II SA/Lu 706/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Cylc-Malec, Sędziowie Sędzia NSA Witold Falczyński (sprawozdawca), Sędzia NSA Krystyna Sidor, Protokolant Starszy asystent sędziego Łucja Krasińska, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 30 października 2012r. sprawy ze skargi T. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] nr [...] w przedmiocie usług opiekuńczych I. oddala skargę; II. przyznaje radcy prawnemu Ł. Z. od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie tytułem wynagrodzenia za pomoc prawną świadczoną z urzędu kwotę 295, 20 zł (dwieście dziewięćdziesiąt pięć złotych dwadzieścia groszy), w tym 55, 20 zł (pięćdziesiąt pięć złotych dwadzieścia groszy) należnego podatku od towarów i usług. Zaskarżoną decyzją z dnia [...] lipca 2012 r., nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] utrzymało w mocy decyzję Kierownika Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] z dnia [...] kwietnia 2012 r., Nr [...] odmawiającą przyznania T. W. pomocy w formie usług opiekuńczych w okresie od dnia 1 maja 2012 r. W uzasadnieniu Kolegium wyjaśniło, że wnioskiem z dnia [...] kwietnia 2012 r. T. W. zwróciła się do Ośrodka Pomocy Społecznej w [...] o przedłużenie usług opiekuńczych w wymiarze 6 godzin dziennie. Po rozpatrzeniu powyższego wniosku organ I instancji odmówił przyznania stronie żądanej pomocy. Wskazał, że w dniu 12 kwietnia 2012 r. pracownicy socjalni podjęli próbę aktualizacji wywiadu środowiskowego, lecz w miejscu zamieszkania wnioskodawczyni nikt nie otworzył im drzwi. Ostatecznie aktualizację wywiadu przeprowadzono w dniu 18 kwietnia 2012 r. (w dacie wskazanej przez wnioskodawczynię) i ustalono, że T. W. zamieszkuje wraz z mężem (z którym pozostaje w separacji sądowej) w domku jednorodzinnym, w którym zajmuje pokój i pomieszczenie gospodarcze. W trakcie wywiadu strona wskazała, że na jej miesięczne wydatki składają się opłaty za energię elektryczną – [...] zł, wywóz nieczystości – [...] zł, telefon – [...] zł, odwołania i skargi – [...] zł oraz koszt zakupu leków i środków czystości – [...] zł. Na jej dochód składa się natomiast emerytura w wysokości [...] zł (z której miesięcznie tytułem spłaty zaciągniętych kredytów potrącana jest kwota [...] zł) oraz świadczenie na zakup żywności w wysokości [...] zł miesięcznie przyznane na okres od 1 stycznia 2012 r. do 31 grudnia 2012 r. Mając na uwadze, iż zgodnie z art. 8 ust. 3 ustawy o pomocy społecznej, od dochodu nie odlicza się kwot potrącanych na zaległości komornicze, organ I instancji wskazał, że dochód T. W. w miesiącu poprzedzającym datę złożenia jej wniosku, tj. w marcu 2012 r. wyniósł [...] zł. Kolegium wskazało ponadto, że organ I instancji ustalił, iż orzeczeniem z dnia [...] października 2010 r. Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w L. zaliczył T. W. do osób z umiarkowanym stopniem niepełnosprawności. Stwierdzono u niej bowiem naruszenie sprawności organizmu powodujące konieczność częściowej pomocy osób drugich w pełnieniu ról społecznych. Również z zaświadczenia lekarskiego z dnia [...] sierpnia 2011 r. – jak zauważył organ – wynika, że T. W. wymaga opieki osób drugich, a ponadto stałego przyjmowania leków i prowadzenia oszczędnego trybu życia. W związku z tym, że powyższe dokumenty nie określają żadnych szczegółów co do formy opieki, w trakcie wywiadu środowiskowego pracownicy socjalni przekazali wnioskodawczyni formularz zaświadczenia lekarskiego, który po wypełnieniu przez lekarza rodzinnego wskazywałby niezbędny dla niej zakres usług opiekuńczych. T. W. przyjęła ten formularz i zobowiązała się go dostarczyć do siedziby organu I instancji po wypełnieniu przez lekarza, jednak w dniu [...] kwietnia 2012 r. mąż wnioskodawczyni złożył do organu pismo, w którym wskazał, że "zaświadczenie (druk) pozostawione omyłkowo jest do odebrania!". Organ uznał zatem, że strona – pomimo wcześniejszych ustaleń – odmówiła przedłożenia przedmiotowego zaświadczenia. Odmawiając przyznania T. W. wnioskowanej formy pomocy organ I instancji wskazał, że z orzeczenia o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności wynika, iż wnioskodawczyni nie wymaga stałej i długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Strona nie przedstawiła żadnego dokumentu, z