II SA/Lu 649/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Grażyna Pawlos-Janusz (sprawozdawca), Sędziowie Sędzia NSA Witold Falczyński, Sędzia NSA Krystyna Sidor, Protokolant Asystent sędziego Jakub Polanowski, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 9 grudnia 2010 r. sprawy ze skargi D. Dż., T. S. i B. M. na decyzję Wojewody z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy zwrotu udziału w nieruchomości oddala skargę. Decyzją z dnia 25 sierpnia 2010 r. Wojewoda L., po rozpoznaniu odwołania T. S., D. D. i B. M. od decyzji Starosty L. z dnia 31 października 2008 r., nr [...], odmawiającej zwrotu udziału w wysokości 5599/27688 w nieruchomości położonej w L. ([...]), oznaczonej jako działki o numerach ewidencyjnych: 2/4 o pow. 0,0396 ha, 2/5 o pow. 0,0312 ha, 2/6 o pow. 0,1277 ha, 2/7 o pow. 0,3344 ha, 2/8 o pow. 0,2649 ha, 2/10 o pow. 0,0557 ha, 2/11 o pow. 0,0878 ha, 2/12 o pow. 0,2137 ha, 34/182 o pow. 0,0297 ha, 34/183 o pow. 0,0826 ha, 34/184 o pow. 0,1851 ha, 341185 o pow. 0,0241 ha - utrzymał w mocy decyzję organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji Wojewoda L. wyjaśnił, iż na mocy umowy sprzedaży udziału w nieruchomości z dnia 14 czerwca 1971 r., zawartej w formie aktu notarialnego (Rep. A Nr [...]), R. E. M., D. M. M. (obecnie nosząca nazwisko D.) i B. J. M., w trybie art. 6 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości, sprzedali Skarbowi Państwa udział w wysokości 5599/27688 w nieruchomości oznaczonej jako działka nr ewid. 2, objęta księgą wieczystą KW Nr [...]. Nieruchomość została nabyta pod budowę osiedla mieszkaniowego "Osiedle S. część II" przez [...] Spółdzielnię Mieszkaniową. W dniu 1 września 1994 r. zmarła R. E. M., a spadek po niej na podstawie postanowienia Sądu Rejonowego w L. z dnia 23 grudnia 1998 r., [...], nabyli B. J. M., D. M. D. i T. Zbigniew S. po 1/3 części. W dniu 18 grudnia 2002 r. z wnioskiem o zwrot wywłaszczonej (nabytej) na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości – odpowiadającej według odwołujących się powierzchni około 0,3045 ha – wystąpili do Prezydenta Miasta L. T. Zbigniew S., D. M. D. i B. J. M.. Początkowo wniosek obejmował działki nr ewid. 34/142 i 34/150, ale ostatecznie strony zmieniły jego zakres wnosząc o zwrot części nieruchomości oznaczonej jako działki o numerach ewidencyjnych: 2/4 o pow. 0,0396 ha, 2/5 o pow. 0,0312 ha, 2/6 o pow. 0,1277 ha, 2/7 o pow. 0,3344 ha, 2/8 o pow. 0,2649 ha, 2/10 o pow. 0,0557 ha, 2/11 o pow. 0,0878 ha, 2/12 o pow. 0,2137 ha, 34/182 o pow. 0,0297 ha, 34/183 o pow. 0,0826 ha, 34/184 o pow. 0,1851 ha, 34/185 o pow. 0,0241 ha. Postanowieniem z dnia 8 sierpnia 2005 r. Wojewoda L. wyłączył Prezydenta Miasta L. od prowadzenia postępowania w sprawie o zwrot części wywłaszczonej nieruchomości, oznaczonej nr 2, położonej w L. pomiędzy ulicami J. i J. oraz wyznaczył do prowadzenia tej sprawy Starostę L. Po przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego Starosta L. decyzją z dnia 23 października 2007 r., nr [...], odmówił zwrotu udziału w wysokości 5599/27688 w nieruchomości oznaczonej na planie jako działki o numerach ewidencyjnych: 2/4, 2/5, 2/6, 2/7, 2/8.2/1 0,2/11, 2/12, 34/182, 34/183, 34/184 oraz 34/185. W wyniku złożonego odwołania od powyższej decyzji Wojewoda L. w dniu 27 marca 2008 r. decyzją nr [...] uchylił zaskarżoną decyzję w całości i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi pierwszej instancji. