I SA/Ol 551/16

Starszy referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie Małgorzata Klimek po rozpoznaniu w dniu 25 sierpnia 2016r. na posiedzeniu niejawnym wniosku M. B. o zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi M. B. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia "[...]", Nr "[...]" w przedmiocie: orzeczenia o solidarnej odpowiedzialności członka zarządu spółki z o.o. za zaległości podatkowe spółki, odsetki za zwłokę, koszty postępowania egzekucyjnego postanawia: odmówić skarżącej zwolnienia od kosztów sądowych WSA/post.1 - sentencja postanowienia Wnioskiem z dnia 23 maja 2016r., złożonym wraz ze skargą, skarżąca M. B., reprezentowana przez radcę prawnego J. K.-S., zwróciła się o zwolnienie od kosztów sądowych, w tym wpisu sądowego w wysokości 500 zł. Ze złożonego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej (PPF k. 20-21) wynikało, iż wnioskodawczyni prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z mężem oraz dwojgiem małoletnich dzieci. Skarżąca pracuje i z tego tytułu otrzymuje wynagrodzenie w wysokości 6.910,00 zł netto miesięcznie. Jej mąż nie uzyskuje żadnego dochodu. Wskazała, iż miesięcznie obciążają ją następujące zobowiązania: rata kredytu hipotecznego 2.950,00 zł, rata leasingu 1.000,00 zł, czynsze 1.300,00 zł, koszty utrzymania domu 800 zł, przedszkole 250-300 zł. Skarżąca jest właścicielką domu o powierzchni 170 m2 i szacunkowej wartości 1.200.000,00 zł, mieszkania o powierzchni 27 m2 i szacunkowej wartości 200.000,00 zł, mieszkania o powierzchni 70 m2 i szacunkowej wartości 500.000,00 zł, nieruchomości rolnej o powierzchni 4 ha i szacunkowej wartości 120.000,00 zł nieruchomość jak wskazała skarżąca stanowią nieużytki oraz samochodu "[...]" o szacunkowej wartości 45.000,00 zł. Innego majątku nie posiada. Z treści skargi wynikało ponadto, że dom zabezpieczony jest hipoteką umowną w kwocie 841.500,00 zł. Małżonkowie pozostają w ustroju rozdzielności majątkowej. Mąż pozostaje na urlopie wychowawczym i nie osiąga żadnych dochodów. Samochód niezbędny jest dla prawidłowego funkcjonowania skarżącej w związku z wykonywaną przez nią pracą zarobkową. Skarżąca nie posiada żadnych oszczędności. Wskazano również, iż skarżąca ma zablokowany rachunek bankowy i wynagrodzenie zajęte do wysokości kwoty wolnej od potrąceń , która wynosi 1.355,69 zł. Sytuacja powyższa zmusza skarżącą do korzystania z doraźnej pomocy finansowej rodziny w celu zaspokojenia podstawowych potrzeb skarżącej i jej rodziny związanych z zakupem żywności i ewentualnie bieżących opłat. Podniesiono, że największe obciążenie finansowe dla wnioskodawczyni i jej rodziny stanowią kredyty (hipoteczny i leasing), które bezwzględnie muszą być terminowo regulowane. Do złożonego formularza wniosku PPF załączono: kopię zawiadomień o zajęciu innej wierzytelności pieniężnej na kwotę 289.278,41 zł (k. 23 – 26, 28-30), kopię tytułu wykonawczego z dnia 4 maja 2015r. (k. 27), harmonogram spłat kredytu mieszkaniowego od dnia 24.06.2016r. do dnia 24.08.2041r. (k. 32-41), kopię umowy kredytowej z dnia 04.06.2013r. zawartego na kwotę 561.000,00 zł (k.42-47), kopię aktu notarialnego z dnia 04.02.2010r. w przedmiocie przedmałżeńskiej umowy majątkowej (k. 48), kopię rachunku za gaz za okres 3 miesięcy w wysokości 1.896,40 zł (k. 49), kopię rachunku za gaz za kolejne 3 miesiące w wysokości 465,22 zł (k. 50), kopię rachunku za usługi telekomunikacyjne w wysokości 70,22 zł (k.51-52), kopię rachunku za Cyfrowy Polsat w wysokości 50,00 zł (k. 53-54), kopię faktury za wodę i ścieki w kwocie 371,47 zł (k. 55) oraz na kwotę 481,75 zł (k. 56), kopię faktury za energię elektryczną w kwocie 