III SA/Lu 593/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Ibrom (sprawozdawca), Sędziowie Sędzia WSA Jerzy Drwal,, Sędzia WSA Grzegorz Wałejko, Protokolant Asystent sędziego Małgorzata Olejowska, po rozpoznaniu w Wydziale III na rozprawie w dniu 2 października 2014 r. sprawy ze skargi E. L. na postanowienie Dyrektora Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia [...] marca 2014 r. nr [...] w przedmiocie stwierdzenia niedopuszczalności odwołania od decyzji w sprawie pomocy finansowej z tytułu wspierania gospodarowania na obszarach górskich i innych obszarach o niekorzystnych warunkach gospodarowania I. uchyla zaskarżone postanowienie; II. zasądza od Dyrektora Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa na rzecz E. L. kwotę 357 zł (trzysta pięćdziesiąt siedem złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania. Zaskarżonym postanowieniem z dnia [...] marca 2014 r., Nr [...], Dyrektor L. Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (dalej: ARiMR) stwierdził niedopuszczalność odwołania E. L. od decyzji Kierownika Biura Powiatowego ARiMR w B. P. z dnia [...] lutego 2014 r., Nr [...], w sprawie pomocy finansowej z tytułu wspierania gospodarowania na obszarach górskich i innych obszarach o niekorzystnych warunkach gospodarowania. Uzasadniając postanowienie organ wskazał, że decyzja organu I instancji doręczona została samej stronie, z pominięciem jej pełnomocnika. Organ wyjaśnił, że z akt sprawy wynika, że w dniu [...] października 2012 r. E. L., wpisana do ewidencji producentów rolnych ustanowiła pełnomocnika – A. K., uprawnionego do reprezentowania jej przed organami Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa. Organ podkreślił następnie, że stosownie do art. 40 § 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2013 r, poz. 267 z późn. zm.), dalej: k.p.a., jeżeli strona ustanowiła pełnomocnika, wszelkie pisma doręcza się pełnomocnikowi. Tymczasem decyzja organu I instancji została w tej sprawie doręczona tylko stronie postępowania z pominięciem ustanowionego przez nią pełnomocnika. Organ II instancji wskazał, że doręczenie decyzji stronie zamiast jej pełnomocnikowi nie wywołuje skutków prawnych. W opisanym stanie faktycznym odwołanie wniesione przez samą stronę jest więc przedwczesne. Termin do wniesienia odwołania liczy się bowiem od dnia doręczenia decyzji, które w niniejszej sprawie skutecznie nie nastąpiło. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie E. L. wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości, zarzucając naruszenie art. 33 § 2 i 3 k.p.a. poprzez przyjęcie, iż w sprawie wniosku z dnia [...] maja 2013 r. ustanowiła pełnomocnika w osobie A. K. oraz art. 134 k.p.a., art. 138 k.p.a. i art. 15 k.p.a. W uzasadnieniu skarżąca podniosła, że organy nie były uprawnione do włączenia do sprawy niniejszej dokumentu pełnomocnictwa udzielonego wcześniej w innej sprawie. Wyjaśniła, że wniosek o wpisanie danych pełnomocnika do Krajowego Systemu Ewidencji Producentów Rolnych pozostawiony został bez rozpoznania. Zdaniem skarżącej powyższe dowodzi, że nie ustanowiła skutecznie żadnego pełnomocnika. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując dotychczasową argumentację. Ponadto organ wskazał, że postępowanie organu I instancji polegające na pozostawieniu bez rozpoznania, na podstawie art. 64 § 2 k.p.a., wniosku o wpis w ewidencji danych pełnomocnika było wadliwe, bowiem do strony skierowane zostało wezwanie do złożenia wyjaśnień na podstawie art. 50 k.p.a., a nie wezwanie do usunięcia braków formalnych. Niemożliwe zatem było zastosowanie sankcji pozostawienia wniosku bez rozpoznania, ponieważ art. 50 k.p.a. takiej sankcji nie przewiduje. Organ mógł jedynie rozpatrzyć sprawę w oparciu o posiadane informacje. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje: Przedmiotem kontroli w niniejszej sprawie jest postanowienie organu II instancji, którym organ stwierdził niedopuszczalność odwołania od decyzji organu I instancji. W ocenie organu odwołanie to, wniesione przez stronę postępowania jest przedwczesne, bowiem decyzja organu pierwszej instancji została doręczona jedynie stronie, z pominięciem ustanowionego w sprawie pełnomocnika strony. Skarżąca twierdzi natomiast, że w sprawie, w której wniosła odwołanie od decyzji organu I instancji, działała bez pełnomocnika. Stwierdzając niedopuszczalność odwołania wniesionego przez skarżącą organ powołał się na znajdujące się w aktach sprawy pełnomocnictwo z dnia [...] października 2012 r. upoważniające A. K. do reprezentowania skarżącej w czynnościach prawnych i składania oświadczeń woli w jej imieniu oraz reprezentowania jej przed wszystkimi organami Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa, a w szczególności do składania i podpisywania wszelkich oświadczeń, wniosków (w tym zmian wniosku oraz cofania wniosków lub ich części), dokumentów i umów, odbioru wszelkiej korespondencji oraz przesyłek (również poleconych) ze skutkiem doręczenia oraz dokonywania wszelkich czynności związanych ze skarżącą i gospodarstwem rolnym, które wymagałoby jej osobistego działania. Istota sporu w rozpoznawanej sprawie sprowadza się zatem do ustalenia, czy znajdujące się w aktach sprawy pełnomocnictwo udzielone przez skarżącą wywołało skutki prawne w rozpoznawanej sprawie i uprawniało organ do podjęcia powyższego rozstrzygnięcia. Przedmiotem sprawy, w której wydane zostało zaskarżone postanowienie była pomoc finansowa z tytułu wspierania gospodarowania na obszarach górskich i innych obszarach o niekorzystnych warunkach gospodarowania. Z akt sprawy wynika, że wniosek skarżącej E. L. o przyznanie tej płatności na rok 2013 wpłynął do Biura Powiatowego ARiMR w B. P. w dniu [...] maja 2013 r., natomiast pełnomocnictwo, na które powołuje się organ, złożone zostało w dniu [...] października 2012 r., a więc przed wszczęciem postępowania w sprawie o przyznanie płatności. Pełnomocnictwo to złożone zostało wraz z wnioskiem o zmianę danych w ewidencji producentów rolnych. Należy w związku z tym wyjaśnić, że w sprawach dotyczących producentów rolnych, w szczególności w sprawach dotyczących płatności, dane pełnomocnika podlegają wpisowi do ewidencji producentów. Dane pełnomocnika są bowiem jednym z elementów zintegrowanego systemu administrowania i kontroli, utworzonego na podstawie ustawy z dnia 18 grudnia 2003 r. o krajowym systemie ewidencji producentów, ewidencji gospodarstw rolnych oraz ewidencji wniosków o przyznanie płatności (Dz. U. z 2012 r., poz. 86 z późn. zm.), dalej: ustawa o krajowym systemie ewidencji producentów. Zgodnie z art. 4 ustawy, system składa się z ewidencji producentów, ewidencji gospodarstw rolnych, ewidencji wniosków o przyznanie płatności, systemu identyfikacji działek rolnych oraz dokumentacji związanej z prowadzeniem ewidencji i systemu, wymienionych wyżej. System wykorzystuje się w zakresie przyznawania i wypłaty płatności, nadzoru nad przestrzeganiem przepisów dotyczących płatności realizowanych przez Agencję, postępowania w sprawie zwrotu nienależnie wypłaconych płatności, postępowania w sprawie wymierzania kar