II SA/Lu 809/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jacek Czaja (sprawozdawca) Sędziowie Sędzia WSA Grzegorz Grymuza Asesor sądowy Jerzy Parchomiuk Protokolant Starszy asystent sędziego Jakub Polanowski po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu [...] stycznia 2019 r. sprawy ze skargi [...] Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w W. na czynność Inne z dnia [...] lipca 2018 r. nr [...] w sprawie włączenia zabytku nieruchomego do wojewódzkiej ewidencji zabytków oddala skargę. Zaskarżoną czynnością z [...] sierpnia 2016 r. [...] Wojewódzki Konserwator Zabytków [...], opierając się na opracowanej w tym samym dniu karcie ewidencyjnej, włączył do wojewódzkiej ewidencji zabytków teren obejmujący: działkę nr [...], część wschodnią działki nr [...], część działki nr [...] i część działki nr [...] w B., przy ul. [...], jako zabytek stanowiący obszar cmentarza żydowskiego. Skargę na tę czynność wniosła [...] spółka z ograniczoną odpowiedzialnością w W., na której wniosek z 11 sierpnia 2016 r. wszczęte zostało przez Starostę [...] postępowanie w przedmiocie zatwierdzenia projektu budowlanego i udzielenia pozwolenia na budowę trzech budynków handlowo-usługowych wraz z pylonem, parkingiem, drogami wewnętrznymi oraz niezbędną infrastrukturą techniczną, w tym przyłączem wodociągowym na działkach nr ew. [...] i [...], położonych w B. przy ul. [...]. Wyrokiem z 6 kwietnia 2017 r., wydanym w sprawie o sygn. akt II SA/Lu 1119/16, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie, uwzględniając skargę, stwierdził bezskuteczność czynności [...] Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków [...] z [...] sierpnia 2016 r. Sąd pierwszej instancji uznał, że do oceny legalności działania organu administracji w tego rodzaju sprawach mają zastosowanie zasady ogólne wyrażone w ustawie z 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2017 r. poz. 1257 ze zm., dalej: k.p.a.). Sąd przyjął, że w rozpoznawanej sprawie został naruszony art. 8 k.p.a., gdyż skarżący przed złożeniem wniosku o udzielenie pozwolenia na budowę na dwóch działkach włączonych zaskarżoną czynnością do wojewódzkiej ewidencji zabytków (nr [...] i nr [...]) otrzymał od L. Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków pismo z 27 czerwca 2016 r., w którym poinformowano go, że teren inwestycji (wskazane działki) nie podlega ochronie konserwatorskiej, zaś po złożeniu wniosku o udzielenie pozwolenia na budowę ten sam organ administracji odmówił uzgodnienia decyzji o pozwoleniu na budowę, powołując się na wpisanie terenu inwestycji do wojewódzkiej ewidencji zabytków. Ponadto, w ocenie Sądu pierwszej instancji, naruszono art. 6, art. 7 i art. 8 k.p.a., przy czym naruszenie tych przepisów miało polegać na przyjęciu przez organ, że nieruchomości, których dotyczy sprawa, stanowią zabytek w rozumieniu ustawy z 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz.U. z 2014 r., poz. 1446 ze zm.) bez właściwego wyjaśnienia tej kwestii. Sąd w szczególności zarzucił, że nie przeprowadzono oględzin tych nieruchomości oraz nie uwzględniono dokumentów i innych okoliczności, z których może wynikać, że nie mają one żadnej wartości naukowej i historycznej. Zdaniem Sądu pierwszej instancji, powołane przez organ administracji opracowania naukowe nie stanowią wystarczającej przesłanki do uznania, że nieruchomości, których dotyczy sprawa, stanowią zabytek nieruchomy w rozumieniu art. 3 pkt 1 i 2 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł [...] Wojewódzki Konserwator Zabytków [...]