I SA/Ol 602/14

Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie Anna Ambroziak po rozpoznaniu w dniu 18 września 2014 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku J. K.o zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi J. K. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia "[...]’ Nr "[...]" w przedmiocie: zobowiązania podatkowego w podatku dochodowym od osób fizycznych za 2006 r. postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy obejmującego zwolnienie od kosztów sądowych J. K. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie skargę na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia "[...]’ w przedmiocie zobowiązania podatkowego w podatku dochodowym. Wnioskiem z dnia 18 sierpnia 2014 r. złożonym na urzędowym formularzu PPF skarżąca zwróciła się o zwolnienie od kosztów sądowych. Ze złożonego przez skarżącą formularza wniosku o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynika, iż prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z dwójką dzieci, "[...]". Rodzina wnioskodawczyni utrzymuje się z alimentów w wysokości "[...]" zł miesięcznie i dochodów córki uzyskiwanych ze stażu w Urzędzie Pracy – ok. 1.200 zł miesięcznie. Wnioskodawczyni oświadczyła, że poza dwiema nieruchomościami położonymi "[...]", na których ustanowione są hipoteki nie posiada innego majątku. W uzasadnieniu wniosku wyjaśniła, że sytuacja finansowa nie pozwala jej na opłacenie wpisu stosunkowego od wniesionej skargi. Jest osobą bezrobotną, nie posiada oszczędności, ani ruchomości przedstawiających wartość, które po spieniężeniu pozwoliłyby opłacić koszty sądowe. Na podstawie zawartej ugody otrzymuje alimenty w kwocie "[...]’ zł. Wyjaśniła, że dwie nieruchomości położone w "[...]" obciążone są hipotekami na rzecz Skarbu Państwa w kwocie "[...]"., co uniemożliwia ich sprzedaż. Stan zdrowia skarżącej wyklucza podjęcie pracy zawodowej, nadto wymaga stałego leczenia. Oświadczyła, że jest osobą rozwiedzioną i poza alimentami nie otrzymuje od byłego męża żadnych środków do życia. Dodała, że jedna z córek uczy się w gimnazjum, druga zaś studiuje i odbywa staż. Pismem z dnia 21 sierpnia 2014 r. skarżąca na podstawie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. z 2012r. , poz. 270 ze zm. dalej cyt. jako "p.p.s.a."), wezwana została do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez złożenie dodatkowych oświadczeń i przedłożenie dokumentów źródłowych w zakresie okoliczności dotyczących jej stanu majątkowego, które mogą mieć wpływ na ocenę zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy. W odpowiedzi na wezwanie, skarżąca pismem z dnia 9 września 2014 r. wyjaśniła, że znajduje się w trudnej sytuacji finansowej, co uniemożliwia jej na dzień dzisiejszy opłacenie jakichkolwiek miesięcznych wydatków wymienionych w wezwaniu związanych z utrzymaniem własnym i jej rodziny. Otrzymywane alimenty służą zaspokojeniu najważniejszych potrzeb jej i jej młodszej córki. Oświadczyła, że mieszka w domu swojej starszej córki, która pokrywa koszty eksploatacyjne typu: gaz, energia, woda. Nie korzysta z pomocy rzeczowej żadnej instytucji państwowej. Stwierdziła, że zarówno ona jak i jej młodsza córka nie posiadają rachunków bankowych, lokat bankowych. Podkreśliła, że o pomoc w zakresie zwolnienia od kosztów sadowych nie ubiegają się jej dzieci, zaś o jej zdolności winny decydować uzyskiwane bieżące dochody, a nie sytuacja jej rodziny czy też zdarzenia z lat 2012-2013. Oświadczyła, że adres w "[...]" jest wyłącznie adresem do korespondencji. Nie jest właścicielką żadnego lokalu w "[...]". Wyjaśniła, że nie posiada polis ubezpieczeniowych ze środkami finansowymi na nich zgromadzonymi. Nadto skarżąca odwołując się do treści art. 246 § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi stwierdziła, że w jej ocenie wykazała w sposób dostateczny swoją trudną sytuację materialną, która nie pozwala jej na uiszczenie kosztów sądowych. Zdaniem skarżącej, uprawdopodobniła również, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przytaczając oświadczenie złożone w uzasadnieniu formularza wniosku PPF stwierdziła, że stan faktyczny wskazuje na zupełny brak środków do życia i zdolności finansowej do utrzymania rodziny. Podkreśliła, że na podstawie przedstawionych warunków życiowych nie sposób jest przyjąć, iż posiada zdolność do uiszczenia wysokich kosztów sądowych. Stwierdziła, że nie posiada zdolności finansowej do uregulowania należnych kosztów sądowych, jednakże brak ich nie może pozbawić jej konstytucyjnego prawa określonego w art. 45 Konstytucji RP tj. do sprawiedliwego i niezawisłego sądu, prawa do obrony swoich racji przed sądem, prawa do uruchomienia procedury przed sądem. W ocenie skarżącej, o zdolność do uregulowania kosztów sądowych decyduje bieżąca sytuacja finansowa strony. Wskazała, że zarówno ona jak i jej rodzina pozostają w niedostatku i na dzień dzisiejszy korzystają z pomocy osób bliskich. Nadto podkreśliła, że "znosi egzekucję" Urzędu Skarbowego i z tego powodu jest również ograniczona finansowo. Okoliczność ta, ma także wpływ na pozyskiwanie środków do życia. Ponownie wskazując na treść art. 45 ust. 1 Konstytucji RP stwierdziła, że pozbawienie prawa do sądu i sądowej kontroli orzeczeń administracyjnych jest w jej sytuacji nieuzasadnione. Stwierdziła, że odmowa przyznania prawa pomocy doprowadzi do wykluczenia społecznego zarówno ją jak i jej rodzinę. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Na wstępie należy zaznaczyć, że skarżąca składając wniosek o prawo pomocy, zwróciła się o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, tj. w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Wpis od skargi w przedmiotowej sprawie wynosi 3.145 zł (zgodnie z § 1 pkt 4 rozporządzenia Rady Ministrów, z dnia 16.12.2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi [Dz. U Nr 221, poz. 2193 ze zm]). Zgodnie z art. 245 § p.p.s.a.) prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.), w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Zauważyć należy, że o przyznaniu prawa pomocy przesądza zatem przesłanka zobiektywizowana, o czym świadczy słowo "wykazanie", które nakłada na stronę nie tylko powinność uprawdopodobnienia ale więcej, formułuje obowiązek wskazania przez nią obiektywnie zaistniałych przesłanek stanu rzeczywistego (por. P. Dobosz, Procedury administracyjne, model sądownictwa administracyjnego a "prawo pomocy" [w:] praca zbiorowa pod red. J. Stelmasiaka, J. Niczyporuka, S. Fundowicza, Polski model sądownictwa administracyjnego, Oficyna Wydawnicza VERBA s. c., Lublin 2003, s. 120). Oznacza to, że inicjatywa dowodowa w stosunku do okoliczności, z których strona wnioskująca zamierza wywieść skutki prawne leży po stronie wnioskodawcy, a nie rozpoznającego wniosek. Nie budzi zatem wątpliwości, że rozstrzygnięcie wniosku zależy od tego, co zostanie udowodnione przez stronę (por.: J. P. Tarno: Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, Wyd. Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2004, s. 319). Obowiązkiem strony jest wykazanie zasadności złożonego wniosku w świetle ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy. Brak jest prawnych podstaw do prowadzenia z urzędu postępowania w sprawie sytuacji majątkowej wnioskodawczyni, jeżeli ona sama nie wykaże istnienia przesłanek uzasadniających uwzględnienie żądania prawa pomocy. Sąd (referendarz sądowy) nie jest wobec tego zobowiązany do prowadzenia jakichkolwiek dochodzeń w sytuacji, gdy przedstawione przez stronę dane uniemożliwiają