I SA/Ol 579/16

Starszy referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie Małgorzata Klimek po rozpoznaniu w dniu 19 grudnia 2016r. na posiedzeniu niejawnym wniosku A. D. o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi A. D. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia "[...]", Nr "[...]" w przedmiocie: odmowy umorzenia zaległości podatkowej postanawia: 1) umorzyć postępowanie w przedmiocie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych 2) odmówić ustanowienia adwokata WSA/post.1 - sentencja postanowienia Postanowieniem z dnia 23 sierpnia 2016r. starszy referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie zwolnił skarżącą od kosztów sądowych oraz odmówił ustanowienia dla niej adwokata. Rozstrzygnięcie to opierało się na stwierdzeniu, że miesięczny dochód skarżącej z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej nie jest stały i waha się w granicach od 1.000 zł do 4.000 zł miesięcznie, natomiast wydatki związane z rehabilitacją wnioskodawczyni stanowią ponadprzeciętne koszty utrzymania gospodarstwa domowego, tym samym wniosek zasługuje na częściowe uwzględnienie w zakresie zwolnienia skarżącej od kosztów sądowych. Odmawiając ustanowienia pełnomocnika z urzędu zwrócono natomiast uwagę, iż dochody skarżącej nie są na tyle niskie, aby nie można było poczynić z nich jakichkolwiek oszczędności, o czym świadczyła również okoliczność spłaty zaległych zobowiązań podatkowych w wysokości 5.828,70 zł. Wskazano również na majątek nieruchomy męża wnioskodawczyni oraz dodatkowo na gwarancje procesowe przewidziane w przepisach ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zabezpieczające sytuację strony występującej bez profesjonalnego pełnomocnika. Postanowieniem z dnia 23 września 2016r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie po rozpoznaniu sprzeciwu skarżącej utrzymał w mocy ww. postanowienie starszego referendarza sądowego. Na rozprawie w dniu 30 listopada 2016r. skarżąca zgłosiła wniosek o odroczenie rozprawy i ustanowienie dla niej pełnomocnika z urzędu twierdząc, że od ostatniego postanowienia dotyczącego prawa pomocy jej sytuacja życiowa zmieniła się, ponieważ obecnie leczy się u neurologa. W dniu 7 grudnia 2016r. wpłynął do tut. Sądu formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej (PPF), w którym skarżąca zwróciła się ponownie o zwolnienie od kosztów sądowych oraz o ustanowienie adwokata. Z danych zawartych w formularzu wniosku wynikało, że skarżąca prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z mężem. Prowadzi działalność gospodarczą, z której osiąga dochód w wysokości od 1.000 zł do 2.500 zł miesięcznie. Wnioskodawczyni wskazała, iż nie posiada jakiegokolwiek majątku nieruchomego, przedmiotów wartościowych o wartości powyżej 5.000 zł, a także oszczędności i innych zasobów pieniężnych. Mąż skarżącej jest właścicielem gospodarstwa rolnego o powierzchni 2 ha 60 arów. Ze względu na stan zdrowia mąż nie uprawia ziemi, nie pobiera też opłat oraz dotacji z tego tytułu. Od 2011r. skarżąca pozostaje z mężem w ustroju małżeńskiej rozdzielności majątkowej. Wnioskodawczyni wykazała następujące zobowiązania i stałe wydatki: rehabilitacja powypadkowa, dojazdy, leki 400-800 zł miesięcznie, energia elektryczna 124,45 zł miesięcznie, opłata energetyczna za dostawę energii 195 zł miesięcznie, wywóz nieczystości 130 zł kwartalnie, wywóz śmieci 28 zł miesięcznie, podatek od nieruchomości 109 zł kwartalnie, opłata za telefon i Internet 112,18 zł, zadłużenie w ZUS – 15.000 zł, zajęcie komornicze 119.092,78, stałe leki męża 100 zł. Argumentując wniosek skarżąca podniosła, iż nie stać ją na "porady prawne" oraz koszty sądowe "podłamujące podstawę egzystencji". Do złożonego wniosku załączono kopię karty informacyjnej pobytu skarżącej w dniach od 05.08.2015r. do 26.08.2015r. na oddziale rehabilitacyjnym z pododdziałem rehabilitacji neurologicznej w "[...]" (k. 76), kopię zawiadomienia o zajęciu rachunku bankowego na kwotę należności głównej 119.092,78 zł, odsetek 24.745,20 zł z dnia 