. Wyrokiem z 8 maja 2018 r., wydanym w sprawie o sygn. akt II OSK 1926/17, Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę kasacyjną, uznając, że zaskarżony wyrok, mimo błędnego uzasadnienia, odpowiada prawu. Zdaniem NSA, sąd pierwszej instancji trafnie ocenił charakter zaskarżonej w rozpoznawanej sprawie czynności, uznając ją za czynność organu administracji, o której mowa w art. 3 § 2 pkt 4 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2017 r. poz. 1369 ze zm.), nie stanowiącej żadnej z jurysdykcyjnych form działania organów administracji, jednakże wadliwie przyjął, że do oceny zgodności z prawem tej czynności zastosowanie mają ogólne zasady kodeksu postępowania administracyjnego, w szczególności wyrażone w art. 6, 7 i 8. W ocenie sądu odwoławczego, czynności organu administracji związane z prowadzeniem wojewódzkiej ewidencji zabytków, w tym włączenie karty ewidencyjnej zabytku do tej ewidencji, z woli ustawodawcy zostały uregulowane w taki sposób, że niedopuszczalny jest w ramach tych czynności spór pomiędzy organem administracji i właścicielem zabytku o to, czy przedmiot uznany za zabytek jest rzeczywiście zabytkiem w rozumieniu ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami. Sąd drugiej instancji podniósł, że wojewódzka ewidencja zabytków nie jest żadną z form ochrony zabytków przewidzianych w art. 7 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami. Przede wszystkim jest podstawą do sporządzania programów opieki nad zabytkami przez województwa, powiaty i gminy (art. 21 powołanej ustawy). Ponadto jej znaczenie dla ochrony zabytków jest takie, że z chwilą włączenia zabytku do wojewódzkiej ewidencji zabytków powstają obowiązki obciążające jego właściciela i posiadacza (art. 5 w zw. z art. 28 ust. 1 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami) oraz obowiązki (obwarowane sankcjami administracyjnymi i karnymi – art. 107a ust. 1 i art. 113 ust. 1 powołanej ustawy) zawiadamiania wojewódzkiego konserwatora zabytków o uszkodzeniu, zniszczeniu, zaginięciu lub kradzieży zabytku, niezwłocznie po powzięciu wiadomości o wystąpieniu zdarzenia, zagrożeniu dla zabytku (art. 28 ust. 1 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami). Włączenie zabytku nieruchomego do wojewódzkiej ewidencji zabytków powoduje też powstanie obowiązków po stronie organów administracji takich, jak uwzględnienie ochrony zabytku, po umieszczeniu go w gminnej ewidencji zabytków, w studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy, w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego oraz w uchwale określającej zasady i warunki sytuowania obiektów małej architektury, tablic i urządzeń reklamowych oraz ogrodzeń (art. 19 ust. 1 pkt 2 i ust. 1a pkt 2 powołanej ustawy). Niezależnie od tego, włączenie zabytku do wojewódzkiej ewidencji zabytków i następnie do gminnej ewidencji zabytków powoduje powstanie obowiązku uzgadniania z wojewódzkim konserwatorem zabytków decyzji o ustaleniu lokalizacji inwestycji celu publicznego, decyzji o warunkach zabudowy oraz decyzji o pozwoleniu na budowę dla inwestycji planowanych na obszarach lub w odniesieniu do budynków ujętych w gminnej ewidencji zabytków (art. 53 ust. 4 pkt 2 oraz art. 64 ust. 1 ustawy z dnia 27 marca 2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym – Dz.U. z 2017 r., poz. 1073 ze zm. oraz art. 39 ust. 3 ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. Prawo budowlane – Dz.U. z 2017 r., poz. 1332 ze zm.). Jak podniósł NSA, z przedstawionej regulacji wynika nie tylko to, że postępowanie w sprawie włączenia zabytku do wojewódzkiej ewidencji zabytków nie jest postępowaniem uregulowanym przepisami kodeksu postępowania administracyjnego, w którym organ administracji wydawałby decyzję lub postanowienie po przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego, ale także to, że w tym postępowaniu nie ma miejsca na jakiekolwiek czynności wyjaśniające, czy zabytek włączony do wojewódzkiej ewidencji zabytków jest rzeczywiście zabytkiem w rozumieniu ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami. NSA podkreślił, że przepisy regulujące prowadzenie wojewódzkiej ewidencji zabytków nie przewidują nawet tego, aby właściciel lub posiadacz zabytku został zawiadomiony o tym, że zabytek