II SA/Lu 563/08

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Ibrom (sprawozdawca), Sędziowie Sędzia WSA Joanna Cylc-Malec, Sędzia WSA Bogusław Wiśniewski, Protokolant Starszy referent Beata Basak, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 15 stycznia 2009 r. sprawy ze skargi L. R. , T. R. i B. B. na decyzję Wojewody z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie zwrotu wywłaszczonej nieruchomości I. oddala skargę; II. przyznaje [...]: P. S., T. R. oraz M. S. od Skarbu Państwa (Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie) tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu kwoty po 309,80 zł (trzysta dziewięć złotych osiemdziesiąt groszy), w tym po 52,80 zł (pięćdziesiąt dwa złote osiemdziesiąt groszy) należnego podatku od towarów i usług, II SA/Lu 563/08 U Z A S A D N I E N I E Zaskarżoną decyzją z dnia 19 czerwca 2008 r. Wojewoda utrzymał w mocy decyzję Starosty z dnia 24 kwietnia 2008 r., umarzającą postępowanie w sprawie zwrotu części wywłaszczonej nieruchomości L. R., położonej w L. przy ul. P. [...], oznaczonej obecnie jako działki o numerach ewidencyjnych [...]/16 i [...]/17 oraz umarzającej postępowanie w sprawie zwrotu działki nr [...]/15 i części działki nr [...]/18, przylegającej do nieruchomości L. R. W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy wskazał, że umarzając postępowanie w sprawie zwrotu działek nr [...]/16 i [...]/17 organ pierwszej instancji powołał się na przepis art. 229 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami, zgodnie z którym roszczenie o zwrot wywłaszczonej nieruchomości nie przysługuje, jeżeli na wywłaszczonej nieruchomości ustanowione zostało prawo użytkowania wieczystego i prawo to ujawnione zostało w księdze wieczystej przed dniem 1 stycznia 1998 r. Organ pierwszej instancji ustalił, że działki nr [...]/16 i [...]/17 pozostają w użytkowaniu wieczystym Pracowniczej Spółdzielni Mieszkaniowej "K." w L. i prawo to ujawnione zostało w księdze wieczystej nr KW [...] przed dniem 1 stycznia 1998 r. Natomiast działki nr [...]/15 i [...]/18 pozostają poza granicami działki, która podlegała wywłaszczeniu, wobec czego nie mogą być przedmiotem żądania zwrotu nieruchomości wywłaszczonej i postępowanie w tym zakresie również jest bezprzedmiotowe. Organ odwoławczy rozpatrując całość materiału dowodowego ustalił, że decyzją Prezydenta Miasta z dnia 12 marca 1974 r. wywłaszczona została nieruchomość o pow. 623 m2 położona w L. przy ul. P. [...], oznaczona numerem [...]/2, stanowiąca własność L. R. Następnie decyzją Prezydenta Miasta z dnia 24 marca 1977 r., wydaną po wznowieniu postępowania wywłaszczeniowego, uchylono decyzję dnia 12 marca 1974 r. w stosunku do działki o pow. 143 m2, oznaczonej jako działka nr [...]/3. Działka ta powstała w wyniku podziału działki nr [...]/2. Wywłaszczeniem ostatecznie objęta została tylko działka nr [...]/4. Organ ustalił następnie, że obecnym właścicielem działek nr [...]/16 i [...]/17 jest Gmina, a Pracownicza Spółdzielnia Mieszkaniowa "K." w L. jest użytkownikiem wieczystym tych działek. Prawo użytkowania wieczystego Spółdzielni ujawnione zostało w księdze wieczystej w dniu 26 kwietnia 1996 r. Postępowanie w sprawie zwrotu tych działek jest zatem bezprzedmiotowe, z uwagi na przepis art. 229 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami, powołany przez organ pierwszej instancji. Natomiast co do działek nr [...]/15 i [...]/18 organ ustalił, że w dacie wywłaszczenia nie wchodziły one w skład działki nr [...]/2, a następnie nr [...]