II SA/Lu 663/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Cylc-Malec Sędziowie Sędzia WSA Jacek Czaja (sprawozdawca) Asesor sądowy Bartłomiej Pastucha Protokolant Specjalista Agnieszka Wojtas po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 grudnia 2024 r. sprawy ze skargi J. C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Białej Podlaskiej z dnia 20 czerwca 2024 r. znak: SKO.4002.OP/334/24 w przedmiocie zasiłku celowego oddala skargę. Zaskarżoną do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie decyzją z 20 czerwca 2024 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Białej Podlaskiej (dalej także jako: Kolegium), po rozpoznaniu odwołania J. C. (dalej także jako: skarżący), utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy A. (dalej także jako: Wójt) z 19 lutego 2024 r. w przedmiocie zasiłku celowego. Decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy. Skarżący złożył 3 stycznia 2024 r. wniosek o przyznanie zasiłku celowego, który został uzupełniony pismem z 8 lutego 2024 r. Zwrócił się, jak wskazał, o "zasiłek celowy i zwrot pieniędzy z faktur za poniesione koszt remontu domu w postaci częściowego ocieplenia budynku i koszta poniesione na leki, faktura z grudnia 2023 r. i styczeń 2024 r." oraz o "zwrot pieniędzy za wykupienie leków za faktury zamieszczonych w załączniku" – do pism dołączono faktury za materiały budowlane z 29 listopada 2023 r. na kwotę 1 410,08 zł i obejmujące zakup leków, datowane na 21 grudnia 2023 r. (217,02 zł), 3 stycznia 2024 r. (88,79 zł), 1 lutego 2024 r. (65,46 zł) i 5 lutego 2024 r. (70,33 zł). W toku postępowania organy pomocy społecznej przeprowadziły wywiad środowiskowy. Decyzją z 19 lutego 2024 r. Wójt odmówił przyznania skarżącemu zasiłku celowego z przeznaczeniem na zwrot pieniędzy z faktur poniesionych na leki z grudnia 2023 r., stycznia 2024 r., lutego 2024 r. oraz na remont domu w postaci częściowego ocieplenia budynku. W uzasadnieniu wskazano, że skarżący jest kawalerem, nie ma na utrzymaniu osób trzecich, jego rodzice nie żyją, nie ma dzieci. Ma rodzeństwo, dwoje zamieszkuje oddzielnie, natomiast jeden brat mieszka w tym samym domu, jednakże prowadzi oddzielne gospodarstwo domowe. Na rzecz skarżącego ustanowiono prawo dożywotniego korzystania z jednego pomieszczenia w północno-zachodniej części domu, w którym mieszka. Jak wskazano, zrzekł się prawa własności części tej nieruchomości na rzecz siostrzeńca, który mieszka za granicą i nie interesuje się nieruchomością, nie ponosi kosztów jej utrzymania. Skarżący ma 60 lat, od wielu lat nie pracuje - nawet dorywczo. Ostatnio zatrudniony był jako listonosz na poczcie - od 8 stycznia 1982 r. do 14 czerwca 2001 r. Jest osobą niepełnosprawną w stopniu umiarkowanym. Jego jedynym źródłem utrzymania jest zasiłek stały z pomocy społecznej w wysokości 719 zł miesięcznie – do 31 grudnia 2023 r.; a od stycznia 2024 r. – 1 000 zł miesięcznie. Organ wyjaśnił, że skarżący utrzymuje się z zasiłku stałego z tytułu umiarkowanego stopnia niepełnosprawności w wysokości 719 zł miesięcznie (do 31 grudnia 2024 r.), a od 1 stycznia 2024 r. – w wysokości 1 000 zł miesięcznie. Ponadto uzyskał zasiłek celowy na zakup posiłku lub żywności na podstawie decyzji z 30 stycznia 2024 r. Świadczenie to przyznano na styczeń, luty, marzec, kwiecień, maj i czerwiec 2024 r. w kwocie 