II SA/Lu 556/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Jerzy Dudek Sędziowie WSA Marta Laskowska-Pietrzak (sprawozdawca) NSA Maria Wieczorek-Zalewska Protokolant Referent stażysta Paweł Kobylarz po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 28 września 2017 r. sprawy ze skargi D. J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] listopada 2014 r. nr [...] w przedmiocie uznania świadczenia pielęgnacyjnego za świadczenie nienależnie pobrane I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Prezydenta Miasta L. z dnia [...] lipca 2014 r. nr [...]; II. przyznaje adwokatowi E. O.-M. od Skarbu Państwa (Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie) kwotę 295,20 zł (dwieście dziewięćdziesiąt pięć złotych dwadzieścia groszy), w tym 55,20 zł (pięćdziesiąt pięć złotych dwadzieścia groszy) podatku od towarów i usług, z tytułu wynagrodzenia za pomoc prawną świadczoną z urzędu. Sygn. akt II SA/Lu [...] UZASADNIENIE Decyzją z dnia [...] listopada 2014 r. nr [...]5 Samorządowe Kolegium Odwoławcze po rozpatrzeniu odwołania D. J. na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta L. z dnia [...] lipca 2014 r., [...] w przedmiocie uznania świadczenia pielęgnacyjnego przyznanego decyzją z dnia [...] marca 2012 r. Nr [...] za okres od [...] grudnia 2011 r. do dnia30 czerwca 2013 r. w łącznej wysokości [...] zł za świadczenie nienależnie pobrane. Prezydent Miasta L. decyzją z [...] marca 2012 r. przyznał D. J. świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad ojcem - W. J. na okres od [...] grudnia 2011 r. do odwołania - w wysokości [...] zł miesięcznie. Następnie w czasie realizacji tej decyzji organ administracji uzyskał informację, że wyrokiem Sądu Okręgowego w L. z dnia [...] kwietnia 2014 r. o sygn. akt VII U [...] zmieniono decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z [...] marca 2012 r. odmawiającą skarżącemu prawa do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy i przyznano mu ją za okres wsteczny - od dnia [...] lipca 2011 r. do [...] czerwca 2013 r. W związku z powyższym, po uprzednim wszczęciu z urzędu postępowania administracyjnego w sprawie uznania świadczenia pielęgnacyjnego za świadczenie nienależnie pobrane, organ administracji decyzją z dnia [...] lipca 2014 r., powołując się na przepisy art. 17 ust. 5 pkt 1 oraz art. 30 ustawy z dnia [...] listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. 2013, poz.1456 ze zm.) orzekł, że świadczenie to wypłacone w okresie od [...] grudnia 2011 r. do [...] czerwca 2013 r. w łącznej wysokości [...] zł jest świadczeniem nienależnie pobranym w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 powołanej ustawy. W uzasadnieniu organ administracji wyjaśnił, że zgodnie z tym przepisem za takie świadczenie uważa się świadczenie rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba je pobierająca była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Organ I instancji podkreślił, że strona była pouczona o sytuacjach, które skutkują ustaniem prawa do pobierania świadczeń rodzinnych w tym o treści art. 17 ust. 5 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone m. in. prawo do renty. W odwołaniu od powyższej decyzji skarżący, kwestionując zasadność rozstrzygnięcia podniósł, że we wskazanym okresie nie pobierał nienależnie świadczenia, gdyż renta nie była mu wówczas wypłacana, nie miał w tym czasie innych środków do życia, nie pracował, gdyż opiekował się ojcem i nie wiedział, że po trzech latach zostanie wydany na jego korzyść wyrok sądowy. Rozpatrując odwołanie Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z [...] listopada 2014 r. utrzymało w mocy zaskarżone rozstrzygnięcie. W uzasadnieniu wskazując na konsekwencje wydanego w stosunku do skarżącego wyroku sądu powszechnego przyznającego mu prawo do renty za analogiczny okres w którym pobierał on świadczenie pielęgnacyjne oraz na przepisy prawa powołane przez organ I instancji. W skardze skarżący powtórzył twierdzenia wcześniejszego odwołania. Wyrokiem z dnia [...] lipca 2015 r., sygn. akt II SA/Lu Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie na podstawie art. 151 p.p.s.a. skargę oddalił i wskazał na definicję świadczenia nienależnie pobranego zawartą art. 30 ust. 2 pkt 1 - 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych i przyjął, tak jak i organy administracji, że zaistniała sytuacja spowodowała, że w tym samym okresie skarżący "pobierał świadczenie pielęgnacyjne i rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy, których łącznego pobierania ustawa o świadczeniach rodzinnych nie dopuszcza", a w związku z tym jedno z tych świadczeń należało uznać za nienależnie pobrane. Sąd I instancji wskazał jednocześnie, że wsparcie w postaci świadczenia pielęgnacyjnego przeznaczone jest dla określonego kręgu podmiotów, który wyznaczony jest treścią art. 17 ust. 1 i art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych. Przepisy te jednoznacznie wskazują, w jakiej sytuacji osobie, która nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą tego wymagającą, przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, a