/4, nie mogą zatem stanowić przedmiotu postępowania o zwrot nieruchomości wywłaszczonej, uregulowanego w art. 136 ust. 3 ustawy o gospodarce nieruchomościami. Bezprzedmiotowość postępowania powoduje konieczność jego umorzenia na podstawie art. 105 § 1 k.p.a. W skardze do Sądu L. R., T. R. i B. B. domagali się uchylenia zaskarżonej decyzji, zarzucając naruszenie prawa i przekroczenie kompetencji przez pracowników organów państwowych. Skarżący opisują w skardze tok postępowania i swoje starania o zwrot nieruchomości wywłaszczonej. Wyjaśniają, że teren działek, o które się ubiegają nie stanowi wjazdu na osiedle Spółdzielni Mieszkaniowej "K.", jak twierdzą przedstawiciele Spółdzielni. Zarzucają, że przekazanie tego terenu Spółdzielni w użytkowanie wieczyste odbyło się niezgodnie z prawem i czasie gdy nie obowiązywał jeszcze przepis art. 229 ustawy. Ponadto skarżący zarzucają, że odebrano im prawo wglądu w dokumenty. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Organ wyjaśnił, że strony postępowania zostały zawiadomione o zakończeniu postępowania wyjaśniającego i możliwości wypowiedzenia się co do zebranych dowodów. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje: Skarga jest nieuzasadniona. Zaskarżona decyzja nie narusza prawa. Organy administracji przeprowadziły postępowanie wyjaśniające w sprawie niniejszej zgodnie z wymogami przepisów art. 6, 7, 77 § 1 i 80 kodeksu postępowania administracyjnego, prawidłowo ustaliły stan faktyczny sprawy i prawidłowo zastosowały przepisy prawa materialnego. Skarżący domagają się zwrotu wywłaszczonej nieruchomości. Zwrot wywłaszczonych nieruchomości reguluje ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (tekst jednolity: Dz. U. z 2004 r. Nr 261, poz. 2603 ze zm.). W myśl przepisu art. 136 ust. 3 ustawy poprzedni właściciel lub jego spadkobierca mogą żądać zwrotu wywłaszczonej nieruchomości lub jej części, jeżeli, stosownie do przepisu art. 137, stała się ona zbędna na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu. Przepis art. 137 stanowi, kiedy nieruchomość uznaje się za zbędną na cel określony w wywłaszczeniu. Zgodnie jednak z przepisem art. 229 ustawy roszczenie o zwrot nieruchomości nie przysługuje, jeżeli przed dniem wejścia w życie ustawy o gospodarce nieruchomościami, tj. przed dniem 1 stycznia 1998 r. nieruchomość została sprzedana albo ustanowiono na niej prawo użytkowania wieczystego na rzecz osoby trzeciej i prawo to zostało ujawnione w księdze wieczystej. W orzecznictwie sądów administracyjnych przeważa pogląd, że wyłączenie w przepisie art. 229 ustawy roszczenia o zwrot oznacza, iż roszczenie to nie może być zrealizowane na drodze postępowania administracyjnego. Żądanie zwrotu nieruchomości nie powoduje wówczas wszczęcia postępowania administracyjnego (art. 61 § 1 i 3 k.p.a.), a jeśli organ - mimo tej przeszkody - wszczął postępowanie, podlega ono umorzeniu jako bezprzedmiotowe na podstawie art. 105 § 1 k.p.a. Podkreśla się, że bezprzedmiotowość postępowania zachodzi wówczas, gdy organ stwierdzi w sposób oczywisty brak podstaw prawnych i faktycznych do merytorycznego rozpatrzenia sprawy. Wyłączenie roszczenia o zwrot z mocy wyraźnego przepisu powoduje niewątpliwie bezprzedmiotowość postępowania administracyjnego. Organ nie ma bowiem podstaw prawnych do orzekania o zwrocie nieruchomości. W wyroku z dnia 7 lutego 2006 r. (I OSK 409/05) Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że przepis art. 229 ustawy określający przypadki kiedy dawnemu właścicielowi nie przysługuje roszczenie o zwrot nieruchomości, ma na celu ochronę praw podmiotów, które w dobrej wierze uzyskały prawo użytkowania wieczystego lub prawo własności nieruchomości. Stanowi on równocześnie przeszkodę do skutecznego domagania się zwrotu nieruchomości. Jednocześnie Sąd podkreślił, że brak roszczenia, które mogłoby być uwzględnione na drodze postępowania administracyjnego oznacza, że takie postępowanie jest bezprzedmiotowe. W wyroku z dnia 30 stycznia 2007 r. (I OSK 386/06) Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że jeżeli przed dniem 1 stycznia 1998 r. rozporządzono wywłaszczoną nieruchomością w sposób określony w art. 229 ustawy i fakt ten został ujawniony w księdze wieczystej, to roszczenie o zwrot tej nieruchomości nie przysługuje byłemu właścicielowi - następcy prawnemu - choćby spełnione były przesłanki do zwrotu wynikające z art. 136 w związku z art. 137 ustawy. Z kolei w wyroku z dnia 27 lutego 2007 r. (I OSK 544/06) Naczelny Sąd Administracyjny wyjaśnił, że art. 229 ustawy ma zastosowanie, gdy nieruchomość została sprzedana lub oddana w użytkowanie wieczyste przed dniem wejścia w życie tej ustawy i stan taki trwa w dniu jej wejścia w życie. Z prawidłowych ustaleń organów administracji wynika, że działki nr [...]