237,40 zł (k. 57), kopię faktury za energię elektryczną w kwocie 451,13 zł (k. 58), kopię faktury za energię elektryczną w kwocie 553,42 zl (k. 59), kopię faktury za energię elektryczną w kwocie 102,29 zl (k. 60), trzy kopie pokwitowań opłat przedszkolnych w wysokości około 229 zł (k. 61). Zgodnie z treścią przepisu art. 245 §1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016r., poz. 718 dalej jako p.p.s.a.), prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. W niniejszej sprawie skarżąca wniosła o zwolnienie od kosztów sądowych, a więc o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym. Prawo pomocy w zakresie częściowym zgodnie z treścią art. 245 § 3 obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Przepisy dotyczące instytucji prawa pomocy stanowią odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 p.p.s.a. Strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy musi zatem uprawdopodobnić, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie. W przypadku prawa pomocy mamy do czynienia z pomocą Budżetu Państwa osobom, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną, nie są w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to sprowadzać się powinna do przypadków, w których zdobycie środków na sfinansowanie jej udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Instytucja ta ma bowiem charakter wyjątkowy i jest stosowana w przypadku osób charakteryzujących się ubóstwem. Do takich osób zaliczyć można przykładowo osoby, które na skutek szczególnych okoliczności życiowych pozbawione zostały jakichkolwiek środków do życia. Jeżeli natomiast strona ma jakiekolwiek środki majątkowe, powinna partycypować w kosztach postępowania, nawet gdyby przeznaczenie ich na ten cel miałoby nastąpić z jakimś uszczerbkiem utrzymania koniecznego dla niej i jej rodziny. Niewątpliwie konieczność zapłaty kosztów sądowych zawsze powoduje uszczerbek i ewentualnie konieczność ograniczenia innych wydatków, jednakże zastosowanie instytucji przyznania prawa pomocy jako wyjątku od zasady ponoszenia kosztów sądowych jest możliwe tylko w sytuacji powstania uszczerbku w koniecznym utrzymaniu, nie zaś w przypadku powstania jakiegokolwiek uszczerbku. Przez pojęcie uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny należy natomiast rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i finansowej strony w taki sposób, iż nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych. Mając na uwadze powyższe, stwierdzić należy, iż sytuacja materialna skarżącej i jej rodziny nie przemawia za uznaniem, że w niniejszej sprawie zachodzi przesłanka uzasadniająca zwolnienie wnioskodawczyni od kosztów sądowych. Rozpoznający wniosek referendarz sądowy nie kwestionuje, iż wydatki które wykazuje skarżąca pochłaniają cały uzyskiwany przez nią dochód, co więcej dochód po zajęciach nie wystarcza na pokrycie wszystkich kosztów utrzymania rodziny. Okoliczność powyższa nie stanowi jednakże automatycznej podstawy do zwolnienia skarżącej od kosztów sądowych. Wskazać bowiem należy na stan majątkowy wnioskodawczyni, który nie pozwala zaliczyć skarżącej do osób spełniających przesłanki przyznania prawa pomocy, a tym samym wymagających pomocy ze strony Państwa. Skarżąca jest bowiem właścicielką domu o powierzchni 170 m2, mieszkania o powierzchni 27 m2, mieszkania o powierzchni 70 m2, nieruchomości rolnej o powierzchni 4 ha oraz samochodu osobowego "[...]" o łącznej szacunkowej wartości 2.065.000,00 zł. Biorąc pod uwagę powyższe dane stwierdzić należy, że dodatkowy majątek nieruchomy nie służy zaspokojeniu niezbędnych potrzeb mieszkaniowych skarżącej. Trudno bowiem przyjąć, że zarówno dwa