pieniężnych lub zastosowania innych sankcji oraz identyfikacji producentów (art. 5 ust. 1). Ewidencja producentów zawiera nie tylko imię i nazwisko producenta oraz określenie jego miejsca zamieszkania i adres, a w przypadku osoby fizycznej również numer ewidencyjny powszechnego elektronicznego systemu ewidencji ludności, czyli PESEL (art. 7 ust. 1 pkt 1), ale także imię i nazwisko oraz określenie miejsca zamieszkania i adres pełnomocnika, jeżeli został ustanowiony, wraz z numerem identyfikacji podatkowej (NIP) oraz numerem PESEL (art. 7 ust. 1 pkt 5). Dane pełnomocnika należą zatem do danych producenta rolnego, podlegających wpisowi do ewidencji. Wpisu dokonuje się na wniosek producenta rolnego złożony na formularzu opracowanym i udostępnionym przez Agencję (art. 11 ust. 1). Wniosek zawiera dane, o których mowa w art. 7 ust. 1 pkt 1 i 3-6 ustawy, czyli między innymi imię i nazwisko oraz określenie miejsca zamieszkania i adres pełnomocnika (§ 2 ust. 1 pkt 4 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 19 sierpnia 2010 r. w sprawie szczegółowych wymagań, jakie powinny spełniać wniosek o wpis do ewidencji producentów oraz zaświadczenie o nadanym numerze identyfikacyjnym Dz. U. Nr 163, poz. 1104). Wpisanie danych pełnomocnika do ewidencji producentów rolnych powoduje, że w sprawach dotyczących danego producenta rolnego, w szczególności w sprawach o przyznanie płatności, organy posługują się tymi danymi. Temu służy bowiem zintegrowany system danych ewidencyjnych. W każdym zatem przypadku, gdy w ewidencji wpisany został pełnomocnik, organ obowiązany jest zapewnić udział pełnomocnika w postępowaniu. Z przepisów ustawy o krajowym systemie ewidencji producentów nie wynika wprost obowiązek wpisania danych pełnomocnika do ewidencji. Obowiązek ten można jednak wywieść z art. 14 ust. 1 ustawy, który stanowi, że producent jest obowiązany do zgłoszenia kierownikowi biura powiatowego Agencji każdej zmiany danych zawartych we wniosku o wpis producenta do ewidencji producentów, w terminie 14 dni od dnia zaistnienia zmiany. Ustawa nie przewiduje sankcji za niezłożenie wniosku o wpis pełnomocnika, jeżeli został ustanowiony. Ujawnienie danych pełnomocnika w ewidencji producentów rolnych leży jednak w interesie producenta, gwarantuje mu bowiem uwzględnianie przez organ faktu reprezentowanie strony na każdym etapie postępowania prowadzonego przez Agencję. W rozpoznawanej sprawie nie budzi wątpliwości, że skarżąca ustanowiła w dniu [...] października 2012 r. pełnomocnika, upoważniając go do reprezentowania jej przed wszystkimi organami Agencji, a w szczególności do składania oświadczeń woli w jej imieniu, dokonywania czynności prawnych i składania wniosków o płatności. Z akt sprawy wynika również, że skarżąca złożyła wniosek o wpis danych pełnomocnika do ewidencji. Wniosek ten nie został jednak uwzględniony. Pismem z dnia [...] października 2012 r. organ wezwał bowiem skarżącą na podstawie art. 50 § 1 k.p.a. do złożenia wyjaśnień w sprawie z wniosku o zmianę danych w ewidencji, wskazując, że adres zamieszkania pełnomocnika podany we wniosku jest niezgodny z adresem w rejestrze podmiotów. Wobec braku odpowiedzi na wezwanie, pismem z dnia [...] listopada 2012 r. organ poinformował skarżącą, że na podstawie art. 64 § 2 k.p.a. wniosek o wpis danych pełnomocnika w ewidencji producentów pozostawiony zostaje bez rozpoznania. Podzielić należy stanowisko organu II instancji, że pozostawienie wniosku bez rozpoznania było wadliwe, nie zostały bowiem spełnione przesłanki określone w art. 64 § 2 k.p.a. Zgodnie