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy Starosta L. decyzją z dnia 31 października 2008 r., nr [...], ponownie odmówił zwrotu udziału w wysokości 5599/27688 w nieruchomości oznaczonej na planie jako działki o numerach: 2/4, 2/5, 2/6, 2/7, 2/8, 2/10, 2/11, 2/12, 34/182, 34/183, 34/184 oraz 34/185, wskazując, że wnioskodawcom nie przysługuje roszczenie o zwrot udziału w nieruchomości, gdyż art. 136 ust. 3 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami przewiduje jedynie zwrot nieruchomości lub jej części. Dodatkowo organ wskazał, iż nie wpłynął zgodny wniosek o zwrot wszystkich współwłaścicieli nieruchomości. Organ pierwszej instancji ustalił, że w chwili obecnej działki oznaczone numerami ewidencyjnymi: - 2/4, 2/5, 2/6, 2/7 i 2/8 stanowią własność Gminy L., w użytkowaniu wieczystym przedsiębiorstwa "P."" Sp. z o.o. (księga wieczysta Nr [...]), - 2/10 stanowi własność Gminy L. (księga wieczysta Nr [...]), - 2/11 stanowi własność Gminy L., w dzierżawie Niepublicznego Zakładu Opieki Zdrowotnej (księga wieczysta Nr [...]), - 2/12 stanowi własność Gminy L. (księga wieczysta Nr [...]), - 34/182, 34/183, 341184 i 341185 stanowią własność Gminy L. (księga wieczysta Nr [...]). Po rozpatrzeniu odwołania wnioskodawców oraz całości materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie Wojewoda L. decyzją z dnia 24 lutego 2009 r., nr [...], uchylił zaskarżoną decyzję w całości i umorzył postępowanie pierwszej instancji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie, po rozpoznaniu skargi D. D., B. M. i T. S. na powyższą decyzję Wojewody L., wyrokiem z dnia 18 czerwca 2009 r., II SA/Lu 206/09, uchylił zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu wyroku Sąd wskazał, iż skoro wnioskodawcy domagali się rozstrzygnięcia organu, opierając swój wniosek na obowiązujących przepisach prawa materialnego, to brak było podstaw do umorzenia postępowania jako bezprzedmiotowego. W tej sytuacji organ odwoławczy zobowiązany był dokonać oceny zasadności zaskarżonej odwołaniem decyzji organu pierwszej instancji. Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 22 lipca 2010 r., I OSK 1334/09, oddalił skargę kasacyjną Wojewody L. od powyższego wyroku WSA w Lublinie. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy organ drugiej instancji zaskarżoną w niniejszej sprawie decyzją utrzymał w mocy decyzję Starosty L. z dnia 31 października 2008 r., nr [...]. Wojewoda podkreślił w uzasadnieniu decyzji, iż w świetle art. 136 ust. 3 ustawy o gospodarce nieruchomościami zwrotowi może podlegać cała wywłaszczona nieruchomość lub jej część, przy czym część nieruchomości nie oznacza udziału w nieruchomości. Ustawa wyraźnie stanowi bowiem, że zwrotowi podlega nieruchomość lub jej część, a nie prawo, mimo że to właśnie prawo własności zostało wywłaszczone. W przypadku zwrotu nieruchomości prawo własności byłego właściciela podlega swoistej restytucji. Wraz z nieruchomością nabywa on takie samo prawo, lecz nie to samo prawo, jakie przysługiwało mu przed wywłaszczeniem. Wywłaszczane jest prawo, natomiast zwrotowi podlega nieruchomość, a więc przedmiot fizyczny. Nieruchomościami, w myśl art. 46 § 1 k.c., są części powierzchni ziemskiej, stanowiące odrębny przedmiot własności (grunty), a także budynki trwale związane z gruntami lub części takich budynków, jeżeli na mocy przepisów szczególnych stanowią odrębny od gruntu przedmiot własności. Nieruchomość gruntowa powstaje jako odrębny przedmiot własności z chwilą wyodrębnienia części powierzchni ziemskiej za pomocą określonych granic przestrzennych. Z tych względów, zdaniem Wojewody, nie jest możliwy zwrot udziału we współwłasności, jako idealnej, niewydzielonej części nieruchomości, chociażby ten udział został wywłaszczony. Organ drugiej instancji stwierdził również, iż "udział" jest pojęciem związanym ze współwłasnością, której istota, zgodnie z art. 195 k.c., polega na tym, że własność tej samej rzeczy może przysługiwać niepodzielnie kilku osobom. Wspólne prawo własności nie podlega zatem podziałowi, który by