25.06.2013r. (k.77), kopię zawiadomienia o wszczęciu postępowania w sprawie określenia wysokości należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, zdrowotne, Fundusz Pracy (k. 78), 4 kopie przelewów bankowych w wysokości 112 zł, 195 zł, 124 zł, 100 zł, z listopada 2016r. tytuły– nieczytelne (k. 79), kopię karty zabiegów rehabilitacyjnych w ZOZ w "[...]" przeprowadzonych w dniach 04.04.2016r-15.04.2016r. oraz 04.05.2016r. do 17.05.2016r. (k. 80-82), kopie dokumentów potwierdzających przychód i koszty z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej za okres styczeń-listopad 2016r. (k. 83-94). Rozpoznając niniejszy wniosek zważono, co następuje: W myśl art. 243 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718, cyt. dalej jako p.p.s.a.) prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w jego toku. Zgodnie zaś z art. 249a powołanej ustawy, jeżeli strona cofnie wniosek lub rozpoznanie wniosku stało się zbędne, postępowanie w sprawie przyznania prawa pomocy umarza się. Stosownie do art. 239 § 1 pkt 4 p.p.s.a. strona, której przyznane zostało prawo pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym w zakresie określonym w prawomocnym postanowieniu o przyznaniu tego prawa nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych. Ponieważ takim zwolnieniem objęta jest skarżąca, albowiem postanowieniem starszego referendarza sądowego z dnia 23 sierpnia 2016r., utrzymanym następnie w mocy przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie postanowieniem z dnia 23 września 2016r., zwolniono ją od kosztów sądowych, a przyznane w tym zakresie prawo pomocy nie zostało cofnięte, jak również nie wygasło, korzysta ona ze zwolnienia od kosztów sądowych przez cały tok postępowania sądowoadministracyjnego. Podkreślić bowiem należy, że przyznane prawo pomocy rozciąga się na całe postępowanie sądowoadministracyjne w danej sprawie, obejmuje postępowanie zażaleniowe i kasacyjne, a nawet postępowanie wznowieniowe (por. uchwałę NSA z dnia 2 grudnia 2010r. sygn. akt II GPS 2/10, publ. CBOiS). Jest ono skuteczne od momentu złożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy, aż do zakończenia postępowania. Strona korzysta z tego prawa pomocy na wszystkich etapach postępowania przed sądami administracyjnymi, w ramach sprawy sądowo administracyjnej i nie ma potrzeby ponawiania swojego wniosku o przyznanie prawa pomocy. Nie ma więc znaczenia faza sprawy sądowoadministracyjnej, a nawet skutek w postaci definitywnego jej rozstrzygnięcia (p. ww. uchwała NSA). Skoro więc strona skarżąca w dalszym ciągu może korzystać z przyznanego jej prawa pomocy, w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych, rozpoznawanie złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych stało się zbędne, a postępowanie w tym zakresie podlega umorzeniu. Z kolei wniosek o ustanowienie adwokata podlegał rozpoznaniu w kontekście brzmienia art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., według którego prawo pomocy w zakresie częściowym przysługuje osobie, która wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W związku z okolicznością, że ponownie złożony formularz różnił się w swej treści od formularza złożonego pierwotnie, a także podnoszoną na rozprawie kwestią pogorszenia stanu zdrowia skarżącej, dokonano ponownej analizy sytuacji majątkowej wnioskodawczyni w kontekście przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym. Skarżąca wnosząc ponownie o przyznanie prawa pomocy podnosiła, iż jej sytuacja zmieniła się ponieważ aktualnie leczy się także u neurologa. Okoliczności te nie zostały przez skarżącą udokumentowane. Przedłożona przez nią karta informacyjna leczenia rehabilitacyjnego (z pododdziałem rehabilitacji neurologicznej) dotyczy bowiem okresu sprzed ponad roku (05.08.2015r.