I SA/Ol 618/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Andrzej Błesiński, Sędziowie Sędzia WSA Zofia Skrzynecka(spr.), Sędzia WSA Bogusław Jażdżyk, Protokolant Marika Brzozowiec, po rozpoznaniu w Olsztynie na rozprawie w dniu 29 października 2009 r., sprawy ze skargi M.Ch. w przedmiocie wznowienia postępowania sądowego zakończonego prawomocnym wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 16 lipca 2009r., sygn. akt I SA/Ol 435/09 I. wznawia postępowanie sądowe; II. uchyla prawomocny wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 16 lipca 2009 r., wydany w sprawie sygn. akt I SA/Ol 435/09; III. zasądza od Dyrektora Izby Skarbowej na rzecz skarżącego kwotę 1257 zł (jeden tysiąc dwieście pięćdziesiąt siedem) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. M.C. w dniu 18 września 2009 r. wniósł skargę o wznowienie postępowania sądowego zakończonego prawomocnym wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 16 lipca 2009 r. w sprawie I SA/Ol 435/09, żądając uchylenia tego wyroku, rozpoznania sprawy i uchylenia decyzji Dyrektora Izby Skarbowej z dnia "[...]" w przedmiocie zryczałtowanego podatku dochodowego od osób fizycznych od dochodów nie znajdujących pokrycia w ujawnionych źródłach przychodu. Skarżący żądał wznowienia postępowania sądowego z powodu nieważności, gdyż wskutek naruszenia przepisów postępowania został pozbawiony możności działania, wskazując tym samym na podstawę wznowienia wymienioną w art. 271 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej powoływanej jako p.p.s.a. Uzasadniając żądanie skargi o wznowienie, skarżący reprezentowany przez pełnomocnika, podał, że wskutek naruszenia art.67§5 p.p.s.a. nie doręczono pełnomocnikowi wezwania na rozprawę wyznaczoną na dzień 16 lipca 2009 r. na nowy adres do doręczeń wskazany i zapisany w protokole rozprawy przed Naczelnym Sądem Administracyjnym w dniu 7 maja 2009 r. Zawiadomienie o terminie rozprawy z naruszeniem art.73 p.p.s.a. uznane zostało za dokonane prawidłowo, podczas gdy nie uwzględniona przez Sąd dokonana przez stronę, zgodnie z art.70 §1 p.p.s.a. zmiana adresu do doręczeń. W uzasadnieniu skargi podniesiono ponadto, że wskutek zaniechania przez Naczelny Sąd Administracyjny doręczenia wyroku z uzasadnieniem pełnomocnikowi strony pod nowy adres, została ona pozbawiona możliwości zapoznania się z motywami tego wyroku, co uniemożliwiało przygotowanie się do uczestniczenia w rozprawie przy ponownym jej rozpoznaniu. Według strony stanowi to naruszenie art.67§5 p.p.s.a. Kolejny przepis , który został w ocenie wnoszącego o wznowienie naruszony, to art. 91§2 p.p.s.a. nakazujący zawiadamiać o posiedzeniach jawnych stronę oraz jej pełnomocnika. Ponieważ ani strona ani jej pełnomocnik o terminie nie zostali zawiadomieni , tym samym uniemożliwiono działanie w postępowaniu. W uzasadnieniu skargi o wznowienie zawarto także argumentację odnoszącą się do merytorycznych kwestii związanych z decyzją Dyrektora Izby Skarbowej będącą przedmiotem skargi do WSA, a w szczególności nawiązująca do wpływu wyroku karnego na ustalenia postępowania podatkowego przeprowadzonego w sprawie. Wnosząc o wznowienie postępowania sądowego M.C. domagał się jednocześnie uchylenia decyzji organu drugiej instancji. W piśmie z dnia 5 września 2009 r. Dyrektor Izby Skarbowej, kwestię zasadności skargi o wznowienie postępowania pozostawił do uznania Sądu natomiast w pozostałej części wniósł jak w skardze kasacyjnej oraz w odpowiedzi na skargę. Wojewódzki Sąd Administracyjny ustalił i zważył, co następuje: Należy na wstępie podkreślić, że wznowienie postępowania sądowego jest instytucją procesową szczególną, obwarowaną licznymi rygorami, dotyczy bowiem sytuacji, w której dopuszcza się ponowne rozpoznanie sprawy, mimo że została już ona zakończona prawomocnym orzeczeniem. Dlatego wznowienie postępowania dopuszczalne jest jedynie