którego wynikałoby, że jej stan zdrowia uległ pogorszeniu. Organ uznał zatem, że strona nie jest osobą wymagającą stałej pomocy w zaspokajaniu codziennych potrzeb życiowych i opieki higienicznej, a więc może funkcjonować samodzielnie. Podkreślił, że w trakcie przeprowadzonego w dniu 18 kwietnia 2012 r. wywiadu środowiskowego odnotowano, iż T. W. samodzielnie porusza się po mieszkaniu oraz przygotowuje gorące posiłki, co wskazuje, że nie jest ona obłożnie chora i nie występują u niej ograniczenia ruchowe, a stan zdrowia pozwala jej na zaopatrzenie się w podstawowe produkty żywnościowe i leki oraz korzystanie z pomocy medycznej. Dodał, że strona korzysta ze wsparcia męża, który pomaga jej w załatwianiu jej spraw poza domem. Organ wskazał również, że T. W. korzystała z usług opiekuńczych obejmujących palenie w piecu c.o., jednak obecnie sezon grzewczy się zakończył i systematyczne ogrzewanie domu nie jest konieczne. Organ I instancji uznał, że T. W. nie nawiązała w niniejszej sprawie współpracy z pracownikiem socjalnym. Po pierwsze, nie wpuściła go bowiem do domu w celu przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w dniu 12 kwietnia 2012 r., a po drugie nie wywiązała się z ustaleń poczynionych w trakcie wywiadu z dnia 18 kwietnia 2012 r. Organ podkreślił ponadto, że rozmiar pomocy, o której mowa w art. 50 ustawy o pomocy społecznej, poza potrzebami osoby zainteresowanej, uwarunkowany jest również możliwościami finansowymi ośrodka pomocy społecznej. Po rozpatrzeniu odwołania T. W. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] utrzymało w mocy decyzję pierwszoinstancyjną. Organ odwoławczy uznał za prawidłowe ustalenia organu I instancji, z których wynika, że odwołująca jest osobą zdolną do samodzielnej egzystencji. Stwierdził, że w paleniu w kotle c.o. winien pomagać jej mąż, tym bardziej że w zbliżającym się sezonie letnim czynności te czynione będą sporadycznie. Podkreślił, że pomimo ustaleń z pracownikami socjalnymi strona nie przedstawiła aktualnego zaświadczenia o stanie zdrowia, które wskazywałoby niezbędny zakres usług opiekuńczych. W związku z tym za bezzasadny uznał jej zarzut dotyczący stwierdzenia przez organ I instancji nieprawdy w kwestii jej stanu zdrowia. Reasumując Kolegium uznało, że orzeczona odmowa przyznania T. W. usług opiekuńczych nie narusza granic uznania administracyjnego i znajduje oparcie w przepisach prawa, a w szczególności w art. 50 ustawy o pomocy społecznej. T. W. wniosła na powyższą decyzję skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie, podnosząc, że zaskarżone orzeczenie to "skrajność bezprawia". Stwierdziła, że spełnia przesłanki do przyznania usług opiekuńczych już od 2006 r. i udzielenie jej tej formy pomocy jest obowiązkiem organów. Zwróciła się również o rozpatrzenie niniejszej sprawy w trybie pilnym ze względu na zagrożenie życia i zdrowia. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie, albowiem zaskarżona decyzja oraz utrzymana nią w mocy decyzja organu I instancji są zgodne z prawem. Przedmiotem żądania skarżącej było przyznanie usług opiekuńczych. Zastosowanie w niniejszej sprawie mają zatem przepisy ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2009 r. Nr 175, poz. 1362 ze zm.), przywoływanej w dalszej części uzasadnienia jako "ustawa". Pomoc społeczna jest instytucją polityki społecznej państwa, mającą na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężanie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości (art. 2 ust. 1 ustawy). Rodzaj, forma i rozmiar świadczeń z pomocy społecznej powinny być odpowiednie do okoliczności uzasadniających udzielenie pomocy, a potrzeby osób i rodzin korzystających z pomocy powinny zostać uwzględnione, jeżeli odpowiadają celom i mieszczą się w możliwościach pomocy społecznej (art. 3 ust. 3 i 4 ustawy). Jedną z form pomocy społecznej jest świadczenie niepieniężne w postaci usług opiekuńczych. W myśl art. 50 ust. 1 ustawy, pomoc w formie usług opiekuńczych lub specjalistycznych usług opiekuńczych przysługuje osobie samotnej, która z powodu wieku, choroby lub innych przyczyn wymaga pomocy innych osób, a jest jej pozbawiona. Stosownie do treści art. 50 ust. 2 powołanej ustawy, usługi opiekuńcze lub specjalistyczne usługi opiekuńcze mogą być przyznane również