ustawodawca nie dopuścił żadnych wyjątków od zasad wyrażonych we wskazanych normach. Przepis art. 17 ust. 5 ustawy określa przypadki, w których - mimo spełnienia kryteriów zawartych w tych przepisach - świadczenie pielęgnacyjny nie przysługuje, wskazując między innymi, że świadczenia takiego nie mogą uzyskać osoby uprawnione do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Jak podsumował Sąd, świadczeniem kwotowo niższym było przyznane skarżącemu świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu opieki nad ojcem, a zatem mniej dolegliwym było uznanie za świadczenie nienależnie pobrane tego właśnie świadczenia, a nie renty przyznanej za ten sam okres, która była wyższa. Zdaniem Sądu I instancji prawidłowe było uznanie, że świadczenie pielęgnacyjne pobrane przez skarżącego w ww. okresie w łącznej wysokości [...] zł było świadczeniem nienależnie pobranym. Po rozpatrzeniu skargi kasacyjnej, Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 1 marca 2017 r., sygn. akt I OSK 3409/15 uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji. W uzasadnieniu decyzji Sąd wskazał, że skoro w rozpoznawanej sprawie przedmiotem skargi była decyzja oparta w całości wyłącznie na interpretacji i zastosowaniu przez organy art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, to obowiązkiem Sądu w ramach wyjaśniania podstawy prawnej rozstrzygnięcia było wyjaśnienie treści owego przepisu i ustalenie, czy stan faktyczny sprawy uzasadniał jego zastosowanie. W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku w istocie takiego wyjaśnienia nie ma, gdyż sprowadza się ono jedynie do przywołania treści art. 30 ust. 2 pkt 1 - 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych, który to przepis obejmuje cztery zupełnie różne przypadki uznania pobranego świadczenia za świadczenie nienależnie pobrane, a następnie konkluzji sprowadzającej się do powtórzenia stanowiska organów, że skoro w tym samym okresie skarżący pobierał dwa świadczenia, czego nie dopuszcza ustawa o świadczeniach rodzinnych (art. 17 ust. 5 ustawy), to jedno z nich należało uznać za nienależnie pobrane, przy czym korzystniejszym dla strony było uznanie za takie świadczenie tego, które zostało wypłacone w niższej wysokości. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji w ogóle nie wypowiedział się co do kluczowego i w istocie jedynego zagadnienia prawnego w sprawie, a mianowicie, czy sytuacja w jakiej znalazł się skarżący kwalifikowała się pod któryś z przypadków wymienionych w art. 30 ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Wyłącznie treść zaskarżonej decyzji pozwala przypuszczać, że Sąd uznał, iż jest to sytuacja przewidziana w punkcie 1 powołanego przepisu, gdyż swojego stanowiska w tym zakresie Sąd nie wyraził. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego w sprawie nie jest sporne, że skarżący w tym samym okresie nie pobierał równolegle dwóch świadczeń. Ostateczną decyzją odmówiono mu przyznania prawa do renty, następnie uzyskał prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, które pobierał w podanym okresie, nie pobierając w tym samym czasie renty. Dopiero w następstwie wydanego w późniejszym czasie wyroku uzyskał prawo do świadczeń rentowych za okres wsteczny, tak że okazało się, że uzyskał świadczenia z dwóch tytułów, co wyklucza ustawa o świadczeniach rodzinnych. Rzeczą Sądu I instancji było zatem rozważenie czy te okoliczności świadczą o spełnieniu przesłanek nienależnie pobranego świadczenia określonych w którymś z punktów art. 30 ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Takich rozważań Sąd I instancji w ogóle nie poczynił. Naczelny Sąd Administracyjny wyjaśnił, że definicja nienależnie pobranego świadczenia zawarta w tym przepisie, jak podkreśla się w orzecznictwie, nie jest tożsama z cywilistycznym terminem "świadczenia nienależnego", które to pojęcie ma charakter obiektywny i występuje między innymi wówczas, gdy świadczenie zostało wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. "Świadczenie nienależnie pobrane", o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 w/w ustawy to świadczenie wypłacone, mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych, albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, ale na skutek okoliczności leżących po stronie świadczeniobiorcy, przy czym mogą to być zarówno przyczyny leżące po stronie organu (błąd), ale także okoliczności niezależne od organu. Zawsze jednak są to świadczenia pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Przyjmuje się zatem, że nienależnie pobrane świadczenie ma miejsce w razie przyjęcia świadczenia w złej wierze, wiedząc, że się ono nie należy. Naczelny Sąd Administracyjny powołując się na orzecznictwo sądowe wskazał, że istnieje wtedy element obiektywny (wystąpienie okoliczności) oraz subiektywny, polegający na działaniu wbrew pouczeniu ( por. wyroki NSA z dnia 10 maja 2012r. I OSK 2290/11, z 4 października 2011r. I OSK 762/11, z 27 października 2010r. I OSK 981/10, z 14 grudnia 2009 r. I OSK 826/09, I OSK 535/08). Rozpoznając ponownie sprawę Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje. W