700 zł miesięcznie. Organ pierwszej instancji wskazał, że skarżący leczy się u lekarza rodzinnego na nadciśnienie, cukrzycę i zaburzenie osobowości. Na jego stałe wydatki składają się – jak wskazał w oświadczeniu z 16 stycznia 2024 r.: opłaty za prąd (85 zł), wodę (35 zł), telefon (30 zł), Internet (30 zł), gaz (65 zł), śmieci (15 zł), koszty zakupu środków czyszczących (55 zł), leków (154,72 zł) i karmy dla psa (150 zł). Wójt uznał, że te wydatki mieszczą się w budżecie domowym wnioskodawcy. W uzasadnieniu decyzji organu pierwszej instancji wyjaśniono, że skarżący poniósł koszt zakupu leków, wskazanych w fakturze za grudzień 2023 r. (154,72 zł) i za styczeń (95,89 zł), zauważając że poza lekarstwami specjalistycznymi, zakupił także suplementy. W toku postępowania dołączył do akt sprawy kolejne faktury za leki (z 1 lutego 2024 r. na kwotę 70,70 zł i z 5 lutego 2024 r. na kwotę 75,96 zł), a także paragon za zakupioną karmę dla psa (100 zł), wnioskując o zrekompensowanie również tych wydatków ze względu na konieczność spłaty pożyczki w wysokości 8 300 zł, zaciągniętej od brata. Zdaniem organu — również te wydatki mogły być zrealizowane z zasiłków otrzymanych w styczniu 2024 r. (w łącznej kwocie 1 700 zł) bez uszczerbku dla innych potrzeb, a nadto, w ramach tego budżetu, strona zakupiła karmę dla psa (150 zł w grudniu i 100 zł w lutym). Wójt zaznaczył, że skarżący od wielu lat uzyskuje wsparcie w formie zasiłku stałego i zasiłków celowych. Pomoc społeczna nie może rekompensować poniesionych wydatków, lecz służy zaspokajaniu niezbędnych potrzeb bytowych. W ramach świadczeń pomocy społecznej może być przyznane wsparcie na konieczny remont, jednakże ocieplenie domu to termomodernizacja zwiększająca wartość użytkową budynku, której koszt powinien obciążać właściciela budynku. Wnioskodawca nie jest właścicielem domu. Z tego względu organ pierwszej instancji uznał, że nie ma podstaw do przyznania pomocy społecznej w wysokości równowartości poniesionych wydatków na zakup materiałów na ocieplenie budynku. Kolegium, uzasadniając decyzję, którą utrzymało w mocy powyższą decyzję, wskazało, że Wójt prawidłowo ocenił sytuację życiową skarżącego, a w wydanej decyzji nie doszło do przekroczenia granic uznania administracyjnego. Organ odwoławczy podkreślił, że samo spełnienie przesłanek przyznania zasiłku celowego – skarżący jest osobą niepełnosprawną i długotrwale chorą, a także spełnia kryterium dochodowe, nie jest wystarczające do uzyskania wnioskowanego świadczenia. W ocenie Kolegium organ pierwszej instancji słusznie odmówił skarżącemu przyznania zasiłku celowego na zaspokojenie wskazanych przez niego potrzeb. Wniosek dotyczył zwrotu wydatków poniesionych na zakup leków i na zakup materiałów na ocieplenie domu. Zdaniem organu odwoławczego celem pomocy społecznej nie jest refundowanie poniesionych już wydatków, ale wspieranie w zaspokajaniu niezbędnych potrzeb bytowych, których wnioskodawcy nie są w stanie zaspokoić, mimo własnych starań. W toku postępowania skarżący z dostępnych mu środków, bez uszczerbku dla innych potrzeb, zakupił leki zalecane przez lekarza, a także suplementy. Ponoszone miesięcznie przez skarżącego wydatki na leki wynoszą maksymalnie 150 zł, co zdaniem organu drugiej instancji, nie stanowi znacznego obciążenia jego budżetu domowego, a zatem skarżący jest w stanie