mieszkania, jak i dom służą jednocześnie zaspokajaniu potrzeb mieszkaniowych wnioskodawczyni i jej rodziny. Majątek ten może zatem służyć pozyskaniu dodatkowych środków pieniężnych. Posiadane nieruchomości mogą być bowiem przedmiotem określonych stosunków cywilnoprawnych takich jak np. najem, dzierżawa czy też ostatecznie sprzedaż, mogą być także wykorzystane jako zabezpieczenie pożyczki czy kredytu jeśli właścicielowi brakuje pieniędzy na koszty postępowania. Nieruchomość rolna może być także wykorzystana zgodnie z jej gospodarczym przeznaczeniem w celu osiągania z niej dochodu. Pod pojęciem stanu majątkowego należy bowiem rozumieć nie tylko zasób gotówki, znajdujący się w posiadaniu strony, lecz również środki finansowe ulokowane w majątku ruchomym i nieruchomym. Z tego też względu posiadanie majątku, w postaci jakichkolwiek aktywów, zawsze rzutuje na ocenę prawa do przyznania prawa pomocy, w tym przypadku zwolnienia od kosztów sądowych. W judykaturze powszechnie przyjęty jest pogląd, że sposób w jaki właściciel wykorzystuje swój majątek, nie może mieć wpływu na ocenę, czy posiada on dostateczne środki na pokrycie kosztów związanych z postępowaniem. Istotne jest bowiem, że posiadany majątek może przynosić potencjalne pożytki. (por. postanowienie NSA z 30 sierpnia 2005 r., sygn. akt I OZ 835/05, publ. CBOiS). Niewykorzystywanie posiadanego majątku, w sytuacji gdy obiektywnie jest to możliwe, należy ocenić jako świadome pozbawianie się środków koniecznych do zaspokajania potrzeb swoich i rodziny, ale i do prowadzenia spraw sądowych (por. postanowienie NSA z 12 lipca 2016 r., sygn. akt I OZ 732/16, publ. CBOiS). Strona, która dysponuje wolnymi od obciążeń składnikami majątku, takimi jak dwa mieszkania i nieruchomość rolna, jest w stanie bez pomocy państwa pokryć wydatki związane ze swym udziałem w sprawie (por. postanowienie z 26 września 2012 r., sygn. akt I OZ 704/12, publ. CBOiS). Wskazać również należy, iż obciążenie domu hipoteką umowną, na które powołuje się skarżąca, nie wyłącza możliwości korzystania z niej i czerpania z tego tytułu ewentualnych pożytków. W tej sytuacji zasadnym jest wniosek, iż skarżąca powinna rozważyć możliwość wykorzystania tego majątku (a także pozostałego) w celu osiągnięcia dochodu z przeznaczeniem na pokrycie kosztów postępowania, co w świetle doświadczenia życiowego, ze względu chociażby na położenie nieruchomości ("[...]"), wydaje się realne. Wyjątkowość instytucji prawa pomocy wymaga przyjęcia, że strona ubiegająca się o przyznanie jej prawa pomocy powinna uprzednio podjąć wszelkie niezbędne działania, aby we własnym zakresie (bądź z pomocą np. bliskich) zdobyć fundusze na pokrycie wydatków wiążących się z wszczętym przez siebie postępowaniem sądowym (por. postanowienie NSA z dnia 11 kwietnia 2014 r., I FZ 88/14, publ. CBOiS). Prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku oraz pozbawionych (obiektywnie) możliwości uzyskania środków na ten cel z jakichkolwiek źródeł. Nie znajduje także uzasadnienia, dla pozytywnego rozpoznania niniejszego wniosku okoliczność spłacania rat kredytowych i leasingowych, pochłaniających w sytuacji skarżącej całe jej dochody. Strona ponosi wysokie koszty związane z obowiązkiem regulowania zadłużenia wobec banków, jednakże nie można stwierdzić, aby była osobą, wobec której istnieje możliwość zastosowania zwolnienia od kosztów wszczętego postępowania sądowoadministracyjnego. Okoliczność spłaty zadłużenia nie skutkuje automatycznie koniecznością zwolnienia wnioskodawczyni z kosztów sądowych. Zakup domu na kredyt, jest kwestią podejmowanych przez stronę decyzji życiowych, które nie podlegają ocenie rozpoznającego