-26.08.2015r.) przed wydaniem prawomocnego postanowienia w zakresie przyznania prawa pomocy (23.09.2016r.). Ubiegając się uprzednio o przyznanie prawa pomocy skarżąca nie podnosiła okoliczności związanych z leczeniem neurologicznym. Natomiast aktualnie podnosząc tę okoliczność nie udokumentowała jej jakimikolwiek bieżącymi dokumentami. Dokonane zabiegi rehabilitacyjne również dotyczą okresu (kwiecień 2016r., maj 2016r.) poprzedzającego wydanie pierwszego postanowienia w zakresie prawa pomocy. Okoliczności tych skarżąca nie podnosiła w pierwszym wniosku. Z porównania obu wniosków wynika również, iż nie zwiększyły się obecnie wydatki związane z leczeniem oraz rehabilitacją wnioskodawczyni. Stwierdzić zatem należy, że powoływanie się przez skarżącą na nowe okoliczności związane z pogorszeniem się jej zdrowia czy dodatkowym leczeniem i zabiegami nie zostały przez nią potwierdzone. Odmienna od poprzedniego wniosku jest jedynie wysokość dochodów uzyskiwanych przez skarżącą. W poprzednim wniosku wskazała ona iż z prowadzonej działalności gospodarczej uzyskuje dochody w wysokości od 1.000 do 4.000 zł natomiast obecnie deklarowany przez nią dochód wynosi od 1.000 zł do 2.500 zł miesięcznie na dwie osoby. Na potwierdzenie powyższych twierdzeń przedstawiła kopie dokumentów obrazujących przychód i koszty z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej za okres styczeń-listopad 2016r. Z dokumentów tych wynika, iż skarżąca w wyżej wskazanym okresie uzyskała przychód w wysokości 60.480 zł, dokonała zakupu towarów handlowych na kwotę 15.893 zł poniosła koszty w wysokości 6.102,25 zł. Tym samym dochód przed opodatkowaniem i składkami ZUS wyniósł 38.484,75 zł., co potwierdza wysokość deklarowanego obecnie przez stronę dochodu. Powyższa okoliczność nie stanowi jednakże o zmianie sytuacji majątkowej i życiowej strony w sposób uzasadniający przyznanie jej prawa pomocy w zakresie ustanowienia dla niej pełnomocnika z urzędu. Skarżąca nie utraciła bowiem źródła dochodu, którego posiadanie deklarowała w poprzednio złożonym wniosku, a jedynie wysokość tego dochodu uległa zmniejszeniu. Nie można również zakładać, że sytuacja finansowa skarżącej w zakresie uzyskiwanego dochodu z prowadzonej działalności gospodarczej nie ulegnie w przyszłości poprawie. Rozpoznając wniosek skarżącej w zakresie ustanowienia dla niej pełnomocnika z urzędu zwrócić należy uwagę na majątek nieruchomy posiadany przez męża wnioskodawczyni. Jak ustalono w uprzednio prowadzonym postępowaniu wyjaśniającym w zakresie prawa pomocy mąż skarżącej jest właścicielem 6 działek położonych w "[...]", "[...]", "[...]" o łącznej wartości "[...]" zł (k.25 akt sądowych). Skarżąca nie wykazała, aby stan nieruchomości uległ zmianie. Majątek ten może zatem służyć pozyskaniu dodatkowych środków pieniężnych. Posiadane nieruchomości mogą być przedmiotem określonych stosunków cywilnoprawnych takich jak np. najem, dzierżawa (jeżeli nie mogą być wykorzystywane rolniczo przez męża wnioskodawczyni z uwagi na stan zdrowia) czy też ostatecznie sprzedaż. Pod pojęciem stanu majątkowego należy bowiem rozumieć nie tylko zasób gotówki, znajdujący się w posiadaniu strony, lecz również środki finansowe ulokowane w majątku ruchomym i nieruchomym. Z tego też względu posiadanie majątku, w postaci jakichkolwiek aktywów, zawsze rzutuje na ocenę prawa do przyznania prawa pomocy, w tym przypadku ustanowienia pełnomocnika z urzędu. Sposób w jaki wykorzystywany jest majątek, nie może mieć wpływu na ocenę, czy wnioskujący o przyznanie prawa pomocy posiada dostateczne środki na ustanowienie pełnomocnika. Istotne jest bowiem, że posiadany majątek może przynosić potencjalne pożytki. Niewykorzystywanie posiadanego majątku, w sytuacji gdy obiektywnie jest to możliwe, należy ocenić jako świadome pozbawianie się środków koniecznych do zaspokajania potrzeb swoich i rodziny, ale i do prowadzenia spraw sądowych (por. postanowienie NSA z dnia 4 grudnia 2014 r., sygn. akt I OZ 1113/14, publ. CBOSA). W tym miejscu wskazać należy, iż dla oceny sytuacji materialnej skarżącej nie ma znaczenia podnoszona przez nią okoliczność ustanowienia miedzy małżonkami rozdzielności majątkowej oraz podziału majątku wspólnego. Dla oceny zdolności finansowych wnioskodawcy ma znaczenie okoliczność pozostawania wnioskodawcy w