pełną ocenę jej stanu majątkowego, albo gdy nie są one do końca jasne. Powszechnie zarówno w orzecznictwie sądowoadministracyjnym jak i doktrynie przyjmuje się, że instytucja prawa pomocy, nazywana "prawem ubogich", daje Sądowi kompetencję, w uzasadnionych przypadkach, do zadecydowania o pokryciu kosztów postępowania sądowego, z budżetu Sądu, czyli w konsekwencji przez innych podatników. Instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy, co oznacza, że może być stosowana tylko w przypadku osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną, do których zalicza się bezrobotnych lub osoby pozbawione środków do życia bądź osoby, których środki są ograniczone i pozwalają na zaspokojenie tylko niezbędnych potrzeb egzystencjalnych (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 października 2005 r., sygn. akt I GZ 107/05, niepubl.). Z kolei przez uszczerbek w utrzymaniu koniecznym siebie i rodziny należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony w taki sposób, iż nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 marca 2005 r., sygn. akt FZ 794/04, niepubl.). Ponadto, jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 10 maja 2005 r., sygn. akt II OZ 318/05 (niepublikowane), prawo pomocy przyznawane jest osobom, które pomimo starań i przy największym możliwym wysiłku nie mogą ponieść kosztów postępowania, ponieważ ich dochód jest wybitnie niski lub też nie osiągają żadnego dochodu. Odnosząc powyższe uregulowania do przedmiotowej sprawy, należy stwierdzić, że skarżąca nie udowodniła w sposób przekonujący, aby znajdowała się w sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Podkreślić należy, że poza wielokrotnie powtarzanymi kwestiami w postaci: trudnej sytuacji życiowej i lakonicznego stwierdzenia, że nie posiada środków finansowych na opłacenie należnych kosztów sądowy skarżąca nie przedstawiła żadnych wyjaśnień na podstawie których możliwa byłaby ocena rzeczywistej sytuacji materialnej strony. W pierwszej kolejności, należy stwierdzić, że skarżąca poza oświadczeniem, że na postawie ugody zawartej z byłym mężem otrzymuje alimenty w kwocie "[...]", nie przedstawiła żadnych wyjaśnień co do wysokości i rodzaju ponoszonych kosztów. Skarżąca poprzestała jedynie na wyjaśnieniu, że sytuacja materialna nie pozwala jej na regulowanie wydatków określonych w wezwaniu, natomiast uzyskiwane alimenty służą zaspokojeniu najważniejszych egzystencjalnych potrzeb jej i jej młodszej córki. Wskazała przy tym, że koszty eksploatacyjne w postaci opłat za: gaz, energię i wodę ponosi jej starsza córka. Mając na uwadze tak lakoniczne oświadczenie strony nie sposób było ustalić zarówno struktury ponoszonych kosztów jak i ich wysokości. Podkreślić należy, że dla oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest to kwestia kluczowa, bez której w praktyce nie jest możliwe pozytywne rozpatrzenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Porównanie bowiem uzyskiwanych dochodów z ponoszonymi kosztami, a przede wszystkim z ich rodzajem i wysokością daje bowiem obraz rzeczywistej sytuacji finansowej strony. Bez tak istotnych danych referendarz sądowy nie mógł przyjąć, że strona nie posiada wolnych środków na opłacenie kosztów sądowych. Nadto należy stwierdzić, że strona prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z dwójką swoich dzieci, przy tym jak twierdzi, to starsza z córek ponosi cały ciężar opłat związanych z utrzymaniem domu, w którym zamieszkuje strona. Podkreślić należy, że wyjaśnień tych nie sposób uznać za wiarygodne bez szczegółowego przedstawienia rachunków związanych z utrzymaniem przedmiotowej nieruchomości. Stwierdzić należy, że jak wynika z oświadczenia wnioskodawczyni starsza z jej córek jest studentką, nadto z tytułu stażu z