasciturusa wynikają z norm szczególnych, regulujących społecznie doniosłe kwestie zarówno z punktu widzenia dziecka, jak i jego rodziców oraz osób trzecich, przy czym przepisy te nie przyznają żadnych praw płodowi w łonie matki, lecz mają jedynie na uwadze prawa przyszłe, które dziecko nabywa dopiero po urodzeniu (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7 października 1971 r. sygn. akt III CRN 255/71 OSNC 1972/3/59). Nie ma zatem uzasadnionych podstaw do traktowania ich jako opartych na założeniu, iż w niektórych wypadkach dziecko poczęte ma zdolność prawną. Sytuacja prawna nasciturusa została we wszystkich normach szczególnych uregulowana pod kątem zabezpieczenia i ochrony jego praw w oderwaniu od zagadnienia zdolności prawnej. Nie wprowadzają one więc wyjątków od ogólnej zasady określonej w art. 8 k.c. Wobec tego można je stosować w drodze analogii do innych dziedzin niż w nich unormowane, w sytuacjach, w których zachodzi realna potrzeba i możliwość zabezpieczenia przyszłych praw i interesów dziecka poczętego. Należy przypomnieć, iż w orzecznictwie sądowym, jeszcze przed wejściem życie art. 4461 k.c, utrwalony został pogląd, według którego dziecku, które w okresie rozwoju płodowego doznało uszkodzenia ciała lub utraciło w tym czasie żywiciela, przysługują cywilnoprawne roszczenia odszkodowawcze w stosunku do osoby odpowiedzialnej za powstałą szkodę zarówno w postaci renty (art. 444 § 2 i art. 446 § 2 k.c) jak i zadośćuczynienia i odszkodowania (art. 445 § 1 lub art. 446 § 3 k.c) mimo, że także w tych sytuacjach brak było przepisu przyznającego powyższe roszczenie dziecku, które urodziło się po zdarzeniu uzasadniającym to roszczenie. Wprowadzenie ustawą z dnia 30 sierpnia 1996 r. o zmianie ustawy o planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach przerywania ciąży oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. Nr 139, poz. 646) art. 4461 k.c, wprost przyznającego dziecku z chwilą urodzenia materialnoprawną legitymację dla wystąpienia z roszczeniem z tytułu szkód doznanych przed urodzeniem, jest jedynie kolejnym przejawem dążenia ustawodawcy do zapewnienia maksymalnej ochrony praw nasciturusa w sytuacjach mających dla niego istotne znaczenie. Nie oznacza to jednak, że tym samym wyłączona jest możliwość stosowania rozwiązań przyjętych w normach szczególnych, w tym także art. 4461 k.c w drodze analogii również w innych okolicznościach, gdzie zachodzi potrzeba i możliwość zabezpieczenia przyszłych praw i interesów dziecka poczętego. Tak też należy rozumieć skreślenie § 2 art. 8 k.c, skoro przypadki objęcia ochroną prawną nasciturusa nie pozostają w związku z treścią zasady wynikającej z art. 8 k.c, że zdolność prawną każdy człowiek uzyskuje z chwilą urodzenia się. Na konieczność ochrony życia poczętego jako wartości konstytucyjnej zwrócił uwagę także Trybunał Konstytucyjny, który w wyroku z dnia 28 maja 1997 r. (sygn. akt II k 26/96 OTK 1997/2/19) podkreślił, że jeśli treścią zasady państwa prawa jest zespół podstawowych dyrektyw wyprowadzanych z istoty demokratycznie stanowionego prawa, a gwarantujących minimum jego sprawiedliwości, to pierwszą taką dyrektywą musi być respektowanie w państwie wartości, bez której wykluczona jest wszelka podmiotowość prawna, tj. życia ludzkiego od początków jego powstania. Życie jako dobro najcenniejsze dla człowieka musi w demokratycznym państwie pozostawać pod ochroną konstytucyjną w każdym stadium jego rozwoju. Powyższe uwagi znajdują odzwierciedlenie w sytuacji ubiegania się o uprawnienia kombatanckie przez osoby, które w okresie represji wojennych przebywały w łonie matki. W wyroku z dnia 29 maja 1996 r. sygn. akt III ARN 96/95 (OSNP 1996/24/368) Sąd Najwyższy uznał, iż uprawnienia wynikające z ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych innych osobach będących ofiarami represji wojennych oraz okresu powojennego (tekst jedn. Dz.U. z 2002 r. Nr 42, poz. 371 ze zmianami) stanowią specyficzną kategorię społecznego odszkodowania, odrębną od odszkodowań według prawa cywilnego, prawa pracy czy prawa ubezpieczeniowego (cywilnego) i powinny być przypisywane do zakresu materialnego prawa ubezpieczenia społecznego, nazywanego niekiedy prawem socjalnym. Sąd podkreślił, iż przy badaniu zdolności do nabycia uprawnień z zakresu tego prawa może zaistnieć potrzeba posiłkowego sięgania do uregulowań z innych dziedzin prawa. Jest to oczywiste, skoro chodzi tu o prawa majątkowe i ściśle związane z nimi prawa niemajątkowe (nazywane w preambule ustawy kombatanckiej "głębokim szacunkiem wszystkich rodaków"), stanowiące elementy treści stosunków prawnych typu uprawnieniowo – zobowiązaniowego. Jeśli aprobować takie stanowisko, to nie sposób wykluczyć konieczność zapewnienia tych praw i interesów także dziecku poczętemu. Uzasadnione jest zatem twierdzenie, iż kategoria pojęciowa "osób" przebywających w hitlerowskich więzieniach, obozach koncentracyjnych i ośrodkach zagłady (art. 4 ust. 1 pkt 1 lit. a ustawy) obejmuje zarówno osobę fizyczną, jak też dziecko poczęte, jeżeli urodziło się żywe. Interpretacja powyższa odnosi się także do osób dokumentujących fakt przebywania w innych miejscach odosobnienia o których mowa w art. 4 ust. 1 pkt 1 lit.c ustawy. Podkreślić przy tym należy, że jakkolwiek w przepisach prawa brak jest ogólnego zapisu o zrównaniu dzieci poczętych z dziećmi już żyjącymi, to jednak za słuszne uznać należy stanowisko zakładające, że dziecko poczęte, jeżeli urodzi się żywe musi być traktowane z punktu widzenia prawa na równi z dzieckiem już urodzonym, jeżeli sfery ich uprawnień są zbieżne (por. wyrok SN z dnia 4 kwietnia 1966 r. sygn. akt II PR 139/66 (OSNC 1965/9/158). Z tych powodów na podstawie art.145 § 1 pkt 1 lit a) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270) zaskarżoną decyzję należało uchylić. O kosztach orzeczono na podstawie art. 200 powołanej ustawy.