/16 i [...]/17, objęte żądaniem zwrotu stanowią część gruntu oddanego Pracowniczej Spółdzielni Mieszkaniowej "K." w L. w użytkowanie wieczyste umową z dnia 31 sierpnia 1995 r. (akt notarialny Nr [...] – k.107 akt administracyjnych). Jest poza sporem, że prawo to wpisane zostało do księgi wieczystej KW [...] w dniu 26 kwietnia 1996 r. (odpis z księgi wieczystej – k. 103 akt administracyjnych). Zarówno w dacie złożenia wniosku o zwrot, jak i w dacie wydawania zaskarżonej decyzji prawo użytkowania wieczystego przysługiwało nadal Spółdzielni mieszkaniowej "K." w L. Prawidłowo zatem uznały organy administracji, że w rozpoznawanej sprawie zastosowanie mieć będzie przepis art. 229 ustawy, co oznacza, że roszczenie o zwrot nieruchomości wywłaszczonej (obecnie działki nr [...]/16 i [...]/17) nie przysługuje. Ustanowienie przed wejściem w życie ustawy użytkowania wieczystego na rzecz Pracowniczej Spółdzielni Mieszkaniowej "K." w L. i ujawnienie tego prawa w księdze wieczystej wyłącza rozstrzyganie o żądaniu zwrotu i badanie przesłanek z art. 136 ust. 3 ustawy. Nie można zgodzić się z poglądem wyrażonym w skardze, że przepis art. 229 ustawy nie może mieć w sprawie zastosowania, bowiem nie obowiązywał on w dacie ustanawiania na rzecz Spółdzielni Mieszkaniowej "K." użytkowania wieczystego. W powołanym już wyżej wyroku z dnia 30 stycznia 2007 r. Naczelny Sąd Administracyjny wyjaśnił, że przepis art. 229 ustawy, zamieszczony w dziale VII ustawy zatytułowanym "Przepisy przejściowe, zmiany w przepisach obowiązujących i przepisy końcowe", jest przepisem przejściowym o charakterze intertemporalnym. Istota tego rodzaju przepisów polega na tym, że odnoszą się one do stosunków prawnych zastanych w momencie wprowadzania w życie nowej regulacji prawnej i mają na celu specjalne uregulowanie tych stosunków prawnych w świetle wchodzących w życie nowych przepisów prawa. NSA wskazał, że celem art. 229 ustawy było usankcjonowanie stanu prawnego powstałego przed wejściem w życie tej ustawy w wyniku sprzedaży wywłaszczonej nieruchomości lub oddania jej w użytkowanie wieczyste, jeżeli prawa nabywcy zostały ujawnione w księdze wieczystej. Ograniczenie stosowania przepisu art. 229 jedynie do roszczeń powstałych na gruncie ustawy o gospodarce nieruchomościami, nie dałoby się w ocenie Sądu pogodzić z ratio legis tego przepisu. NSA wyjaśnił również, że wprawdzie w stanie prawnym obowiązującym przed dniem 1 stycznia 1998 r., nie było przepisu stanowiącego wprost, że poprzedniemu właścicielowi lub jego następcy prawnemu nie przysługuje roszczenie o zwrot wywłaszczonej nieruchomości, jeżeli nieruchomość została sprzedana albo oddana w użytkowanie wieczyste osobie trzeciej, a prawa nabywcy zostały ujawnione w księdze wieczystej - jak to stanowi obecnie obowiązujący art. 229 ustawy - to niemniej jednak wielokrotnie wypowiadano się w doktrynie i orzecznictwie, że nie jest dopuszczalne wydanie decyzji o zwrocie nieruchomości zbędnej na cel określony w decyzji wywłaszczeniowej, jeżeli Skarb Państwa lub gmina nie władają taką nieruchomością na skutek m.in. ustanowienia na niej prawa użytkowania wieczystego. W takiej sytuacji sam fakt utraty władania tą nieruchomością przez Skarb Państwa stanowił negatywną przesłankę dla orzeczenia o jej zwrocie, a zatem okoliczność, czy nieruchomość jest wykorzystana zgodnie z celem, na jaki została wywłaszczona, czy też wykorzystano ją na inny cel bądź w ogóle nie wykorzystano, nie mogły mieć znaczenia dla wyniku sprawy także pod rządem ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości. Naczelny Sąd Administracyjny wskazał, że stanowisko takie prezentowane było przykładowo w wyrokach NSA z dnia 8 kwietnia 1998 r.