ponosić te wydatki i je ponosi – bez uszczerbku dla innych potrzeb. Z dołączonej do akt dokumentacji nie wynika, że skarżącego obciążały inne wydatki związane z leczeniem czy rehabilitacją bądź zabiegami medycznymi. Kolegium wskazało, że od stycznia 2024 r. skarżący ma do dyspozycji 1 700 zł miesięcznie i ponosi opłaty wskazane przez Wójta – za gaz, telefon, Internet, opłaty komunalne, za wodę i prąd. Po odliczeniu tych wydatków (w łącznej kwocie 221,31 zł), w budżecie skarżącego pozostaje 1 478,69 zł. Organ odwoławczy również zauważył, że jest to kwota przewyższająca kryterium dochodowe. Organ odwoławczy podzielił ocenę Wójta w zakresie kosztów ocieplenia domu, uznając, że są to wydatki, które obciążają właściciela nieruchomości. Natomiast na rzecz skarżącego ustanowiono jedynie służebność (prawo dożywotniego zamieszkiwania w tym domu). W uzasadnieniu wskazano także, że skarżący co najmniej od 2013 r. regularnie korzysta ze świadczeń udzielanych w ramach pomocy społecznej. Nie może jednak oczekiwać, że będą zaspokajane wszystkie zgłaszane przez niego potrzeby. Kolegium uznało, że potrzeby, które mogą zostać za uzasadnione z punktu widzenia pomocy społecznej, czyli wydatki na leki, skarżący zaspokaja z otrzymywanych świadczeń społecznych – bez uszczerbku dla innych podstawowych potrzeb, natomiast pozostałe potrzeby, które zgłosił w toku postępowania nie należą do kategorii potrzeb bytowych, które mogą być zaspokojone w ramach zasiłku celowego. W skardze na powyższą decyzję (zatytułowanej jako "odwołanie od decyzji SKO do WSA") skarżący zakwestionował rozstrzygnięcie w całości, wniósł o uchylenie decyzji. Wskazał, że doszło do naruszenia zasad postępowania administracyjnego, w szczególności zasady praworządności oraz zasady pogłębiania zaufania obywateli do organów administracji publicznej. W ramach zarzutów wskazał m. in. na: (1.) powielenie argumentów organu pierwszej instancji "metodą kopiuj-wklej", (2.) brak odniesienia do kwestii psa, (3.) nieuwzględnienie sytuacji zdrowotnej strony i tego, że w jednym orzeczeniu ZUS wskazano, że skarżący jest całkowicie niezdolny do pracy, (4.) wcześniej skarżący otrzymywał zasiłek w ramach pomocy społecznej np. za pomalowanie dachu, naprawę komina, wykup leków itd. W odpowiedzi na skargę, Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Skarga nie zasługuje na uwzględnienie, gdyż zaskarżona decyzja jest zgodna z prawem. Na wstępie należy zauważyć, że jak stanowi art. 2 ust. 1 ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. 2023 r., poz. 901; dalej jako: u.p.s.) pomoc społeczna jest instytucją polityki społecznej państwa, mającą na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężanie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości. Celem tej instytucji jest wspieranie osób i rodzin w wysiłkach zmierzających do zaspokojenia niezbędnych potrzeb i umożliwienie im życie w warunkach odpowiadających godności człowieka (art. 3 ust. 1 u.p.s.d.). W pierwszej kolejności należy podkreślić, że prawo do świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej, z zastrzeżeniem art. 40, art. 41, art. 53a i art. 91, przysługuje osobie samotnie gospodarującej, której dochód nie przekracza kwoty 776 zł, przy jednoczesnym wystąpieniu co najmniej jednego z powodów wymienionych w art. 7 pkt 2-15 lub innych okoliczności uzasadniających