Urzędu Pracy pobiera wynagrodzenie w wysokości 1.200 zł. Biorąc pod uwagę realia życia codziennego, nie sposób jest przyjąć, że starsza z córek jest w stanie z uzyskiwanego wynagrodzenia dokonać samodzielnie bieżących opłat z tytułu zamieszkiwania w domu trzyosobowej rodziny jak i ewentualnie posiadać środki na niezbędne do życia wydatki w postaci zakupu żywności, odzieży, środków czystości, wydatków związanych z nauką, czy też opłacić koszty dojazdu na uczelnie i do pracy. Nadto odnosząc się do stwierdzenia skarżącej w kwestii, iż o zdolności finansowej do poniesienia kosztów sądowych winny decydować wyłącznie bieżące dochody skarżącej, a nie jej rodziny, czy też zdarzenia z lat 2012-2013 referendarz sądowy wyjaśnia, że o zasadności wniosku osoby fizycznej nie decyduje wyłącznie jej aktualny majątek i dochody, ale również inne czynniki takie jak m.in. stan rodzinny (art. 252 § 1 p.p.s.a.). Zatem badając sytuację strony bada się również sytuację osób prowadzących ze stroną wspólne gospodarstwo domowe. Niewątpliwe bowiem na sytuację materialną wnioskodawcy na wpływ sytuacja materialna współdomowników. W tym świetle referendarz sądowy stwierdza, że oświadczenia złożone przez skarżącą nie są również dokładne i nie przedstawiają w sposób przekonywujący jej rzeczywistej sytuacji życiowej. Skoro, o zasadności wniosku osoby fizycznej ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy nie decyduje wyłącznie jej majątek i dochody, ale również jej stan rodzinny, to w przypadku skarżącej należało uwzględnić majątek, dochody i wydatki dzieci. Ustalenia takie pozwoliłby bowiem na ocenę czy i w jakim zakresie skarżącej można udzielić prawa pomocy. Podkreślić należy, że skarżąca została wezwana do przedłożenia wykazów i wyciągów z wszystkich posiadanych rachunków bankowych, lokat bankowych, a także do złożenia oświadczenia o posiadanym majątku od 01.01.2012 roku do dnia wezwania tj. 21.08.2014 r. przez nią i osoby pozostające we wspólnym gospodarstwie domowym. Na wezwanie w trybie art. 255 p.p.s.a skarżąca oświadczyła jedynie, że ona jak i jej młodsza córka nie posiadają rachunku bankowego ani lokat bankowych. Nie odniosła się w żadnej mierze do kwestii posiadania rachunku bankowego, ewentualnie lokat bankowych przez starszą z córek. Wyjaśnić również należy, że o sytuacji materialnej strony decyduje sposób rozporządzania posiadanym, przed złożeniem wniosku o przyznanie prawa pomocy, majątkiem. Okoliczność w jaki sposób skarżąca oraz osoby prowadzacie z nią wspólne gospodarstwo domowe rozporządzały swoim majątkiem ma wpływ i winno być ocenione badając aktualną sytuację życiową i materialną strony. Unikając przedłożenia zarówno stosowych oświadczeń jak i dokumentów skarżąca uniemożliwiła poczynienie koniecznych dla rozpoznania wniosku ustaleń dotyczących ewentualnej zasadności złożonego wniosku w świetle ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy. Niedostosowanie się do wezwania, o którym mowa w art. 255 p.p.s.a. należy interpretować na niekorzyść wnioskodawczyni. W ocenie rozpoznającego wniosek, strona która w jakikolwiek sposób uchyla się od złożenia wyjaśnień, oświadczeń lub dokumentów służących ocenie jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych, musi się liczyć z tym, że nie będzie podstaw do uznania zasadności jej wniosku. Zaznaczyć należy, że skarżąca w bardzo lakoniczny sposób odniosła się także do kwestii posiadanego ewentualnie tytułu do lokalu przy "[...]", stwierdzając jedynie, że jest to adres wyłącznie do korespondenci. Podkreślić przy tym należy, że na podstawie akt administracyjnych ustalono, że skarżąca dokonała zmiany adresu zamieszkania, w dniu "[...]’ odebrała nowy dowód osobisty, a od dnia "[...]" uległ zmianie również adres zameldowania na adres "[...]" (k. nr 57 akta postępowania odwoławczego). Zauważyć także należy, że w pismach kierowanych do Sądu, skarżąca posługuje się ww. adresem, a jedynie jako adres do korespondencji wskazuje "[...]". Zatem oświadczenie złożone na wezwanie w trybie art. 255 p.p.s.a. stoi w sprzeczności z ww. ustaleniami, bowiem jak wynika to z pism skarżącej: adres "[...]’ jest adresem, który strona określa jako adres do korespondencji. W tych okolicznościach wątpliwości budzi oświadczenie skarżącej, co do faktycznego miejsca zamieszkiwania skarżącej, jak i również tytułu, na podstawie którego korzysta z lokalu w "[...]". Analiza zgromadzonego materiału dowodowego prowadzi do wniosku, że wnioskodawczyni nie przedłożyła dokumentów, które pozwoliłyby na dokonanie pełnej i rzetelnej oceny jej sytuacji finansowej. Przyjąć zatem należało, że przedstawiła ona swoją sytuację finansową w sposób selektywny, uchylając się od wykazania swoich rzeczywistych możliwości płatniczych, nie wykazując tym samym, że spełnia ustawowe przesłanki przyznania prawa pomocy. Zauważyć przy tym należało, że skarżącą została prawidłowo pouczona, że niezastosowanie się do treści wezwania będzie skutkować rozpoznaniem wniosku w oparciu o posiadane dokumenty. Zatem należy stwierdzić, że już z samego faktu nałożenia na nią zobowiązania w trybie art. 255 P.p.s.a., tj. przedłożenia dodatkowych dokumentów celem usunięcia wątpliwości co do określonych we wniosku o przyznanie prawa pomocy jej możliwości płatniczych, powinna wywieść, że zostanie obciążona negatywnymi skutkami związanymi z nieprzedłożeniem wymaganych dokumentów. Reasumując przedmiotowe rozważania, należy stwierdzić, że tylko wyjaśnienie – w sposób nie budzący wszystkich przedstawionych wyżej wątpliwości – sprzeczności dotyczących stanu rodzinnego wnioskodawczyni oraz nadesłanie brakujących dokumentów umożliwiłoby ustalenie istotnych okoliczności mających wpływ na ocenę zasadności wniosku. Postępowanie wnioskodawczyni, polegające włącznie na poprzestaniu na stwierdzeniu, iż jej sytuacja finansowa spełnia warunki do przyznania prawa pomocy, skutkuje niewyjaśnieniem istotnych wątpliwości dotyczących jej rzeczywistych możliwości płatniczych. W tych okolicznościach stwierdzić trzeba, że to sama wnioskodawczyni uniemożliwiła dokonanie pełnej i rzetelnej oceny jej sytuacji finansowej. Niewątpliwie, sytuacja, w której zachodzą rozbieżności pomiędzy poszczególnymi dokumentami lub oświadczeniami, prowadzi do niemożności ustalenia rzeczywistego stanu faktycznego, a w konsekwencji do niewykazania przez stronę, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania zgodnie z treścią art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., co w następstwie musi prowadzić do odmowy przyznania prawa pomocy (postanowienie NSA z dnia 24 stycznia 2011 r. II FZ 733/10, Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych). Na marginesie należy również wyjaśnić , że odmowa przyznania prawa pomocy nie oznacza ze swojej istoty ograniczenia skarżącej prawa do sądu. Prawo pomocy, jak już wyjaśniono to wyżej, jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, której celem jest zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom niebędącym w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r. nr 61, poz. 284, z późn. zm.). Skoro skarżąca nie wykazała, że jest osobą, której sytuacja majątkowa nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania, to w konsekwencji zasadna, w ocenie referendarza sądowego jest odmowa przyznania jej prawa pomocy i w tej sytuacji nie można mówić o pozbawieniu jej możliwości obrony swoich praw przed sądem. Mając na uwadze przedstawione wyżej okoliczności referendarz sądowy, na podstawie przepisu art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.