z art. 64 § 2 k.p.a., jeżeli podanie nie czyni zadość innym niż wskazanie adresu wnoszącego wymaganiom ustalonym w przepisach prawa, należy wezwać wnoszącego do usunięcia braków w terminie siedmiu dni z pouczeniem, że nieusunięcie tych braków spowoduje pozostawienie podania bez rozpoznania. Skarżąca wezwana została natomiast do złożenia wyjaśnień na podstawie art. art. 50 § 1 k.p.a., który stanowi, że organ administracji publicznej może wzywać osoby do udziału w podejmowanych czynnościach i do złożenia wyjaśnień lub zeznań osobiście, przez pełnomocnika lub na piśmie, jeżeli jest to niezbędne dla rozstrzygnięcia sprawy lub dla wykonywania czynności urzędowych. Z powyższego wynika, że organ nie miał podstawy prawnej do pozostawienia wniosku o wpis pełnomocnika do Krajowego Systemu Ewidencji Producentów Rolnych bez rozpoznania, w sytuacji gdy wcześniej wezwał skarżącą, na podstawie art. 50 § 1 k.p.a. do złożenia wyjaśnień. Zastosowanie sankcji pozostawienia wniosku z dnia [...] października 2012 r. bez rozpoznania było błędne, bowiem art. 50 k.p.a. takiej sankcji nie przewiduje. Nieprawidłowe pozostawienie wniosku bez rozpoznania nie powoduje jednak automatycznie uznania, że we wszystkich kolejnych postępowaniach prowadzonych przez Agencję, uwzględniać należy z urzędu tę okoliczność i traktować skarżącą jako osobę działającą z pełnomocnikiem. Z przedstawionego, niekwestionowanego stanu faktycznego wynika, że skarżąca miała wprawdzie zamiar działania przez pełnomocnika w sprawach prowadzonych przez Agencję, upoważniła go bowiem do dokonywania wszelkich czynności w jej imieniu, jednak nie zakwestionowała pozostawienia wniosku o wpis pełnomocnika do ewidencji bez rozpatrzenia. Nie poczyniła również żadnych kroków mających na celu doprowadzenie do rozpatrzenia jej wniosku i wpisania danych pełnomocnika do ewidencji. Nie ponowiła też wniosku w terminie późniejszym i nie złożyła żądanych przez Agencję wyjaśnień w sprawie adresu pełnomocnika. Skarżąca zrezygnowała zatem z ubiegania się o wpisanie pełnomocnika do ewidencji. Podkreślić należy, że skarżąca miała prawo przypuszczać, że sprawa wpisu do ewidencji została definitywnie zakończona, skoro organ administracji publicznej jej żądanie pozostawił bez rozpatrzenia, o czym ją poinformował w przepisanej prawem formie. W sprawach dotyczących płatności organy wykorzystują dane zawarte w ewidencji producentów. Brak danych pełnomocnika w systemie powoduje, że organy Agencji nie mają podstaw do traktowania producenta rolnego jako reprezentowanego przez pełnomocnika. Wykorzystują bowiem tylko te dane, które są ujawnione i dostępne. Nie oznacza to oczywiście ani bezskuteczności udzielonego, ale niewpisanego do ewidencji pełnomocnictwa, ani niedopuszczalności ustanowienia przez producenta rolnego pełnomocnika w konkretnym postępowaniu prowadzonym przez Agencję. Należy odróżnić pełnomocnictwo do dokonywania czynności prawnych, którego zakres i skutki oceniane są według przepisów kodeksu cywilnego (art. 98-109 k.c.), od pełnomocnictwa procesowego, do zastępowania strony w postępowaniu administracyjnym, którego skutki i zakres oceniane są według przepisów kodeksu postępowania administracyjnego (art. 32 – 33 k.p.a.). Przepisy ustawy o krajowym systemie ewidencji producentów nie precyzują ani rodzaju, ani zakresu pełnomocnictwa podlegającego wpisowi do ewidencji producentów rolnych. Zgodnie z art. 32 k.p.a. strona może działać przez pełnomocnika, chyba że charakter czynności wymaga jej osobistego działania. Strona może udzielić pełnomocnictwa