udzielenie pomocy społecznej (art. 8 ust. 1 pkt 1 u.p.s.). Zgodnie z art. 8 ust. 3 u.p.s. za dochód uważa się sumę miesięcznych przychodów z miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku lub w przypadku utraty dochodu z miesiąca, w którym wniosek został złożony, bez względu na tytuł i źródło ich uzyskania, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej. W toku postępowania ustalono, że skarżący w grudniu 2023 r., a zatem w miesiącu poprzedzającym złożenie wniosku, uzyskał dochód w wysokości 719 zł z tytułu zasiłku stałego. W związku z powyższym strona nie przekracza kryterium dochodowego ustalonego w art. 8 u.p.s. (776 zł). Ponadto wskazano, że strona jest osobą niepełnosprawną i długotrwale chorującą (art. 7 pkt 5 i pkt 6 u.p.s.). Skarżący złożył wniosek o przyznanie zasiłku celowego. Zgodnie z art. 39 ust. 1 u.p.s., w celu zaspokojenia niezbędnej potrzeby bytowej może być przyznany zasiłek celowy. Jak stanowi art. 39 ust. 2 u.p.s. zasiłek celowy może być przyznany w szczególności na pokrycie części lub całości kosztów zakupu żywności, leków, środków spożywczych specjalnego przeznaczenia żywieniowego, wyrobów medycznych i leczenia, ogrzewania, w tym opału, odzieży, niezbędnych przedmiotów użytku domowego, drobnych remontów i napraw w mieszkaniu, a także kosztów pogrzebu. W orzecznictwie sądów administracyjnych podkreśla się, że przez niezbędną potrzebę bytową należy rozumieć potrzebę usprawiedliwioną ze względu na zachowanie życia, zdrowia, a także odgrywania ról społecznych, możliwości zarobkowania i pełnienia funkcji członka rodziny. Jest to potrzeba uzasadniona podstawowym katalogiem dóbr zasługujących na ochronę, z założenia konsumująca się jednorazowo, której zadość czyni zaspokojenie jej nawet w minimalnym standardzie (por. wyrok NSA z 28 października 2024 r., sygn. akt I OSK 3020/23 i cyt. tam orzecznictwo). Zasiłek celowy zasadniczo powinien być przeznaczany na zaspokojenie potrzeb przyszłych. Jeżeli bowiem strona własnymi staraniami zaspokoiła swoją potrzebę, to nie ma podstaw do swoistego zwrotu tej kwoty ze środków publicznych. Strona może ewentualnie zmierzać do uzyskania zasiłku celowego na inne potrzeby, których już zaspokoić nie zdołała. Ustawa nie wyłącza jednak możliwości zwrotu poniesionych kosztów celem zaspokojenia potrzeby bytowej. Sąd dostrzega jednocześnie, że w konkretnym stanie faktycznym może dojść do sytuacji, gdy strona poniosła już określone koszty, a mimo to zasadne będzie przyznanie świadczenia w celu zaspokojenia tejże potrzeby. Zasadą jest jednak, że skoro strona poniosła konkretne wydatki, to była w stanie je zaspokoić. Taka sytuacja ma także miejsce nawet wtedy, gdy nastąpiło to poprzez zaciągnięcie pożyczki, gdyż strona jest zobowiązana pokonywać trudne sytuacje życiowe, wykorzystując wszelkie swoje zasoby i możliwości. Odnosząc się do zwrotu wydatków poniesionych na ocieplenie domu, Sąd w pełni podzielił stanowisko organów obu instancji. Po pierwsze ocieplenie domu nie jest niezbędną potrzebą życiową, o jakiej można mówić w rozumieniu przepisów o pomocy społecznej. Niewątpliwie ocieplenie domu mogło poprawić jakość życia strony, zmniejszając również koszt utrzymania domu, jednakże nie sposób uznać, że były to działania zmierzające do zaspokojenia najbardziej podstawowej, niezbędnej potrzeby skarżącego. Ocieplenie domu