II SA/Lu 483/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jerzy Parchomiuk Sędziowie Sędzia WSA Grzegorz Grymuza (sprawozdawca) Asesor sądowy Bartłomiej Pastucha Protokolant Starszy sekretarz sądowy Agata Jakimiuk po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 listopada 2024 r. sprawy ze skargi A. Z. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] kwietnia 2024 r., znak: [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. Zaskarżoną decyzją z 16 kwietnia 2024 r., znak: [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze po rozpatrzeniu odwołania A. Z. (strona, skarżąca) od decyzji Wójta Gminy B. z 26 września 2023 r. dotyczącej odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Zaskarżone rozstrzygnięcie zostało wydane w następującym stanie sprawy. Wnioskiem z 10 lipca 2023 r. strona wystąpiła o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym wujem, H. G.. Do wniosku dołączyła poświadczoną za zgodność z oryginałem kopię orzeczenia Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w R. P. z 23 czerwca 2023 r., którym H. G. został zaliczony do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności w okresie od 22 marca 2023 r. do 30 czerwca 2023 r.; poświadczone za zgodność z oryginałami kopie jego dokumentacji medycznej oraz oświadczenie własne, że jest osobą bezrobotną, zarejestrowaną w PUP bez prawa do zasiłku i nie podejmuje zatrudnienia, ponieważ opiekuje się niepełnosprawnym wujem. Organ pierwszej instancji decyzją z 26 września 2023 r. odmówił stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ponieważ nie można ustalić, kiedy powstała niepełnosprawność H. G.. Ustalony znaczny stopień niepełnosprawności datuje się od 22 marca 2023 r., a więc nie jest spełniona przesłanka z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych. W wyniku rozpoznania odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze uznało, że w chwili rozpoznania odwołania strona nie spełniała ustawowych wymogów do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż jej wuj jest osobą pełnoletnią, a ona nie mieści się w kręgu osób zobowiązanych do alimentacji. Kolegium stwierdziło, że w stanie faktycznym obowiązującym do 31 grudnia 2023 r. strona - jako siostrzenica H. G. - nie mieściła w kręgu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego. Przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w świetle art. 63 ust. 1 ustawy o świadczeniu wspierającym możliwe jest w sytuacji, kiedy najpóźniej do 31 grudnia 2023 r. w sprawie spełnione są wszystkie przesłanki pozytywne oraz nie zachodzi żadna przesłanka negatywna określona w art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych. W przedmiotowej sprawie przeszkodą do przyznania świadczenia jest stopień pokrewieństwa między stroną, a jej wujem. Organ odwoławczy stwierdził, że niezależnie od tego, czy sprawę strony rozpatrywać na tle przepisów obowiązujących do 31 grudnia 2023 r., czy na podstawie nowelizacji obowiązującej od 1 stycznia 2024 r. przeszkodą w przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego jest to, że strona i H. G. nie są spokrewnieni w linii prostej ani nie są rodzeństwem. Kolegium nadmieniło, że od 1 stycznia 2024 r. zmienił się system świadczeń dla osób z niepełnosprawnościami oraz ich opiekunów. Od tego dnia obowiązuje ustawa z 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. z 2023 r. poz. 1429 z późn. zm.), zgodnie z którą dorosła osoba niepełnosprawna może ubiegać się o przyznanie świadczenia wspierającego. Podmiotem właściwym w zakresie prowadzenia postępowania w sprawie świadczenia wspierającego oraz wypłacania tego świadczenia jest Zakład Ubezpieczeń Społecznych. Nie zgadzając się z decyzją Kolegium strona złożyła skargę, w której wniosła o jej uchylenie wraz z poprzedzającym ją rozstrzygnięciem organu pierwszej instancji. Zaskarżonemu rozstrzygnięciu zarzucono naruszenie: - art. 7 w zw. z art. 77 § 1 w zw. z art. 107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 735 ze zm., k.p.a.) - poprzez niepodjęcie wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, a w szczególności poprzez brak ustalenia okoliczności przemawiających za tym, że skarżąca spełnia kryteria przyznania świadczenia, w tym brak ustalenia jaki jest charakter relacji łączącej skarżącą z wujem, brak ustalenia, że nie ma osób zobowiązanych na podstawie Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego do alimentacji wobec H. [...], jak również brak wskazania w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji powodów, dla których organ nie uwzględnił tych okoliczności; - art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., polegające na niewyczerpującym rozpatrzeniu materiału dowodowego oraz na jego dowolnej ocenie przejawiającej się w pominięciu faktu, że skarżąca jest dla wujka osobą najbliższą, który przez lata wspierał skarżącą, udostępniał jej mieszkanie i jest dla skarżącej jak ojciec; - art. 11 i art. 107 § 3 k.p.a., polegające na braku adekwatnego uzasadnienia decyzji, przejawiające się w niewyczerpującym i nieprzekonującym wyjaśnieniu motywów wydanego rozstrzygnięcia; - art. 17 ust. 1 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych ("u.ś.r.") poprzez błędną wykładnię polegającą na: - nieuprawnionym przyjęciu, że faktyczne sprawowanie przez skarżącą opieki nad ciężko chorym, niepełnosprawnym w stopniu znacznym wujem nie jest wystarczające do uzyskania przez nią świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na fakt, iż strona nie znajduje się w kręgu osób zobowiązanych wobec wuja do alimentacji na podstawie k.r.o.; - nieuprawnionym przyjęciu, że przepisy u.