związku małżeńskim i ocena sytuacji majątkowej małżonka. Stosownie bowiem do art. 27 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2012 r. poz. 788, dalej: k.r.o.) oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Potrzeby rodziny mogą w konkretnych okolicznościach obejmować również zobowiązania względem Skarbu Państwa z tytułu kosztów sądowych w sprawach jednego z małżonków. Należy mieć również na względzie art. 23 k.r.o., który stanowi, iż małżonkowie są obowiązani do wzajemnej pomocy i z tego obowiązku nie zwalnia nawet pozostawanie w rozdzielności majątkowej (por. postanowienie NSA z dnia 6 października 2004r sygn. GZ 71/04, publ. ONSAiWSA z. 1(4) 2005). Stąd też w razie ustanowienia rozdzielności majątkowej (czy nawet prowadzenia odrębnych gospodarstw domowych), małżonkowie nadal obowiązani są do zaspokajania potrzeb rodziny. Reasumując wskazać należy, że instytucja prawa pomocy stanowi realizację konstytucyjnej zasady prawa do sądu i stanowi wyjątek od zasady odpłatności postępowania sądowego. Prawo pomocy służy realizacji dostępu do sądu osób, które ze względu na wyjątkowo ciężką sytuację materialną i rodzinną nie są w stanie ponieść kosztów tego postępowania, a często nie mają zaspokojonych nawet podstawowych potrzeb życiowych. W konsekwencji, dopiero gdy posiadane przez nich środki okażą się niewystarczające do obrony swoich praw przed sądem, może być im przyznane prawo pomocy. Przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym powinno mieć zatem charakter wyjątkowy i być stosowane w stosunku do osób żyjących w ubóstwie, osób bezrobotnych, samotnych, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza jednocześnie konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej w postaci zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia pełnomocnika z urzędu. Zwłaszcza w sytuacji, gdy złożona przez stronę skarga ma dla sądu wyłącznie charakter niewiążącej informacji na temat wadliwości aktu czy działania (zaniechania) organu. Sąd I instancji, nie będąc związany granicami skargi, zobowiązany jest do wzięcia pod uwagę z urzędu wszelkich ewentualnych naruszeń prawa dokonanych przez organ administracji, którego akt lub czynność zostały zaskarżone. Oznacza to, że sąd ma nie tylko prawo, ale przede wszystkim obowiązek dokonać oceny zgodności z prawem zaskarżonego aktu administracyjnego nawet wówczas, gdy dany zarzut nie został podniesiony w skardze. Co ważne przepis art. 6 p.p.s.a. zobowiązuje sąd w razie uzasadnionej potrzeby do udzielania stronie występującej bez profesjonalnego pełnomocnika potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych oraz do pouczania o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań, zapewniając tym samym ochronę takiej strony. Należy w tym miejscu wskazać na pogląd prawny wyrażony w postanowieniu NSA z 20.06.2008 r. Sygn. akt II OZ 625/08 LEX nr 493568, w którym Sąd stwierdził, że ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika z urzędu następuje tylko wówczas gdy brak profesjonalnej pomocy prawnej może pozbawić stronę możliwości obrony swoich praw. Takie niebezpieczeństwo nie zachodzi w postępowaniu przed wojewódzkim sądem administracyjnym z uwagi na gwarancje procesowe przewidziane w art. 134 § 1 i art. 140 § 1 p.p.s.a. Mając na uwadze powyższe nie stwierdzono uzasadnionych podstaw do pozytywnego rozpoznania wniosku w części dotyczącej ustanowienia z urzędu profesjonalnego pełnomocnika. Po pierwsze ze względu na przedstawioną sytuację materialną wnioskodawczyni byłoby to nieuzasadnione, a po drugie udział profesjonalnego pełnomocnika na obecnym etapie postępowania nie jest niezbędny. Z tego powodu odmówiono skarżącej przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata i umorzono postępowanie o przyznanie prawa pomocy w pozostałym zakresie. Wobec powyższego, działając na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a. i art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. oraz art. 249a p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji postanowienia.