pierwszej kolejności wymaga podkreślenia, że zgodnie z art. 190 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2017 r. poz. 1369 ze zm. - dalej jako "p.p.s.a.") sąd, któremu sprawa została przekazana, związany jest oceną prawną dokonaną w tej sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny. Przez ocenę prawną, o której mowa w powołanym przepisie należy rozumieć osąd o prawnej wartości sprawy, a ocena prawna może dotyczyć stanu faktycznego, wykładni przepisów prawa materialnego i procesowego, prawidłowości korzystania z uznania administracyjnego, jak też kwestii zastosowania określonego przepisu prawa jako podstawy do wydania takiej, a nie innej decyzji. Obowiązek podporządkowania się ocenie prawnej wyrażonej w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego ciąży na sądzie, któremu przekazano sprawę do ponownego rozpoznania i może być wyłączony tylko w przypadku istotnej zmiany stanu prawnego lub faktycznego (por. m.in. wyroki NSA: z dnia 3 września 2008 r., sygn. akt I OSK 1311/07 oraz z dnia 17 stycznia 2012 r., sygn. akt I OSK 158/11). Powyższe oznacza, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie orzekając w niniejszej sprawie jest związany stanowiskiem wyrażonym w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 1 marca 2017 r., sygn. akt I OSK 3409/15 i nie może wyrazić poglądu odmiennego od zapatrywania utrwalonego w pisemnym uzasadnieniu wyroku NSA. Uwzględniając ocenę prawną wyrażoną przez Naczelny Sąd Administracyjny, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie doszedł do wniosku, że skarga jest zasadna. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny, zadaniem Sądu I instancji jest ponowne rozważenie czy okoliczności pobierania świadczenia pielęgnacyjnego i późniejsze ustalenie prawa do renty świadczą o spełnieniu przesłanek nienależnie pobranego świadczenia określonych w którymś z punktów art. 30 ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych. W myśl art. 30 ust. 2 pkt 1 w/w ustawy za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Za Naczelnym Sądem Administracyjnym stwierdzić należy, że wykazanie nienależności pobrania, wymaga wykazania negatywnego zachowania strony, ukierunkowanego na niezgodne z prawem korzystanie ze środków publicznych. Wynika to z faktu, że zgodnie z treścią art. 30 ust. 1 i ust. 2 ustawy, obowiązek zwrotu został połączony nie z samym tylko pojęciem "nienależnego świadczenia", lecz z zaistnieniem "świadczenia nienależnie pobranego". Wskazane sformułowania nie są zaś pojęciami tożsamymi. W orzecznictwie zwraca się bowiem uwagę na to, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym i występuje między innymi wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Zatem pojęcie to nie nawiązuje do świadomości i woli jakiejkolwiek osoby. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zawinionego zaniechania). Przyjmuje się ponadto, że obowiązek obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też tej osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych oświadczeń, dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 14 grudnia 2009 r. sygn. akt I OSK 826/09 i z dnia 6 października 2015 r. sygn. akt I OSK 555/14). W rozpoznawanej sprawie składając w dniu [...] marca 2012 r. wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego skarżący oświadczył, że nie ma ustalonego prawa do renty. Oświadczenie w dacie jego składania było zgodne z prawdą. Decyzję ustalającą prawo do świadczenia pielęgnacyjnego wydano w dniu [...] marca 2012 r. Wyrokiem z dnia [...] kwietnia 2014 r. Sąd Okręgowy w L., VII Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych zmienił decyzję ZUS Oddział L. z dnia [...] marca 2012 r. i przyznał D. J. prawo do renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy od dnia [...] lipca 2011 r. do dnia [...] czerwca 2013 r. Postanowieniem z dnia [...] maja 2014 r. Sąd sprostował niedokładność pisarską w powyższym wyroku. W dniu [...] czerwca 2014 r. skarżący poinformował MOPR w L. o wydanym wyroku i postanowieniu, dołączając stosowne odpisy. Oceniając działania skarżącego należy dokonać powyższej oceny w kontekście obowiązków świadczeniobiorcy w zakresie informacji i pouczenia znajdujących się we wniosku, które skarżący podpisał w dniu [...] marca 2012 r. Przede wszystkim skarżący oświadczył, że nie ma ustalonego prawa do renty, co jest oświadczeniem prawdziwym (w dacie złożenia wniosku). Ponadto zgodnie ze zobowiązaniem zawartym w pouczeniu i zmianą wywołaną powyższym wyrokiem skarżący złożył informację mającą wpływ na prawo do świadczenia pielęgnacyjnego niezwłocznie po uzyskaniu odpisu orzeczenia z Sądu. Nie można przypisać postępowaniu D. J. działania w złej wierze i negatywnego zachowania, ukierunkowanego na niezgodne z prawem korzystanie ze środków publicznych. W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie, co obligowało go do uchylenia zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Prezydenta Miasta L. z dnia [...] lipca 2014 r. na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i 135 p.p.s.a. O kosztach Sąd orzekł na podstawie art. 250 § 1 p.p.s.a