(IV SA 390/98), z dnia 14 maja 1998 r. (IV SA 1174/96), z dnia 11 sierpnia 1998 r. (IV SA 1687/96) oraz uchwałach Sądu Najwyższego z dnia 23 września 1993 r. (III AZP 13/93, opubl. w OSA 1994/10/7 i z dnia 22 grudnia 1993 r. (III AZP 24/93, niepubl.). Zaistnienie przesłanek z art. 229 ustawy powoduje konieczność umorzenia postępowania w sprawie zwrotu działek nr [...]/16 i [...]/17 jako bezprzedmiotowego w rozumieniu art. 105 § 1 k.p.a. Z niekwestionowanych ustaleń organów administracji wynika ponadto, że działki nr [...]/15 i [...]/18 nie stanowiły własności L. R. i nie wchodziły w skład działki nr [...]/2 (a następnie [...]/4), będącej przedmiotem wywłaszczenia. Prawidłowe jest więc także stanowisko organów, że postępowanie w dotyczące zwrotu tych działek jest bezprzedmiotowe w rozumieniu art. 105 § 1 k.p.a. Przepisy ustawy o gospodarce nieruchomościami przewidują bowiem jedynie zwrot nieruchomości, które podlegały wywłaszczeniu, nie przewidują natomiast możliwości domagania się w tym trybie zwrotu nieruchomości, które wywłaszczeniu nie podlegały. Także zatem w tym zakresie organy administracji nie miały podstaw do orzekania. Zachodzi więc bezprzedmiotowość postępowania administracyjnego w rozumieniu przepisu art. 105 § 1 k.p.a. Odnosząc się do zarzutu oddania nieruchomości w użytkowanie wieczyste z naruszeniem prawa, wyjaśnić należy, że okoliczność ta nie podlega badaniu w postępowaniu o zwrot wywłaszczonej nieruchomości. Tylko ubocznie zauważyć można, że jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 21 czerwca 2007 r. (IV CSK 81/07, opubl. w OSNC-ZD 2008/2/40) nawet jeżeli oddanie w użytkowanie wieczyste nieruchomości nastąpiło z naruszeniem obowiązków wynikających z art. 47 ust. 4 i art. 69 ust. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczeniu nieruchomości (jedn. tekst: Dz.U. z 1991 r. Nr 30, poz. 127 ze zm.) umowa o oddanie nieruchomości w użytkowanie wieczyste nie jest z tego powodu nieważna. Jej zawarcie z naruszeniem tych przepisów może uzasadniać tylko odpowiedzialność odszkodowawczą. Nie jest także zasadny zarzut uniemożliwienia stronom zapoznania się z aktami sprawy. O możliwości zapoznania się z aktami sprawy strony zostały zawiadomione pismem Starosty z dnia 24 kwietnia 2008 r. (k.118 akt administracyjnych). Organ drugiej instancji nie przeprowadzał uzupełniającego postępowania dowodowego, po wniesieniu odwołania nie zostały także złożone jakiekolwiek dokumenty, pochodzące od pozostałych stron postępowania. Zaskarżona decyzja nie narusza zatem prawa. Należy ponadto zauważyć, że skarżący T. R. i B. B. nie wykazali interesu prawnego w rozpoznawanej sprawie. Nie byli oni bowiem właścicielami wywłaszczonej działki nr [...]/2 (następnie [...]/4), ani też działek [...]/15 i [...]/18. Z żądaniem zwrotu wystąpiła skarżąca L. R., jako była właścicielka wywłaszczonej nieruchomości. Ona też była stroną postępowania administracyjnego. Okoliczność, że skarżący B.B. i T.R. są współwłaścicielami innych nieruchomości L.R. oraz, że L.R. jest w podeszłym wieku i sama nie jest w stanie załatwiać wszystkich spraw związanych z nieruchomością, nie uzasadnia ich interesu prawnego w sprawie o zwrot nieruchomości wywłaszczonej. W myśl przepisu art. 50 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) uprawnionym do wniesienia skargi jest każdy, kto ma w tym interes prawny. W orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalony jest pogląd, że brak interesu we wniesieniu skargi powoduje konieczność oddalenia skargi. Z tego zatem także powodu skarga T. R. i B. B. podlegałaby oddaleniu. Z tych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie oddalił skargę na podstawie art. 151 ustawy. O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu Sąd orzekł na podstawie art. 250 ustawy oraz § 19 pkt 1 w zw. z § 18 ust. 1 pkt 1 litera "c" w zw. z § 2 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz.1348 ze zm.).