niniejszy wniosek. Niemniej jednak okoliczność posiadania trzech nieruchomości mieszkalnych oraz nieruchomości rolnej stanowi o dobrej kondycji finansowej wnioskodawczyni. Ponadto z okoliczności tej wynika, że wnioskodawczyni posiada zdolność do zaciągania i spłacania tego typu zobowiązań, nawet jeżeli odbywa się to przy pomocy rodziny. Dlatego też niezrozumiałe jest, aby wnioskodawczyni spłacała inne ciążące na niej zobowiązania o charakterze prywatnoprawnym, a jednocześnie żądała, aby koszty związane z wniesieniem przez nią skargi pokrywał za nią Skarb Państwa. Brak jest racjonalnego uzasadnienia dla przyjęcia stanowiska, iż to budżet powinien kredytować w tym zakresie stronę skarżącą. Na marginesie dodać należy, iż majątek skarżącej został zwiększony o uzyskaną kwotę kredytu, która posłużyła na zakup domu. W orzecznictwie wielokrotnie wyjaśniano, że przedkładanie należności o charakterze prywatnoprawnym nad publicznoprawnymi nie może skutkować przerzuceniem ciężaru finansowania postępowań sądowoadministracyjnych strony na Skarb Państwa (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 20 czerwca 2013 r., sygn. akt I FZ 224/13, publ. CBOiS). Dodatkowo należy wskazać na okoliczność ustanowienia przez wnioskodawczynię pełnomocnika, która również nie wskazuje na jej trudną sytuację materialną i finansową. Rozpoznający wniosek nie neguje prawa, jak również potrzeby skarżącej do ustanowienia dla siebie zastępstwa prawnego oraz bieżącego korzystania z obsługi prawnej. Niemniej jednak niezrozumiałym jest, dlaczego koszty te mają pierwszeństwo przed kosztami należnymi Skarbowi Państwa oraz dlaczego te koszty wnioskodawczyni może ponosić, natomiast kosztów postępowania sądowego w wysokości m.in. 500 zł tytułem wpisu sądowego, już nie. Mając powyższe na uwadze stwierdzić należy, że przyznanie skarżącej prawa pomocy we wnioskowanym przez nią zakresie kłóciłoby się z ratio legis instytucji przyznania prawa pomocy, albowiem ta została stworzona jedynie dla osób, które ze względu na swoje niewielkie dochody oraz brak jakiegokolwiek majątku, nie mogą dochodzić swych praw przed sądem. Za taką osobę nie może być uznana strona, która posiada znaczny majątek, którego wartość (2.065.000,00 zł) wielokrotnie przekracza kwotę wymaganego na chwilę obecną wpisu od skargi w wysokości 500 zł, przekracza także wysokość wykazanych zobowiązań 850.278,41 zł (kredyt, należności wobec US). Tym samym stwierdzić należy, ze skarżąca posiada obiektywnie rozumianą zdolność do zdobycia potrzebnych środków finansowych bez uszczerbku dla swego koniecznego utrzymania, przez który należy rozumieć pozbawienie środków na pokrycie najbardziej podstawowych potrzeb, a więc kosztów wyżywienia, ubrania i zamieszkania. Tymczasem uszczerbek w majątku skarżącej może ewentualnie wiązać się wyłącznie z obniżeniem stopy życiowej jej rodziny. Uznając, że posiadany przez skarżącą znaczny majątek może stanowić źródło pokrycia zarówno wydatków ponoszonych w celu zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych, jak również kosztów opłat sądowych w postępowaniu wszczętym wniesioną skargą, rozpoznający wniosek odstąpił od wezwania wnioskodawczyni do przedstawienia, w trybie art. 255 p.p.s.a., wyciągu (wyciągów) z rachunku (rachunków) bankowych skarżącej i jej męża, udokumentowania kosztów utrzymania, deklaracji podatkowych, kosztów związanych z ustanowieniem pełnomocnika, a także innych materiałów źródłowych, które w sposób najpełniejszy zobrazowałyby sytuację finansową skarżącej. W związku z tym, skoro nie są spełnione przesłanki określone w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. należało orzec jak w sentencji.