został włączony do takiej ewidencji. Ponadto, w myśl art. 22 ust. 3 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, jedynie włączenie zabytku ruchomego - który nie jest wpisany do rejestru zabytków - do wojewódzkiej ewidencji zabytków, wymaga zgody jego właściciela. Z powyższego przepisu, zdaniem NSA, "można wywieść normę, według której w przypadku zabytku nieruchomego organ ochrony zabytków nie jest niczym skrępowany przy dokonywaniu takiej czynności". W ocenie NSA, wpisanie zabytku nieruchomego do wojewódzkiej ewidencji zabytków jest środkiem wstępnej ochrony zabytków. Organ ochrony zabytków na podstawie posiadanych przez siebie informacji ocenia, czy określony przedmiot powinien podlegać ochronie jako zabytek w rozumieniu ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, nie prowadząc w tej sprawie żadnego postępowania, w którym właściciel lub posiadacz zabytku mógłby przedstawiać przeciwne twierdzenia. Dopiero w postępowaniu przed sądem administracyjnym, wszczętym na skutek skargi na czynność wojewódzkiego konserwatora zabytków polegającą na włączeniu zabytku do wojewódzkiej ewidencji zabytków, dopuszczalne jest badanie, czy organ administracji miał usprawiedliwione podstawy włączenia zabytku do ewidencji. Niezasadnie zatem – zdaniem NSA – Sąd pierwszej instancji uznał, że organ administracji naruszył w rozpoznawanej sprawie art. 6, art. 7 i art. 8 k.p.a. Nie było bowiem podstaw do przyjęcia, że przepisy te miały w sprawie zastosowanie oraz że organ administracji miał obowiązek przeprowadzić postępowanie wyjaśniające, którego przedmiotem byłaby analiza wartości nieruchomości włączonych do wojewódzkiej ewidencji zabytków, pod kątem uznanie ich za zabytek w rozumieniu ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami. Wystarczające było wskazanie przez organ administracji w postępowaniu przed sądem administracyjnym podstaw takiej oceny, co w rozpoznawanej sprawie miało miejsce. W ocenie NSA, uwzględniając uproszczony charakter postępowania w sprawie prowadzenia wojewódzkiej ewidencji zabytków, L. Wojewódzki Konserwator Zabytków w wystarczający sposób wykazał, że włączenie nieruchomości, których dotyczy sprawa, do wojewódzkiej ewidencji zabytków z uwagi na to, że swego czasu znajdował na nich cmentarz żydowski, nie było dowolne. Mimo to NSA uznał, że zaskarżony wyrok odpowiada prawu, gdyż z akt administracyjnych wynika, że organ administracji naruszył przepisy rozporządzenia Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 26 maja 2011 r. w sprawie prowadzenia rejestru zabytków, krajowej, wojewódzkiej i gminnej ewidencji zabytków oraz krajowego wykazu zabytków skradzionych lub wywiezionych za granicę niezgodnie z prawem (Dz. U. Nr 113, poz. 661 ze zm.). Z przepisów tego rozporządzenia (§ 9 i § 10) wynika, że karty ewidencyjne, podlegające włączeniu do wojewódzkiej ewidencji zabytków sporządza się odrębnie dla zabytków nieruchomych wpisanych do rejestru zabytków i zabytków nieruchomych niewpisanych do rejestru zabytków. Tymczasem w rozpoznawanej sprawie została założona jedna karta ewidencyjna dla cmentarza znajdującego się na działkach nr [...], nr [...] i częściach działek nr [...], [...] i [...]. Na działce nr [...], co nie było kwestionowane, znajduje się zaś cmentarz żydowski, który został wpisany do rejestru zabytków decyzją Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Z. z [...] marca 1990 r. W ocenie NSA, uchybienie to jest istotne, gdyż za prowadzeniem odrębnych kart ewidencyjnych dla zabytków nieruchomych wpisanych do rejestru zabytku i niewpisanych do takiego rejestru przemawia zakres ochrony właściwy w każdym z tych przypadków. Mając powyższe na uwadze, NSA uznał, że istniały podstawy do stwierdzenia bezskuteczności zaskarżonej czynności organu administracji. Stosownie do wytycznych zawartych w uzasadnieniu wyroku NSA, [...] Wojewódzki Konserwator Zabytków [...] czynnością z [...] lipca 