w dowolnym momencie, zarówno w toku postępowania przed organem I, jak i II instancji. Pełnomocnikiem strony może być osoba fizyczna posiadająca zdolność do czynności prawnych (art. 33 § 1 k.p.a.). Pełnomocnictwo powinno być udzielone na piśmie, w formie dokumentu elektronicznego lub zgłoszone do protokołu (§ 2). Pełnomocnik zobowiązany jest dołączyć do akt oryginał lub urzędowo poświadczony odpis pełnomocnictwa (§ 3). W sprawach mniejszej wagi organ administracji publicznej może nie żądać pełnomocnictwa, jeśli pełnomocnikiem jest członek najbliższej rodziny lub domownik strony, a nie ma wątpliwości co do istnienia i zakresu upoważnienia do występowania w imieniu strony (§ 4). Z przepisów k.p.a. nie wynika obowiązek ustanowienia pełnomocnika w postępowaniu administracyjnym. Obowiązku takiego nie nakładają także przepisy ustawy o z dnia 7 marca 2007 r. o wspieraniu rozwoju obszarów wiejskich z udziałem środków Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich (Dz. U. z 2013 r., poz. 173 z późn. zm.). W sprawie o przyznanie pomocy finansowej z tytułu wspierania gospodarowania na obszarach górskich i innych obszarach o niekorzystnych warunkach gospodarowania producent rolny może zatem działać zarówno osobiście, jak i przez pełnomocnika. Rozważenia wymaga zatem, czy złożone razem z wnioskiem o wpis danych do ewidencji producentów i niewycofane przez skarżącą, ani niezwrócone jej przez organ pełnomocnictwo z dnia [...] października 2012 r. udzielone A. K. uznane być mogło przez organ II instancji jako wyraz woli skarżącej działania w sprawie o przyznanie płatności z pełnomocnikiem, mimo iż wniosek o wpis jego danych nie został wcześniej przez organ uwzględniony. Z treści skargi wynika, że wobec pozostawienia wniosku o wpis pełnomocnika bez rozpatrzenia, w postępowaniach o przyznanie płatności wszczętych ponad pół roku później skarżąca zrezygnowała z działania przez pełnomocnika. Podkreślić należy, że ustanowienie pełnomocnika jest uprawnieniem producenta rolnego. Również rodzaj i zakres udzielonego pełnomocnictwa zależy od uznania producenta. Pełnomocnictwo może być także odwołane w każdym czasie. Dotyczy to zarówno pełnomocnictwa materialnego, jak i procesowego. Skarżąca miała zatem prawo występować w sprawie o przyznanie płatności osobiście. Należy zauważyć, że na żadnym etapie postępowania skarżąca nie wskazywała, że ustanowiła pełnomocnika do zastępowania jej w postępowaniu administracyjnym. Składając wniosek nie powołała się na udzielone wcześniej A. K. pełnomocnictwo, również A. K. nie zgłosił swego udziału jako pełnomocnik i nie dołączył aktu pełnomocnictwa, zgodnie z art. 33 § 3 k.p.a. Co więcej, z akt sprawy wynika, że w toku postępowania skarżąca udzieliła A. K. pełnomocnictwa "do przeprowadzenia kontroli przez Agencje Restrukturyzacji i Modernizacji rolnictwa" (k.111 akt adm.), a zatem upoważniła go jedynie do wzięcia udziału w czynnościach kontrolnych i ewentualnego zgłoszenia zastrzeżeń oraz złożenia wymaganych w związku z kontrolą oświadczeń (k. 72,273 i 113). Takie upoważnienie nie byłoby oczywiście konieczne, gdyby A. K. był przez skarżącą ustanowiony pełnomocnikiem uprawnionym do działania w sprawie przyznania płatności i reprezentował ją od wszczęcia postępowania. Udzielenie pełnomocnictwa w dniu 1 sierpnia 2013 r., a więc ponad dwa miesiące po złożeniu wniosku, z wyraźnym ograniczeniem jego zakresu do poszczególnych czynności wskazuje, że w żadnym wypadku nie można uznać, że skarżąca udzieliła A. K. pełnomocnictwa do reprezentowania jej w całym postępowaniu