ś.r. wyłączają możliwość przyznania przez organ świadczenia pielęgnacyjnego osobom innym, aniżeli wskazane w art. 17 ust. 1 pkt 1-4 u.ś.r. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie. Istota sporu w kontrolowanej sprawie sprowadzała się do tego, czy istniały podstawy prawne do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego skarżącej, będącej siostrzenicą dla niepełnosprawnego w znacznym stopniu wujka. Zdaniem Sądu organy zasadnie przyjęły, iż skarżąca nie spełniała normatywnych przesłanek do przyznania oczekiwanego świadczenia. Stosownie do art. 17 ust. 1 u.ś.r. w brzmieniu mającym zastosowanie w sprawie - świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Zgodnie z art. 17 ust. 1a u.ś.r. osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Przesłankami koniecznymi do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest: sprawowanie opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, rezygnacja z tego powodu z zatrudnienia, jak też obciążenie względem osoby wymagającej opieki - obowiązkiem alimentacyjnym. Stosownie natomiast do art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ("k.r.o."), obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Do unormowania art. 128 k.r.o. nawiązują art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. i art. 17 ust. 1a u.ś.r. Tym samym, przepisy u.ś.r. w zestawieniu z przepisami k.r.o. jednoznacznie wskazują katalog osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, ograniczając go do osób zobowiązanych do alimentacji (wyrok NSA z 21 lutego 2019 r., sygn. akt I OSK 3804/18). Naczelny Sąd Administracyjny w uchwale 7 sędziów z 9 grudnia 2013 r., I OPS 5/13, stwierdził, że: "(...) Osobie, której nie obciąża obowiązek alimentacyjny względem pełnoletniego członka rodziny legitymującego się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym i która nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad tym niepełnosprawnym członkiem rodziny, w stanie prawnym przed dniem 1 stycznia 2013 r. nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne na podstawie art. 17 ust. 1 i 1a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych". Uchwała ta, pomimo nowelizacji u.ś.r., zachowała aktualność w stanie prawnym właściwym dla niniejszej sprawy. W uzasadnieniu uchwały NSA wyjaśnił m.in., że ustawodawca uznał, iż jednym z warunków, od których zależy powstanie prawa do tego świadczenia, jest to, aby opiekę wykonywała osoba obciążona wobec podopiecznego obowiązkiem alimentacyjnym, i mimo wielokrotnych zmian ustawy o świadczeniach rodzinnych od warunku tego nie odstąpił. Przez odesłanie do przepisów ustawy - Kodeks rodzinny i opiekuńczy przepisy art. 17 ust. 1 i 1a u.ś.r. jednoznacznie wskazują krąg osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, ograniczając go do osób zobowiązanych do alimentacji. Według uchwały, treść omawianych przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych nie może być uzupełniona przez inne rozumienie zakresu podmiotowego obowiązku alimentacyjnego, niż to wynika z k.r.o. Strona jako siostrzenica niepełnosprawnego wujka nie jest zobowiązana do jego alimentacji. Skarżąca jest bowiem względem wuja krewną w linii bocznej, a takie pokrewieństwo – według k.r.o. – nie zostało powiązane z obowiązkiem alimentacyjnym. Sąd podkreśla, że prawo ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne wywodzi się z obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w art. 128 i następnych k.r.o., a który sprowadza się do obowiązku dostarczania środków utrzymania (niekiedy także środków wychowania) i obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Obowiązek alimentacyjny może polegać albo na świadczeniu określonych sum pieniężnych, albo na dostarczaniu w naturze określonej ilości produktów potrzebnych do życia, bądź też na osobistych staraniach. W sytuacji, gdy zobowiązany do alimentacji wybiera ten ostatni sposób wspomagania potrzebującej osoby mu bliskiej, rezygnując z zatrudnienia po to, by osobistym staraniem wspierać tę osobę, z pomocą przychodzi mu Państwo. Osoba zobowiązana do alimentacji otrzymuje w zaistniałej sytuacji pomoc polegającą na przyznaniu jej świadczenia pielęgnacyjnego. Świadczenie to jest niejako surogatem wynagrodzenia za pracę. Jest to bowiem określona przepisami kwota pieniężna, z którą wiąże się również opłacanie przez Państwo składek emerytalno-rentowych. W niniejszej sprawie nie ulega wątpliwości, że skarżąca jest siostrzenicą (córką zmarłej siostry) wymagającego opieki H. G.. Nie jest zatem osobą zobowiązaną do spełnienia obowiązku alimentacyjnego w rozumieniu art. 132 k.r.o. Należy ponownie podkreślić, że ustawodawca przyznał prawo do świadczenia pielęgnacyjnego wyłącznie osobom, na których ciąży obowiązek alimentacyjny. W przypadku, gdyby nie było osób spokrewnionych w pierwszym stopniu z osobą niepełnosprawną (ale istniałyby osoby spokrewnione w dalszym stopniu), ustawodawca również uregulował w jakich okolicznościach mogą one ubiegać się o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Jednocześnie na gruncie ustawy o świadczeniach rodzinnych nie zostało przyznane do prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osobom niepozostającym w kręgu osób zobowiązanych do alimentacji, w tym krewnym w linii bocznej. Mając na uwadze powyższe Sąd, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935), skargę oddalił.