osobie, która wymaga pomocy innych osób, a rodzina, a także wspólnie niezamieszkujący małżonek, wstępni, zstępni nie mogą takiej pomocy zapewnić. Usługi opiekuńcze obejmują pomoc w zaspokajaniu codziennych potrzeb życiowych, opiekę higieniczną, zaleconą przez lekarza pielęgnację oraz, w miarę możliwości, zapewnienie kontaktów z otoczeniem (art. 50 ust. 3). Na wstępie podnieść należy, że skarżąca nie spełnia warunków pozwalających by uznać ją za osobę samotna w rozumieniu ustawy. Art. 6 pkt 9 ustawy definiuje bowiem osobę samotną jako osobę samotnie gospodarującą, niepozostająca w związku małżeńskim oraz nieposiadającą wstępnych ani zstępnych. Wprawdzie T. W. prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, jednak pozostaje w związku małżeńskim. Orzeczona sądownie separacja nie powoduje bowiem ustania małżeństwa, jak dzieje się to w przypadku orzeczenia rozwodu. Ponadto, w myśl art. 614 § 3 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz. U. z 2012 r. poz. 788), jeżeli wymagają tego względy słuszności, małżonkowie pozostający w separacji obowiązani są do wzajemnej pomocy. Powyższa okoliczność wykluczała możliwość zastosowania w niniejszej sprawie art. 50 ust. 1 ustawy. W tej sytuacji wniosek skarżącej mógł być rozpatrzony jedynie na podstawie art. 50 ust. 2. Przyznanie pomocy w formie usług opiekuńczych na podstawie tego przepisu – w odróżnieniu od przyznawania takiej pomocy osobom samotnym na podstawie ust. 1 powołanego unormowania – pozostawione jest jednak uznaniu organu administracji. Uznanie administracyjne pozwala zaś organowi na wybór rozstrzygnięcia, które uważa za najbardziej właściwe. Wskazać należy, iż kontrola legalności decyzji wydawanych w ramach uznania administracyjnego jest ograniczona i sprowadza się do oceny, czy organ administracji uwzględnił całokształt okoliczności faktycznych, mających znaczenie w sprawie oraz czy w ramach swego uznania nie naruszył on zasady swobodnej oceny dowodów. Kontrola sądu dotyczy więc prawidłowości postępowania organu administracji poprzedzającego wydanie decyzji. W szczególności polega ona na sprawdzeniu, czy wydanie decyzji poprzedzone zostało prawidłowo przeprowadzonym postępowaniem dowodowym oraz wyjaśnieniem stanu faktycznego sprawy, do czego zobowiązane są organy obu instancji na podstawie art. 7, 77 § 1, 80 i 136 k.p.a. (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 8 maja 2002 r., sygn. akt SA/Sz 2548/00). W ocenie Sądu organy administracji w sposób prawidłowy przeprowadziły postępowanie wyjaśniające i zasadnie uznały, że brak jest podstaw do przyznania skarżącej świadczenia w postaci usług opiekuńczych. Z ustaleń organów administracji wynika wprawdzie, że skarżąca jest osobą niepełnosprawną w stopniu umiarkowanym. Stwierdzono u niej naruszenie sprawności organizmu powodujące konieczność częściowej pomocy osób drugich w pełnieniu ról społecznych oraz niezdolność do pracy Skarżąca musi ponadto stale przyjmować leki i prowadzić oszczędny tryb życia (zaświadczenie lekarskie z dnia [...] sierpnia 2011 r.). Z akt sprawy nie wynika jednak, by stan zdrowia skarżącej powodował konieczności zapewnienia jej opieki i pomocy (pielęgnacji) w zaspokajaniu podstawowych potrzeb życiowych, co oznacza, że nie wymaga ona całkowitej opieki w zakresie wskazanym w art. 50 ust. 3 ustawy, tj. w wykonywaniu higieny osobistej, przygotowaniu i spożywaniu posiłków, czy poruszaniu się w domu (orzeczenie Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w L. z dnia [...] października 2010 r. utrzymane w mocy przez Wojewódzki Zespół Do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w L. w dniu [...] grudnia 2010 r., wywiad środowiskowy, zaświadczenie lekarskie z [...] sierpnia 2011 r.). Wobec nieprzedłożenia przez skarżącą w toku postępowania aktualnego zaświadczenia lekarskiego, brak jest podstaw by kwestionować powyższe wnioski, tym bardziej, że z treści przeprowadzonego w dniu [...] kwietnia 2012 r. wywiadu środowiskowego bezsprzecznie wynika, iż strona nie jest osobą obłożnie chorą, a przede wszystkim nie ma problemów z wykonywaniem czynności niezbędnych do samodzielnej egzystencji. W kontekście powyższych ustaleń przyznania skarżącej usług opiekuńczych nie uzasadnia również konieczność korzystania przez nią ze wsparcia przy paleniu