w ściśle sprecyzowanych w ustawie przypadkach. Wznowienie postępowania polega na ponownym rozpoznaniu sprawy zakończonej prawomocnym orzeczeniem, jeśli spełnione zostaną przesłanki przewidziane w ustawie. Postępowanie o wznowienie jest nowym postępowaniem prowadzonym przed sądem administracyjnym, które ze zwykłym postępowaniem wiąże się poprzez tożsamość uprzednio przesądzonej sprawy. Postępowanie to nie stanowi kolejnej fazy tego samego postępowania kontrolnego. Skarga o wznowienie rozpoczyna odrębny, podlegający szczególnym regułom proces, którego celem jest stwierdzenie dopuszczalności wznowienia oraz ustalenie istnienia i następstw jednej z wad postępowania wymienionych w ustawie z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) dalej powoływanej jako p.p.s.a. Ten szczególny charakter prawny instytucji wznowienia postępowania sądowoadministracyjnego znalazł wyraz także w tym, że instytucja ta została uregulowana osobno w dziale VII p.p.s.a. W ramach omawianej instytucji procesowej wyróżnić można dwa etapy tj. etap postępowania w sprawie wznowienia i etap postępowania wznowionego. W myśl art. 279 p.p.s.a. skarga o wznowienie postępowania powinna zawierać, oprócz oznaczenia zaskarżonego orzeczenia, także podstawę wznowienia i jej uzasadnienie, okoliczności stwierdzające zachowanie terminu do wniesienia skargi oraz żądanie o uchylenie lub zmianę zaskarżonego orzeczenia. Zgodnie z przepisem art. 280 § 1 p.p.s.a. sąd bada na posiedzeniu niejawnym czy skarga jest wniesiona w terminie i czy opiera się na ustawowej podstawie wznowienia. W razie niespełnienia jednego z tych wymagań sąd skargę odrzuci, albowiem warunkiem możliwości rozpoznania zasadności tej skargi jest spełnienie obu warunków wskazanych w § 1. Na posiedzeniu niejawnym badana jest więc wyłącznie formalna dopuszczalność skargi o wznowienie postępowania. Na tym etapie badania skargi o wznowienie postępowania, sąd nie może badać trafności podstaw wznowienia postępowania, zaś odrzucenie skargi o wznowienie postępowania może nastąpić między innymi wtedy, gdy nie opiera się ona na ustawowej podstawie wznowienia, a nie wtedy, gdy podstawa ta nie jest merytorycznie zasadna. Badanie dopuszczalności skargi o wznowienie postępowania na podstawie art. 280 § 1 p.p.s.a. może zatem zakończyć się dwojakiego rodzaju rozstrzygnięciem: postanowieniem o odrzuceniu skargi albo zarządzeniem o skierowaniu jej na rozprawę. To na rozprawie, zgodnie z art. 281 p.p.s.a., sąd rozstrzyga przede wszystkim o dopuszczalności wznowienia i odrzuca skargę, jeżeli brak ustawowej podstawy wznowienia albo termin do wniesienia skargi nie został zachowany. Skarga M.C. poddana na posiedzeniu niejawnym badaniu pod względem formalnej dopuszczalności została oceniona jako spełniająca warunki formalne i zarządzono skierowanie jej na rozprawę. Na rozprawie, zgodnie z art.281 p.p.s.a. sąd rozstrzyga przede wszystkim o dopuszczalności skargi o wznowienie. Badane są te same przesłanki, które były badane na posiedzeniu niejawnym, a więc oparcie jej na ustawowej podstawie wznowienia oraz zachowanie terminu do wniesienia skargi. W odniesieniu do podstaw wznowienia jest to już jednak badanie merytoryczne, to znaczy analizowane jest czy faktycznie zaistniały podstawy do wznowienia. Artykuł 281 p.p.s.a. wskazuje, że badanie dopuszczalności wznowienia może być przeprowadzone na dwa sposoby. Po pierwsze, polegać ono może jedynie na badaniu dopuszczalności wznowienia, a więc sprawdzeniu, czy skarga została wniesiona z zachowaniem terminu oraz czy rzeczywiście opiera się na ustawowej przesłance (negatywny wynik tego badania skutkuje odrzuceniem skargi o wznowienie postępowania zaś pozytywny przystąpieniem do rozpoznania sprawy). Po drugie, sąd może połączyć oba te stadia i po merytorycznym rozpoznaniu sprawy wydać orzeczenie rozstrzygające o zasadności skargi, które zawiera w