rozdzielał je, według jakichkolwiek kryteriów, na odrębne, rozłączne uprawnienia współwłaścicieli. W szczególności żadnemu ze współwłaścicieli nie przysługuje odrębne, a zarazem wyłączne prawo podmiotowe do wydzielonej fizycznie części rzeczy. Błędne jest więc stanowisko odwołujących się, którzy twierdzą, że udział w wysokości 5599/27688 w nieruchomości odpowiada powierzchni około 0,3045 ha. Ponadto, jak wskazał organ, przesłanką zwrotu nieruchomości, stanowiącej przed wywłaszczeniem współwłasność, jest zgodny wniosek wszystkich dawnych właścicieli lub ich spadkobierców. Tymczasem w niniejszej sprawie brak jest wniosku tych współwłaścicieli, którym przysługiwał udział wynoszący 22089/27688 części, a który to udział Skarb Państwa nabył już w 1966 r. (Gmina L. nie wyraziła zgody na zwrot). Również z tego powodu niemożliwe jest zwrócenie jedynie ułamkowego udziału w nieruchomości, gdyż wydanie rozstrzygnięcie zapadłoby w stosunku do niektórych tylko uprawnionych, a taka sytuacja w sprawie o zwrot nieruchomości nie może zachodzić. Skargę na powyższą decyzję do sądu administracyjnego złożyli T. S., D. D. i B. M., domagając się uchylenia zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu pierwszej instancji. Zaskarżonej decyzji skarżący zarzucili: 1. błędne przyjęcie, że przepisy ustawy o gospodarce nieruchomości nie dopuszczają zwrotu prawa do nieruchomości, 2. oparcie decyzji na orzeczeniach sądowym, które zapadły w innym stanie faktycznym i prawnym niż w rozpoznawanej sprawie, 3. błędne przyjęcie, że uprawnionym do żądania zwrotu wywłaszczonej nieruchomości jest Gmina L. Skarżący podkreślili, że przedmiotem ich żądania nie jest zwrot udziału ułamkowego w wywłaszczonym prawie, lecz zwrot wywłaszczonego prawa, które to prawo jest udziałem ułamkowym. Skarżący zgodzili się ze stanowiskiem organu, iż zwrot udziału ułamkowego w wywłaszczonej nieruchomości (czyli prawie w rozumieniu art. 136 powołanej ustawy) nie jest możliwy. Podkreślili jednak, iż w niniejszej sprawie nieruchomością wywłaszczoną w rozumieniu art. 112 i art. 136 ustawy jest udział ułamkowy, gdyż wywłaszczono jedynie należący do wnioskodawców lub ich spadkobierców udział ułamkowy w wysokości 5599/27688 w dawnej działce nr 2. Zdaniem skarżących, pojęcie "nieruchomości wywłaszczonej", w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości, w trybie których nastąpiło nabycie przez Skarb Państwa przedmiotowego udziału w nieruchomości, obejmowało nie tylko prawo własności, ale też inne prawa rzeczowe. Również na podstawie art. 112 ust. 2 obecnie obowiązującej ustawy o gospodarce nieruchomościami można przyjąć, że omawiane pojęcie stanowi pewien skrót myślowy obejmujący różne prawa rzeczowe. Wojewoda błędnie przyjął natomiast, że przepisy ustawy o gospodarce nieruchomościami operują dwoma pojęciami nieruchomości wywłaszczonej, do celów wywłaszczenia pojęciem szerszym obejmującym m.in. ułamkowy udział w nieruchomości, a do celów zwrotu pojęciem węższym obejmującym tylko nieruchomości w rozumieniu art. 46 § 1 k.c. i ich fizycznie wydzielone części. Zarówno ustawa z dnia 12 marca 1958 r., jak i ustawa z dnia 21 sierpnia 1997 r. nie wprowadzają żadnych ograniczeń co do rodzaju nieruchomości wywłaszczonych podlegających zwrotowi. Wyłączenie możliwości zwrotu wywłaszczonego udziału ułamkowego w nieruchomości stanowiłoby naruszenie konstytucyjnych zasad sprawiedliwości społecznej, równości wobec prawa oraz ochrony własności i innych praw majątkowych. Skarżący zarzucili, iż wbrew stanowisku Wojewody L., Gmina L. nie jest uprawniona do żądania zwrotu przedmiotowej nieruchomości, gdyż nie jest podmiotem wywłaszczonym. W niniejszej sprawie o zwrot wywłaszczonego udziału w nieruchomości występują wszyscy wywłaszczeni i uprawnieni do zwrotu, zgodnie z art. 136 ust. 3 ustawy o gospodarce nieruchomościami. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga jest nieuzasadniona, albowiem zaskarżona decyzja odpowiada prawu. Z akt administracyjnych wynika, iż w wyniku umowy sprzedaży udziału w nieruchomości z dnia 14 czerwca 1971 r., zawartej w formie aktu notarialnego (Rep. A Nr [...]), R. E. M. (której spadkobiercami są wszyscy skarżący), D. M. M. (obecnie nosząca nazwisko D.) i B. J. M., w trybie art. 6 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (Dz. U. z 1961 r. Nr 18, poz. 94), sprzedali Skarbowi Państwa udział w wysokości 5599/27688 w nieruchomości oznaczonej jako działka nr ewid. 2, objętej księgę wieczystą KW Nr [...]. Nieruchomość została nabyta pod budowę osiedla mieszkaniowego "Osiedle S. część II" przez [...] Spółdzielnię Mieszkaniową. Z treści powołanej umowy wynika również, iż pozostały udział w przedmiotowej nieruchomości, wynoszący 22089/27688, został nabyty przez Skarb Państwa od pozostałych współwłaścicieli przed dniem 14 czerwca 1971 r. Zgodnie z art. 136 ust. 3 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2010 r. Nr 102, poz. 651 ze zm.), powoływanej w dalszej części uzasadnienia jako: "ustawa", z żądaniem zwrotu wywłaszczonej nieruchomości lub jej części, jeżeli stosownie do przepisu art. 137 stała się ona zbędna na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu, może wystąpić poprzedni właściciel lub jego spadkobierca. W myśl art. 112 ust. 2 ustawy wywłaszczenie nieruchomości polega na pozbawieniu albo ograniczeniu, w drodze decyzji, prawa własności, prawa użytkowania wieczystego lub innego prawa rzeczowego na nieruchomości. Przepisy rozdziału 6 działu III ustawy, dotyczące zwrotu wywłaszczonych nieruchomości, stosuje się odpowiednio do nieruchomości przejętych lub nabytych na rzecz Skarbu Państwa na podstawie art. 6 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (art. 216 ust. 1). W ocenie Sądu, prawidłowe jest stanowisko organów administracji, iż w świetle powołanego przepisu 136 ust. 3 ustawy żądanie zwrotu może dotyczyć tylko całości lub części nieruchomości i tylko o zwrocie całości lub części organ może orzekać. Z przepisu tego nie wynika bowiem, by zwrot części nieruchomości mógł dotyczyć udziałów we współwłasności. Zgodnie z art. 4 pkt 1 i pkt 3 ustawy przez nieruchomość gruntową należy rozumieć grunt wraz z częściami składowymi, z wyłączeniem budynków i lokali, jeżeli stanowią odrębny przedmiot własności, natomiast przez działkę gruntu należy rozumieć niepodzielną, ciągłą część powierzchni ziemskiej stanowiącą część lub całość nieruchomości gruntowej. Nieruchomość gruntowa (grunt) składa się więc z jednej lub kilku działek gruntu (niepodzielonych, ciągłych części powierzchni ziemskiej, stanowiących całość lub część nieruchomości gruntowej). Oznacza to, iż "część wywłaszczonej nieruchomości", o której mowa w art. 136 ust. 3 ustawy, to fizycznie wydzielony obszar gruntu. O możliwości zwrotu części nieruchomości przepis ten wskazuje bowiem wyłącznie w kontekście niewykorzystania tej części na cel określony w wywłaszczeniu. Cel wywłaszczenia realizowany jest na nieruchomości lub jej fizycznie określonej części, a nie na udziale we własności nieruchomości. Konsekwencją orzeczenia o zwrocie nieruchomości lub jej części jest nie tylko zmiana właściciela, lecz także fizyczne wydanie nowemu właścicielowi przedmiotu zwrotu. Tym samym nie jest możliwy zwrot udziału we własności nieruchomości. Zwrot wywłaszczonego udziału w przedmiotowej nieruchomości jest niemożliwy zatem z uwagi na istotę współwłasności, która – zgodnie z art. 195 k.c. – polega na tym, że własność tej samej rzeczy może przysługiwać niepodzielnie kilku osobom. Skoro w odniesieniu do