2018 r., opierając się na opracowanej w tym samym dniu karcie ewidencyjnej obiektu nieruchomego niewpisanego do rejestru zabytków, włączył do wojewódzkiej ewidencji zabytków teren obejmujący: działkę nr [...], działkę nr [...], część działki nr [...] i część działki nr [...] w B., przy ul. [...], jako obiekt nieruchomy niewpisany do rejestru zabytków. Skargę na tę czynność wniosła [...] spółka z ograniczoną odpowiedzialnością w W., zarzucając naruszenie: 1) art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a. w zw. z art. 80 k.p.a. poprzez niewyczerpujące rozpatrzenie materiału dowodowego i niepodjęcie wszelkich niezbędnych kroków do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz na dowolnej ocenie materiału dowodowego polegające na przyjęciu, że nieruchomość obejmująca działki: nr [...], nr [...], część działki nr [...] i część działki nr [...] w B. przy ul. [...] stanowi obszar cmentarza żydowskiego, który spełnia kryteria zabytku podlegającego włączeniu do wojewódzkiej ewidencji zabytków; 2) art. 3 pkt 1 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami poprzez niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że nieruchomość obejmująca działki nr [...], nr [...], część działki nr [...] i część działki nr [...] w B. przy ul. [...] stanowi zabytek w świetle definicji zawartej w tym przepisie, w sytuacji, gdy nie spełnione zostały przesłanki uznania nieruchomości za zabytek; 3) art. 22 ust. 2 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami w zw. z § 14 ust. 1 rozporządzenia Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 26 maja 2011 r. w sprawie prowadzenia rejestru zabytków, krajowej, wojewódzkiej i gminnej ewidencji zabytków oraz krajowego wykazu zabytków skradzionych lub wywiezionych za granicę niezgodnie z prawem poprzez włączenie karty ewidencyjnej zabytku do wojewódzkiej ewidencji zabytków w sytuacji, gdy dane zawarte w karcie ewidencyjnej cmentarza nie są zgodne ze stanem faktycznym i są niewyczerpujące. W związku z powyższym spółka zażądała stwierdzenia bezskuteczności zaskarżonej czynności organu ochrony zabytków i zasądzenia na jej rzecz kosztów postępowania. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. W pierwszej kolejności należy podnieść, że sprawa, której dotyczy niniejsze postępowanie, była już przedmiotem kontroli i oceny sądowej dokonanej przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie oraz Naczelny Sąd Administracyjny. WSA wyrokiem z 6 kwietnia 2017 r., sygn. akt II SA/Lu 1119/16, stwierdził bezskuteczność czynności [...] Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków [...] z [...] sierpnia 2016 r. w przedmiocie sporządzenia karty zabytku i umieszczenia w wojewódzkiej ewidencji zabytków nieruchomości obejmującej działkę nr [...], nr [...], część działki nr [...] i część działki nr [...] w B., przy ul. [...]. Skarga kasacyjna od tego wyroku została oddalona wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z 8 maja 2018 r., sygn. akt II OSK 1926/17. Zaskarżona czynność [...] Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków [...] z [...] lipca 2018 r., polegająca na włączeniu do wojewódzkiej ewidencji zabytków terenu obejmującego: działkę nr [...], działkę nr [...], część działki nr [...] i część działki nr [...] w B., przy ul. [...], jako obiekt nieruchomy niewpisany do rejestru zabytków, została podjęta w rezultacie uprzednio dokonanej przez sądy administracyjne oceny prawnej. Z tego względu kontrola sądowa w niniejszej sprawie uwzględnia przesłanki określone w art. 153 i art. 170 p.p.s.a. Art. 153 p.p.s.a. wyraża zasadę związania sądu oraz organu, którego działanie lub bezczynność były przedmiotem zaskarżenia, oceną prawną wyrażoną w orzeczeniu sądu. Ocena prawna, o której stanowi ten przepis, może dotyczyć zarówno samej wykładni prawa, jak i braku wyjaśnienia w kontrolowanym postępowaniu administracyjnym istotnych okoliczności