sobie rozstrzygnięcie o dopuszczalności wznowienia. Jak już wyżej wskazano, z treści art. 281 p.p.s.a. wynika, iż regułą jest to, że na rozprawie sąd rozstrzyga przede wszystkim o dopuszczalności wznowienia postępowania. Sąd może natomiast po rozważeniu sprawy połączyć badanie dopuszczalności wznowienia z rozpoznaniem sprawy. Przyjmuje się w literaturze i orzecznictwie, (por.Komentarz autorstwa B.Dautera, B.Gruszczyńskiego, A.Kabata i M.Niezgódka-Medek Wyd. LEX a Wolters Kluwer business Warszawa 2009r. str.762), że wybór jednego ze sposobów postępowania leży w gestii sądu, ale połączenie badania dopuszczalności wznowienia z rozpoznaniem sprawy uzasadnione będzie wówczas, gdy skarga o wznowienie opiera się na przyczynach restytucyjnych. W sprawie niniejszej, skarga o wznowienie nie jest oparta na przyczynach restytucyjnych. Nie było zatem celowe łączenie badania zasadności skargi o wznowienie postępowania z ponownym rozpoznaniem sprawy. Nieważność postępowania, jako podstawa wznowienia postępowania ma bowiem charakter bezwzględny. Oznacza to, że stwierdzenie wystąpienia tej podstawy wznowienia skutkować powinno, bez względu na to czy i ewentualnie, jaki wywarła ona wpływ na treść orzeczenia, jego uchyleniem. Oddalenie zaś skargi o wznowienie postępowania może mieć miejsce, jedynie wówczas, gdy powołana w skardze przyczyna wznowienia okazała się nieprawdziwa bądź nieistniejąca. Co do zasady uwzględnienie skargi o wznowienie postępowania wiązać się musi z ustaleniem czy stwierdzona podstawa wznowienia miała wpływ na treść uprzednio wydanego rozstrzygnięcia. Zasada ta nie dotyczy jednak podstaw wznowienia postępowania unormowanych w art. 271 pkt 1 i 2 p.p.s.a. Ustaleń takich nie prowadzi się więc wówczas, gdy skarga o wznowienie postępowania opiera się na zarzucie nieważności postępowania zakończonego uprzednio wydanym w sprawie orzeczeniem. W przypadku nieważności postępowania bada się jedynie to czy w chwili wydania prawomocnego orzeczenia zaistniała przyczyna nieważności. Stwierdzenie zaistnienia przyczyny nieważności postępowania w dacie wydawania prawomocnego orzeczenia skutkować powinno zawsze uchyleniem tego orzeczenia tylko już z tego powodu, choćby nieważność postępowania pozostawała bez wpływu na rozstrzygnięcie sprawy. Każde orzeczenie wydane w toku postępowania dotkniętego wadą nieważności winno zawsze być usunięte z obrotu prawnego niezależnie od wyniku zakończanego postępowania i niezależnie od słuszności zapadłego w nim rozstrzygnięcia.( por. wyrok NSA z dnia 15 kwietnia 2008 r. II OSK 406/07LEX nr w bazie 469203) W niniejszej sprawie należało zatem ponownie zbadać na rozprawie dopuszczalność skargi o wznowienie postępowania zakończonego postanowieniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 16 lipca sierpnia 2009 r., sygn. akt I SA/Ol 435/09. Zgodnie z art.270 p.p.s.a. można żądać wznowienia postępowania, które zostało zakończone prawomocnym orzeczeniem. Wyrok z dnia 16 lipca 2009r. uprawomocnił się dnia 18 sierpnia 2009 r. (dowód postanowienie o stwierdzeniu prawomocności k.80 v. akt I SA/Ol 435/09). W związku z tym należy uznać, że spełniony został podstawowy warunek dopuszczalności skargi o wznowienie, jakim jest prawomocność orzeczenia objętego skargą o wznowienie. Art.270 p.p.s.a. nie określa wyraźnie, kto jest uprawniony do wniesienia skargi o wznowienie postępowania. Również w innych przepisach działu VII brak określenia podmiotów uprawnionych do wystąpienia a z taką skargą. Oparcie jednak tej instytucji wyłącznie na zasadzie skargowości, a także treść przepisów działu VII p.p.s.a., które określają termin do wniesienia skargi o wznowienie postępowania, uzasadniają przyjęcie, że legitymację do wniesienia skargi mają strona (art.32 p.p.s.a.), uczestnik postępowania na prawach strony (art. 33 §1 p.p.s.a.) oraz uczestnicy dopuszczeni przez sąd do udziału w