administracyjnym w sprawie o przyznanie płatności. Organ II instancji nie miał zatem podstaw do uznania, że skarżąca działała z pełnomocnikiem, a w konsekwencji, że doręczenie decyzji organu I instancji samej stronie było bezskuteczne, nastąpiło bowiem z naruszeniem art. 40 § 2 k.p.a., który nakazuje doręczanie wszelkich pism ustanowionemu w sprawie pełnomocnikowi Z akt sprawy wynika, że decyzja organu I instancji doręczona została skarżącej w dniu 18 lutego 2014 r., natomiast w dniu 3 marca 2014 r. (data nadania pisma), a zatem zachowaniem 14 dniowego terminu określonego w art. 129 § 2 k.p.a., skarżąca wniosła dowołanie od tej decyzji, własnoręcznie podpisane. Podkreślić należy, że również w odwołaniu nie wskazywała skarżąca, że działa przez pełnomocnika i nie zarzucała pominięcia pełnomocnika w postępowaniu przed organem I instancji. W świetle powyższego stanowisko organu, że odwołanie skarżącej jest niedopuszczalne, wniesione bowiem zostało przed doręczeniem decyzji pełnomocnikowi, nie może zostać uznane za prawidłowe. Oceny tej nie zmienia okoliczność, że pozostawienie bez rozpatrzenia wniosku skarżącej o wpis pełnomocnika do ewidencji nastąpiło z naruszeniem prawa. Jak już o tym była mowa, organ nie może narzucać stronie obowiązku działania z pełnomocnikiem. To od woli skarżącej zależało zatem czy działać będzie z pełnomocnikiem czy bez. Nieprawidłowe pozostawienie wniosku bez rozpatrzenia nie może ponadto powodować tak daleko idących konsekwencji dla skarżącej w postępowaniu o przyznanie płatności. W orzecznictwie podkreśla się, że uchybienia organów administracji państwowej nie mogą powodować ujemnych następstw dla obywatela, działającego w dobrej wierze (por. wyrok NSA z dnia 9 listopada 1987 r., sygn. III SA 702/87 oraz wyroki: WSA w Gliwicach z dnia 4 lipca 2013, sygn. IV SA/Gl 829/12, WSA w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 16 października 2013 r., sygn. II SA/Go 706/13). Nie jest również dopuszczalne, by uchybienia w działaniach jednego organu administracji publicznej wywoływały negatywne skutki w postępowaniu przed innym organem administracji publicznej (por. wyrok NSA z dnia 13 stycznia 2010 r. sygn. II GSK 312/09). Należy także wskazać, że zasada zaufania obywatela do państwa pozwala mu przypuszczać, iż dokonywane wobec niego czynności, przez będący emanacją państwa organ, czy inną jednostkę do tego upoważnioną, są zgodne z obowiązującymi przepisami prawa (por. wyroki WSA w Łodzi z dnia 7 marca 2008 r., sygn. I SA/Łd 46/08 i WSA w Warszawie z dnia 5 października 2004 r., sygn. SA 3196/03). Dodać należy, że w rozpoznawanej sprawie nie zachodziła obawa o naruszenie uprawnień procesowych strony, skoro skarżąca konsekwentnie twierdzi, że w sprawie o przyznanie płatności działała bez pełnomocnika. Wobec powyższego należy stwierdzić, że Dyrektor L. Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa nieprawidłowo stwierdził niedopuszczalność odwołania skarżącej od decyzji Kierownika Biura Powiatowego ARiMR w B. P. z dnia [...] lutego 2014 r. Zaskarżone postanowienie wydane zostało zatem z naruszeniem art. 134 k.p.a., które to naruszenie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Powoduje to konieczność uchylenia zaskarżonego postanowienia na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 z późn. zm.). O kosztach postępowania Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie, orzekł na podstawie art. 200 i 205 § 2 p.p.s.a. oraz § 14 ust. 2 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. z 2013 r., poz. 490 z późn. zm.).