stanu faktycznego. Z kolei art. 170 p.p.s.a. przewiduje, że orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy i inne organy państwowe, a w przypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby. Związanie oceną prawną, o której mowa w art. 153 i w art. 170 p.p.s.a., oznacza, że takie orzeczenie ma istotne znaczenie dla prowadzonych po jego wydaniu postępowań administracyjnych i sądowoadministracyjnych, dotyczących powiązanych przedmiotowo spraw. Zarówno organ administracji, jak i sąd administracyjny, rozpatrując sprawę ponownie, nie mogą więc formułować nowych ocen prawnych, które pozostawałyby w sprzeczności z poglądem wcześniej wyrażonym w uzasadnieniu wyroku sądu i mają obowiązek zastosowania tego poglądu w pełnym zakresie. Ocena prawna sądu traci moc wiążącą jedynie w przypadku zmiany prawa, czyniącej pogląd sądu nieaktualnym, zmiany istotnych okoliczności faktycznych sprawy (ale tylko zaistniałych po wydaniu wyroku, a nie w wyniku odmiennej oceny znanych i już ocenionych faktów i dowodów) oraz w wypadku wzruszenia we właściwym trybie orzeczenia zawierającego ocenę prawną (por. wyroki NSA z 26 marca 2013 r., I OSK 2468/12 oraz z 10 stycznia 2012 r., II FSK 1328/10, dostępne na stronie internetowej Centralnej Bazy Orzeczeń Sądów Administracyjnych pod adresem http://orzeczenia.nsa.gov.pl). W okolicznościach rozpoznawanej sprawy brak jest przesłanek do odstąpienia od oceny prawnej wyrażonej w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 8 maja 2018 r., sygn. akt II OSK 1926/17. W wyroku tym NSA uznał, że w sprawie włączenia obiektu (terenu) do wojewódzkiej ewidencji zabytków nie mają zastosowania przepisy kodeksu postępowania administracyjnego, stąd organ nie prowadzi postępowania wyjaśniającego, którego przedmiotem byłaby analiza wartości nieruchomości włączonych do wojewódzkiej ewidencji zabytków pod kątem uznania ich za zabytek w rozumieniu ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami. Wystarczające jest wskazanie przez organ administracji podstaw takiej oceny, co w rozpoznawanej sprawie – zdaniem NSA – miało miejsce. Co więcej, Sąd odwoławczy w sposób nie budzący żadnych wątpliwości stwierdził, że "uwzględniając uproszczony charakter postępowania w sprawie prowadzenia wojewódzkiej ewidencji zabytków, [...] Wojewódzki Konserwator Zabytków w wystarczający sposób wykazał, że włączenie nieruchomości, których dotyczy sprawa, do wojewódzkiej ewidencji zabytków z uwagi na to, że swego czasu znajdował na nich cmentarz żydowski, nie było dowolne" (s. 7 uzasadnienia wyroku z 8 maja 2018 r., sygn. akt II OSK 1926/17). Powyższa ocena prawna pozwala na stwierdzenie, że w jej świetle za niezasadne należy uznać zarówno podniesione w skardze zarzuty naruszenia art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a. w zw. z art. 80 k.p.a. poprzez niewyczerpujące rozpatrzenie materiału dowodowego i niepodjęcie wszelkich niezbędnych kroków do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, jak i zarzut naruszenia art. 3 pkt 1 ustawy z 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami poprzez niewłaściwe zastosowanie i uznanie, że nieruchomość obejmująca działki nr [...], nr [...], część działki nr [...] i część działki nr [...] w B. przy ul. [...] stanowi zabytek w świetle definicji zawartej w tym przepisie, a także naruszenia art. 22 ust. 2 tej ustawy w zw. z § 14 ust. 1 rozporządzenia Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 26 maja 2011 r. w sprawie prowadzenia rejestru zabytków, krajowej, wojewódzkiej i gminnej ewidencji zabytków oraz krajowego wykazu zabytków skradzionych lub wywiezionych za granicę niezgodnie z prawem. Jak podkreślił NSA, powodem oddalenia skargi kasacyjnej i uznania bezskuteczności kwestionowanej czynności [...] Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków [...] było jedynie uchybienie tego organu polegające na naruszeniu § 9 i § 10 rozporządzenia Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z 26 maja 2011 r. na skutek założenia jednej karty ewidencyjnej dla działki nr [...], która jest wpisana do rejestru zabytków, oraz dla działek nr [...], nr [...] i części działek nr [...] i [...], które nie są wpisane do tego rejestru, podczas, gdy, za prowadzeniem odrębnych kart ewidencyjnych dla zabytków nieruchomych wpisanych do rejestru zabytku i niewpisanych do rejestru zabytków przemawia zakres ochrony właściwy w każdym z tych przypadków. Czynnością z [...] lipca 2018 r. organ ochrony zabytków, kierując się oceną prawną NSA i opierając się na opracowanej w tym samym dniu karcie ewidencyjnej obiektu nieruchomego niewpisanego do rejestru zabytków, włączył do wojewódzkiej ewidencji zabytków teren obejmujący: działkę nr [...], działkę nr [...], część działki nr [...] i część działki nr [...] w B., przy ul. [...], jako obiekt nieruchomy niewpisany do rejestru zabytków. W ten sposób do wojewódzkiej ewidencji zabytków została włączona - odrębna od karty ewidencyjnej dla działki nr [...] - karta ewidencyjna nieruchomości obejmującej działki nr [...], nr [...] i części działek nr [...] i [...], niewpisanej do rejestru zabytków. Czynność ta w pełni realizuje wytyczne wyrażone w wyroku NSA z 8 maja 2018 r., przy czym także w ocenie Sądu w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę, podjęcie tej czynności uzasadnione było w świetle materiału dowodowego zgromadzonego po wskazanym rozstrzygnięciu NSA. W aktach sprawy znajduje się sprawozdanie z archeologicznych badań weryfikacyjno - sondażowych przeprowadzonych na terenie dawnego cmentarza żydowskiego w B. przy ulicy [...] przez [...] z siedzibą w L. przy ul. [...]/[...]. W tym sprawozdaniu, będącym rezultatem prac archeologicznych, polegających na określeniu zasięgu dawnego cmentarza żydowskiego w B., stwierdzono, że "w górnej warstwie tego terenu i na jego powierzchni znajdowano luźne kości ludzkie w znacznym stopniu rozdrobnienia, bez zachowania porządku anatomicznego. Jest to wynik masywnych niwelacji dokonanych w początku lat pięćdziesiątych XX wieku związanych z budową przedsiębiorstwa zajmującego się produkcją prefabrykatów budowlanych". Powyższe ustalenia stanowiły dla organu uzupełniający dowód przebiegu granic obszaru cmentarza. Ustalenia te zostały potwierdzone w pisemnych oświadczeniach trzech mieszkańców B.: J. G. z [...] czerwca 2017 r., J. P. z [...] czerwca 2017 r. oraz P. C. z [...] czerwca 2017 r. Wynika z nich, że na przełomie lat 70. i 80. XX w., ujawnione przy rozbudowie istniejącej na terenie cmentarza fabryki betonu szczątki "zakopano przynajmniej w jednym miejscu na terenie fabryki. Szczątki mogły należeć do kilkuset osób. W 2008 roku po likwidacji fabryki i niwelowaniu terenu pojawiły się ponownie szczątki ludzkie". Z przedstawionych dokumentów, które stanowią uzupełnienie materiału dowodowego stanowiącego podstawę oceny prawnej dokonanej przez NSA, wynika zatem jednoznacznie, że na terenie działek nr [...], nr [...] i części działek nr [...] i [...] przed II wojną światową, w czasie wojny oraz przez kilka lat po wojnie był cmentarz żydowski. W tym miejscu należy dodatkowo podnieść, że teza skarżącej spółki, jakoby brak obiektów mogących świadczyć o znajdowaniu się na tym obszarze cmentarza żydowskiego dowodził, że nie znajdował się tam cmentarz, "który mógłby mieć zabytkowy charakter", jest oczywiście błędna. Okoliczność istnienia cmentarza na omawianym terenie została bowiem bezsprzecznie ustalona w oparciu o wiarygodne dowody, w tym źródła historyczne, zaś brak materialnych pozostałości miejsc pochówku jest jedynie konsekwencją powszechnie znanych działań zmierzających do unicestwienia śladów kultury żydowskiej, nawet tych związanych z kultem zmarłych. Z tych względów Sąd, na podstawie art. 151 p.p.s.a. w związku z art. 153 oraz art. 170 tej ustawy, orzekł, jak w sentencji wyroku.