postępowaniu( art.33 § 2 p.p.s.a.). Legitymację taką mają również prokurator i Rzecznik Praw Obywatelskich (art.8 p.p.s.a.).Sąd podziela w tym zakresie pogląd wyrażony w Komentarzu do ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi autorstwa B.Dautera, B.Gruszczyńskiego, A.Kabata i M.Niezgódka-Medek Wyd. LEX a Wolters Kluwer business Warszawa 2009r. (str.748 teza 4). Skoro zatem skarga o wznowienie postępowania wniesiona została przez M.C., występującego w charakterze skarżącego w postępowaniu sądowym zakończonym wyrokiem z dnia 16 lipca 2009 r., to nie ulega wątpliwości, że był on podmiotem legitymowanym do wniesienia skargi o wznowienie postępowania. Zgodnie z art. 277 p.p.s.a. skargę o wznowienie postępowania wnosi się w terminie trzymiesięcznym; termin ten liczy się od dnia, w którym strona dowiedziała się o podstawie wznowienia, a gdy podstawą jest pozbawienie możliwości działania lub brak należytej reprezentacji - od dnia, w którym o orzeczeniu dowiedziała się strona, lub jej przedstawiciel ustawowy. Badanie skargi M.C. o wznowienie, pod kątem spełnienia tego warunku prowadzi do wniosku, że zachowany został termin do wniesienia tej skargi, gdyż wpłynęła ona do WSA w Olsztynie w dniu 18 września 2009 r. a według skarżącego o prawomocnym wyroku WSA w Olsztynie z dnia 16 lipca 2009 r. on i jego pełnomocnik dowiedzieli się w dniu 3 września 2009 r. od pracownika Wydziału Informacji Sądowej. Tego samego dnia uzyskał telefonicznie informację od pracownika sekretariatu Naczelnego Sądu Administracyjnego, iż wyrok NSA z dnia 7 maja 2009r. został, wskutek błędu, przesłany pod niewłaściwy adres do doręczeń. Wyrok NSA z dnia 7 maja 2009r. został prawidłowo doręczony pełnomocnikowi strony dopiero w dniu 7 września 2009 r.( dowód: notatka urzędowa k.36, zwrotne potwierdzenie odbioru k. 38 w aktach NSA o sygn. II FSK 82/08). W świetle powyższych okoliczności, były podstawy do przyjęcia, że skarżący wniósł o wznowienie postępowania z zachowaniem wynikającego z art. 277 p.p.s.a. trzymiesięcznego terminu. Termin ten rozpoczął bowiem bieg w dniu, w którym skarżący dowiedział się o wydanym wyroku, co miało miejsce w dniu 3 września 2009 r. czyli w dniu uzyskania informacji o tym, że16 lipca 2009 r. zapadł wyrok w sprawie I SA/Ol 435/09. Dokonując kontroli skargi o wznowienie pod kątem rzeczywistego wystąpienia podstawy do wznowienia należy w pierwszej kolejności stwierdzić, że wskazanie podstawy wznowienia powinno zawierać wyraźne określenie, która z podstaw wymienionych w art. 271-273 p.p.s.a. uzasadnia wznowienie postępowania w danej sprawie. Powołanie podstawy (albo podstaw) wznowienia ma istotne znaczenie w tym postępowaniu. W niniejszej sprawie jako podstawę wznowienia wskazano nieważność postępowania spowodowaną pozbawieniem strony możliwości działania będącą skutkiem naruszenia prawa. Powołano podstawę wznowienia wymienioną w art.271 pkt 2 p.p.s.a. Zgodnie z treścią art. 271 pkt 2 p.p.s.a. zdanie pierwsze, można żądać wznowienia postępowania z powodu nieważności, jeżeli strona nie miała zdolności sądowej lub procesowej albo nie była należycie reprezentowana lub jeżeli wskutek naruszenia przepisów prawa była pozbawiona możności działania. Badanie na rozprawie skargi o wznowienie postępowania przeprowadzone w trybie art. 281 p.p.s.a. dowiodło, iż skarga ta opiera się na ustawowej podstawie wznowienia postępowania unormowanej w art. 271 pkt 2 p.p.s.a. a polegającej na pozbawieniu strony możliwości działania w postępowaniu przed sądem. Nie ulega wątpliwości, że na rozprawie przed Naczelnym Sądem Administracyjnym w dniu 7 maja 2009 r. pełnomocnik strony skarżącej - radca prawny P.G. - wskazał nowy adres do doręczeń w sprawie. Wynika to z przesłanej do WSA w Olsztynie po rozpoznaniu skargi kasacyjnej kopii protokołu rozprawy. P.G. działał przed Naczelnym Sądem Administracyjnym na podstawie pełnomocnictwa substytucyjnego radcy prawnego M.P. Jego oświadczenie do protokołu rozprawy o zmianie adresu do doręczeń, jakkolwiek wskazujące adres jego własnej kancelarii, powinno było być odczytane jako obowiązujący od dnia 7 maja 2009 r. adres do doręczania korespondencji ustanowionemu w sprawie pełnomocnikowi. Po uchyleniu wyroku WSA w Olsztynie z dnia 17.10. 