w piecu c.o. Przede wszystkim bowiem organy zasadnie uznały, że w pierwszej kolejności pomocy w tym zakresie skarżąca winna oczekiwać od swojego męża. Jak już wcześniej wskazano, Z. W. – pomimo orzeczonej separacji – nie jest zwolniony z obowiązku wspomagania swej żony. Ponadto, jako że zamieszkuje on w tym samym budynku, również korzysta ze wspólnego pieca c.o., co świadczy o tym, że oczekiwanie od niego pomocy podczas czynności związanych z obsługą pieca jest jak najbardziej słuszne. Nie bez znaczenia dla oceny żądania skarżącej pozostaje również okoliczność, iż z wnioskiem o przyznanie przedmiotowego świadczenia zwróciła się w ona w miesiącu kwietniu, a zatem w razie pozytywnego rozpatrzenia tego wniosku przyznane usługi opiekuńcze wykonywane byłyby w okresie letnim, w którym konieczność palenia w piecu c.o. zachodzi jedynie sporadycznie, więc tym bardziej nie uzasadnia przyznania skarżącej wnioskowanego wsparcia. Wskazać również wypada, że jakkolwiek skarżąca nie uzyskała w rozpoznawanej sprawie wnioskowanego świadczenia, to nie jest ona pozbawiona wsparcia ze strony Ośrodka Pomocy Społecznej w N. Skarżąca od lat objęta jest bowiem systematyczną pomocą tego Ośrodka. Winna ona wykorzystywać zatem również własne możliwości w celu zaspokojenia potrzeb bytowych. Podkreślić bowiem należy, że wsparcie ze strony organu pomocy społecznej ma charakter ograniczony i uzależnione w dużej mierze od jego możliwości finansowych. Niezależnie od powyższego należy stwierdzić, że zasadnie w niniejszej sprawie organ I instancji, wśród zastosowanych przepisów prawa materialnego powołał jako podstawę prawną swego rozstrzygnięcia również art. 11 ust. 2 ustawy. Z unormowania tego wynika bowiem, że podstawę do odmowy przyznania świadczenia z pomocy społecznej może stanowić brak współdziałania osoby lub rodziny z pracownikiem socjalnym lub asystentem rodziny, o którym mowa w przepisach o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej. Odmowę przedłożenia na potrzeby niniejszej sprawy aktualnego zaświadczenia lekarskiego określającego niezbędny dla skarżącej zakres usług opiekuńczych – pomimo wcześniejszego przyjęcia od pracownika socjalnego formularza takiego zaświadczenia i zobowiązania się do dostarczenia już wypełnionego dokumentu organowi – niewątpliwie zaś należy odczytywać jako brak współpracy skarżącej z pracownikiem socjalnym. Okoliczność ta stanowiła zatem sama przez się podstawę do odmowy przyznania T. W. usług opiekuńczych, niezależnie od poczynionych w toku postępowania ustaleń co do jej sytuacji zyciowej. Osoby, które wnoszą o przyznanie świadczenia z pomocy społecznej, mają bowiem obowiązek współdziałania z pracownikiem socjalnym w rozwiązywaniu ich trudnej sytuacji, wynikający z art. 4 ustawy. Dlatego też – pod rygorem odmowy przyznania świadczenia – nie mogą one odmówić żądanych w trakcie wywiadu środowiskowego informacji, czy też przedstawienia stosownych dokumentów (tym bardziej dokumentu o podstawowym znaczeniu dla sprawy, jakim w postępowaniu w przedmiocie przyznania usług opiekuńczych jest aktualne zaświadczenie lekarskie określające niezbędny zakres tych usług). Celem pomocy społecznej nie jest bowiem utrzymywanie na koszt podatnika osób i ich rodzin, które nie chcą podjąć trudu wyjścia z ciężkiej sytuacji materialnej (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 18 czerwca 2008 r., sygn. akt II SA/Lu 321/08, Lex nr 504730) Reasumując stwierdzić należy, że orzekające w sprawie organy obu instancji przeprowadziły postępowanie zgodnie z podstawowymi zasadami wyrażonymi w art. 7, 77 § 1 i 80 k.p.a. Uzasadnienie zaskarżonej decyzji odpowiada zaś wymogom art. 107 § 3 k.p.a. W ocenie Sądu orzeczona odmowa przyznania T. W. usług opiekuńczych mieści się w granicach uznania administracyjnego, w ponadto – co wymaga podkreślenia – znajduje uzasadnienie w dyspozycji art. 11 ust. 2 ustawy. Z tych wszystkich względów Sąd, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r. poz. 270) orzekł, jak w sentencji wyroku. O kosztach nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez pełnomocnika ustanowionego w ramach prawa pomocy orzeczono na podstawie art. 250 powołanej ustawy w związku z § 14 ust. 2 pkt 1 lit. "c" i § 2 ust. 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.).