współwłasności nie jest możliwe ani wyodrębnienie udziału przysługującego jednemu ze współwłaścicieli nieruchomości (można tylko określić wielkość tego udziału), ani wskazanie, w jakim zakresie udział ten odpowiada jej fizycznie oznaczonej części, to nie jest również możliwy zwrot takiego udziału. Wywłaszczenie udziału w prawie współwłasności nieruchomości nie daje władztwa nad rzeczą (nieruchomością), albowiem rzecz wspólna przynależy wszystkim współwłaścicielom w stopniu niezależnym od wielkości udziałów (współwłasność w częściach ułamkowych) lub w stopniu równym, jednakże bez określenia wielkości udziałów (współwłasność łączna). Nawet gdyby przyjąć, że w świetle art. 136 ust. 3 ustawy możliwe jest objęcie zwrotem zarówno wydzielonej, jak i niewydzielonej (idealnej) części nieruchomości, czyli udziałów we współwłasności nieruchomości, to w rozpoznawanej sprawie brak byłoby podstaw do zwrotu wywłaszczonego udziału. Zwrot takiego udziału byłby bowiem dopuszczalny jedynie w przypadku, gdy Skarb Państwa lub jednostka samorządu terytorialnego są właścicielem wyłącznie ułamkowej (idealnej) części nieruchomości i zwrot udziałów we współwłasności oznaczać będzie utratę przez te podmioty wszelkich praw do nieruchomości. Tym samym zwrot idealnej części nieruchomości jest niedopuszczalny, jeśli miałby prowadzić do powstania na tej nieruchomości w drodze zwrotu współwłasności Skarbu Państwa lub jednostki samorządu terytorialnego z innymi podmiotami w częściach idealnych (wyrok NSA z dnia 14 stycznia 2002 r., II SA/Kr 291/00, niepubl.). Taka sytuacja wyłączająca możliwość zwrotu niewydzielonej (idealnej) części nieruchomości zachodzi w rozpoznawanej sprawie, gdyż w przypadku zwrotu skarżącym udziału we współwłasności przedmiotowej nieruchomości, staliby się oni – wraz z Gminą L. – współwłaścicielami tej nieruchomości. W związku z tym brak było podstaw w rozpoznawanej sprawie do uwzględnienia żądania skarżących i wydania przez organy administracji orzeczenia o zwrocie na ich rzecz skarżących części przedmiotowej nieruchomości w postaci udziału w wysokości 5599/27688 we współwłasności tej nieruchomości. Nieuzasadnione są również pozostałe zarzuty skarżących. Całkowicie bezpodstawne jest wprawdzie stanowisko Wojewody L., który stwierdził, iż Gmina L. jest uprawniona do żądania zwrotu przedmiotowej nieruchomości, nie mogło to jednak stanowić podstawy do uchylenia zaskarżonej decyzji. Wskazane uchybienie nie miało bowiem wpływu na wynik sprawy, prawidłowo rozstrzygniętej przez Wojewodę L. decyzją utrzymującą w mocy, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., decyzję Starosty L. odmawiającą zwrotu skarżącym udziału w nieruchomości. W ocenie Sądu organy administracji obu instancji nie naruszyły wyrażonych w Konstytucji RP zasad sprawiedliwości społecznej (art. 2), równości wobec prawa (art. 32 ust. 1) oraz ochrony własności i innych praw majątkowych (art. 64 ust. 2). Decyzje organów administracji obu instancji zostały wydane zgodnie z powołanymi przepisami ustawy, obowiązującymi nie tylko te organy, lecz również Sąd orzekający w niniejszej sprawie. Sąd nie dopatrzył się również w rozpoznawanej sprawie naruszenia przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. W szczególności nie można uznać, iż uchylenie zaskarżonej decyzji uzasadnia naruszenie art. 107 § 3 k.p.a. W świetle tego przepisu "uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne - wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji, z przytoczeniem przepisów prawa". Uzasadnienie zaskarżonej decyzji odpowiada wymogom określonym w powołanym przepisie. Z tych wszystkich względów, wobec braku podstaw do uwzględnienia skargi, Sąd oddalił skargę na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.).