2007 r. i przekazaniu sprawy do ponownego rozpoznania, zarządzeniem z dnia 24 czerwca 2009 r. wyznaczono termin rozprawy na dzień 16 lipca 2009r. O terminie rozprawy, zgodnie z w/w zarządzeniem, miał być zawiadomiony pełnomocnik strony radca prawny M.P. W zarządzeniu nie zostało wskazane na jaki adres należy skierować zawiadomienie o terminie rozprawy. Zawiadomienie wysłano pod adres wskazany w skardze. Zawiadomienie nie zostało odebrane przez pełnomocnika, urząd pocztowy dwukrotnie awizował pozostawienie korespondencji w urzędzie pocztowym. W rezultacie na rozprawie w dniu 16 lipca 2009 r. Sąd stwierdził, że pełnomocnik skarżącego został o terminie rozprawy prawidłowo zawiadomiony poprzez doręczenie zastępcze w trybie art.73 p.p.s.a. Przed tą konstatacją nie dokonano sprawdzenia czy korespondencja została wysłana pod właściwy adres. Sąd mając na uwadze wyżej wskazane okoliczności uznał, że postępowanie sądowoadministracyjne zakończone wyrokiem z dnia 16 lipca 2009 r. dotknięte jest wadą nieważności. O terminie rozprawy nie został bowiem zawiadomiony pełnomocnik strony a przyjęcie, że doręczenie zawiadomienia skutecznie nastąpiło w trybie art.73 p.p.s.a. dotknięte było wadą w sytuacji, gdy pełnomocnik strony we właściwym czasie poinformował o zmianie adresu do dokonywania doręczeń, czego sąd przy dokonywaniu doręczenia nie uwzględnił i bezpodstawnie przyjął prawidłowość doręczenia zastępczego. Doszło zatem do naruszenia wymienionych w skardze o wznowienie przepisów postępowania tj. art.91 §2, 67§5, 73 p.p.s.a., przez co niewątpliwie strona reprezentowana przez pełnomocnika została pozbawiona możliwości działania przed sądem. W związku z tym nie może się ostać wyrok, który zapadł w postępowaniu dotkniętym wadą nieważności .Stwierdzenie zaistnienia przyczyny nieważności postępowania w dacie wydawania prawomocnego orzeczenia skutkować powinno zawsze uchyleniem tego orzeczenia tylko już z tego powodu, choćby nieważność postępowania pozostawała bez wpływu na rozstrzygnięcie sprawy (por. A.Kabat (w:) B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka - Medek Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz., Zakamycze 2005, s. 639; H. Knysiak - Molczyk (w:) T. Woś, H. Knysiak - Molczyk, M. Romańska Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz., Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis 2005, s. 667; J.P. Tarno Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz., Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis 2006, s. 548). Każde orzeczenie wydane w toku postępowania dotkniętego wadą nieważności winno zawsze być usunięte z obrotu prawnego niezależnie od wyniku zakończanego postępowania i niezależnie od słuszności zapadłego w nim rozstrzygnięcia. Nieważność postępowania stanowi bowiem z jednej strony kwalifikowaną wadę zarówno dotkniętego nią postępowania, jak i kończącego je orzeczenia, a z drugiej bezwzględną podstawę wznowienia postępowania. Reasumując, Sąd uznał skargę o wznowienie postępowania za zasadną i w tym stanie rzeczy, na podstawie art. 145 §1pkt1 lit. w zw. z art. 276 p.p.s.a. i w zw. z art. 271 pkt 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji. Ponieważ Sąd, stosownie do uregulowania zawartego w art.281 p.ps.a., nie połączył badania zasadności skargi z ponownym rozpoznaniem sprawy, nastąpi to dopiero po uprawomocnieniu się wyroku rozstrzygającego o wznowieniu postępowania i uchyleniu wyroku z dnia 16 lipca 2009 r. O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art.200 p.p.s.a.