nie stanowi drobnego remontu, który został wymieniony w art. 39 ust. 3 u.p.s., gdyż pod tym pojęciem należy rozumieć niezbędne naprawy, utrzymanie nieruchomości w stanie niepogorszonym. Prace polegające na ociepleniu budynku niewątpliwie przekraczają zakres drobnego remontu w rozumieniu ustawy o pomocy społecznej. Tego rodzaju prace zwiększają wartość nieruchomości i powinny obciążać właściciela (właścicieli). Skarżący nie był zobowiązany do partycypowania w kosztach ocieplenia budynku, jeżeli zaś to uczynił, to nie może przerzucić tego ciężaru - za tego rodzaju prace budowlane - na ogół społeczeństwa. Należy także podkreślić, że z akt sprawy jednoznacznie wynika, że koszt ocieplenia domu skarżący już poniósł, a zatem był w stanie zapłacić cenę tej usługi (wskazaną na fakturze na kwotę 1 410,08 zł). Jak wskazano na wstępie celem pomocy społecznej jest umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężanie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości. Jednocześnie rolą państwa jest jedynie wspieranie osób i rodzin w wysiłkach zmierzających do zaspokojenia niezbędnych potrzeb. Zgodnie z art. 3 ust. 4 u.p.s. potrzeby osób i rodzin korzystających z pomocy powinny zostać uwzględnione, jeżeli odpowiadają celom i mieszczą się w możliwościach pomocy społecznej. W związku z ograniczonymi środkami organ musi uwzględniać wysokość już przyznanych świadczeń i dokonywać stosownego rozdziału funduszy tak, aby z pomocy społecznej skorzystała jak największa liczba podopiecznych, gdyż tylko takie postępowanie jest zgodne z zasadami sprawiedliwości społecznej oraz zasadami wynikającymi z art. 3 ust. 3 i 4 u.p.s. (por. wyrok NSA z 27 listopada 2024 r., sygn. akt I OSK 3089/23 i cyt. tam orzecznictwo). W ramach pomocy społecznej nie jest zatem możliwe zaspokojenie wszystkich, nawet uzasadnionych, potrzeb osób uprawnionych do przedmiotowych świadczeń. Należy zatem wskazać, że organ rozstrzygając sprawę dotyczącą przyznania zasiłku celowego, powinien kierować się interesem obywatela, interesem społecznym oraz własnymi środkami. Uznanie nie pozwala organowi na dowolność w rozstrzygnięciu sprawy, ale też nie nakazuje mu spełnienia dowolnego żądania obywatela. Taki pogląd znajduje również potwierdzenie w orzecznictwie sądowym, gdzie przyjmuje się, że organ przyznający zasiłek celowy jest zobowiązany ocenić, czy zaspokojenie potrzeby bytowej, której sfinansowania żąda wnioskodawca, jest w świetle jego sytuacji życiowej rzeczywiście niezbędne oraz czy bez uszczerbku dla zaspokajania innych niezbędnych potrzeb sfinansowanie stosowny wydatek może zostać poniesiony ze środków własnych wnioskodawcy (por. m. in. wyroki NSA: z 26 sierpnia 2021 r., sygn. akt I OSK 470/21; z 17 czerwca 2021 r., sygn. akt I OSK 341/21; z 1 lipca 2016 r., sygn. akt I OSK 2739/14). W świetle powyższego uprawnione jest zatem stwierdzenia, że nawet spełnienie przez wnioskodawcę ustawowych kryteriów, nie oznacza automatycznego obowiązku organu przyznania osobie zainteresowanej zasiłku celowego. Pomoc społeczna zmierza jedynie do zaspokojenia niezbędnych potrzeb i umożliwienia życia w warunkach odpowiadających godności człowieka. Natomiast rodzaj, forma i rozmiar świadczenia powinny być odpowiednie do okoliczności uzasadniających udzielenie pomocy (art. 3 ust. 3 u.p.s.). Organy obu instancji trafnie wskazały, że skarżący jest beneficjentem systemu pomocy społecznej w znaczącym zakresie. Uzyskuje bowiem zasiłek stały oraz – od stycznia 2024 r. – świadczenia pieniężne na zakup posiłku, w chwili wydawania decyzji przez organy obu instancji do dyspozycji skarżącego pozostawało 1 700 zł miesięcznie. Jest to istotna kwota, która pozwala – w świetle przedstawionych wydatków – na zaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych, za jakie należy uznać zakup lekarstw. Z oświadczenia złożonego przez skarżącego 16 stycznia 2024 r. wynika, że ponosi stałe koszty miesięczne w wysokości 335 zł miesięcznie (światło – 85 zł, woda – 35 zł, telefon – 50 zł, Internet – 30 zł, gaz – 65 zł, śmieci – 15 zł, środki czyszczące – 55 zł), ponadto kupuje karmę dla psa – 150 zł i leki – 154,72 zł. Organy trafnie wskazały, że nawet ponosząc wszystkie wymienione przez stronę koszty utrzymania, skarżący jest w stanie z własnych środków zakupić lekarstwa i suplementy. W toku postępowania administracyjnego strona nie wykazała, aby ponosiła inne stałe, istotne wydatki (np. medyczne). Na etapie postępowania sądowoadministracyjnego skarżący podniósł, że miał zamiar kupić węgiel, którego cena w lipcu 2024 r. to 1 600 zł za tonę . Okoliczność ta – wskazana lakonicznie, bez aktualnego kontekstu materialno-bytowego strony – nie może stanowić podstawy do uchylenia zaskarżonej decyzji. Dotyczy przede wszystkim okoliczności późniejszych niż data wydania decyzji. Należy także podkreślić, że zasiłek celowy nie może chronić majątku strony. Oznacza to, że nie może zostać przyznany w celu umożliwienia gromadzenia oszczędności, nawet w celu zaspokojenia przyszłej, niezbędnej potrzeby bytowej. Jest to wprost sprzeczne z zadaniami i celami przyznania wsparcia w ramach pomocy społecznej. Skarżący uzyskuje wsparcie w ramach pomocy społecznej, co jest okolicznością niekwestionowaną – otrzymuje zasiłek stały i świadczenie na zaspokojenie potrzeb żywieniowych. Sam wskazał, że otrzymywał pomoc na remont domu i "na wykup leków". Sam fakt, że skarżący korzysta z pomocy społecznej, nie tworzy po jego stronie swoistego roszczenia dalszego otrzymywania tych świadczeń. Wręcz przeciwnie, taki stan wskazuje, że świadczenie nie spełnia swojego celu, gdyż trudna sytuacja skarżącego nie poprawia się. W realiach niniejszej sprawy należało uznać, że skarżący zasadniczo wymaga wsparcia w ramach pomocy społecznej i ją otrzymuje. Nie może jednak oczekiwać, że w ramach wsparcia z pomocy społecznej zostaną zaspokojone wszystkie jego potrzeby. W ocenie Sądu nie doszło do naruszenia przepisów procesowych, gdyż stan faktyczny sprawy został ustalony prawidłowo, a rozstrzygnięcia organów w okolicznościach tej sprawy nie mogą być potraktowane, jako wykraczające poza granice przyznanego organom uznania administracyjnego. Nie doszło do uchybienia art. 8 ust. 1 i 2 k.p.a. Również pozostałe zarzuty skargi nie są usprawiedliwione. Ze względu na sposób formułowania zarzutów przez skarżącego należy wyjaśnić, że sąd administracyjny nie ma obowiązku odniesienia się do wszystkich podniesionych przez stronę zarzutów, lecz jedynie do tych, które mogą mieć istotny wpływ na wynik sprawy. I te zarzuty zostały powyżej rozważone. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 151 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935), skarga podlegała oddaleniu.