I SA/Ol 698/16

Starszy referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie Małgorzata Klimek po rozpoznaniu w dniu 7 listopada 2016r. na posiedzeniu niejawnym wniosku J. B. o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi J. B. na decyzję Dyrektora "[...]" Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia "[...]" Nr "[...]" w przedmiocie: ustalenia nienależnie pobranych płatności z tytułu renty strukturalnej postanawia: odmówić skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata WSA/post.1 - sentencja postanowienia Skarżący J. B. zwrócił się o zwolnienie od kosztów sądowych w tym wpisu sądowego w wysokości 100 zł (zgodnie z § 1 pkt 1 Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi [Dz.U. nr 221, poz. 2193 ze zm.]) oraz ustanowienia adwokata. Z oświadczenia wnioskodawcy złożonego na formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy (PPF) wynikało, że prowadzi on samodzielne gospodarstwo domowe. Z zamieszkującą z nim żoną, pozostaje w ustroju rozdzielności majątkowej. Jest właścicielem mieszkania spółdzielczego o powierzchni 68 m2. Innego majątku nie posiada. Uzyskuje dochody z tytułu renty rolniczej w wysokości 1.028 zł oraz dopłaty do renty w wysokości 600 zł. Ponosi następujące stałe miesięczne wydatki i zobowiązania: czynsz za mieszkanie 470 zł, media 220 zł, odsetki od kredytu 350 zł, leki 326 zł. Argumentując wniosek skarżący wskazał, iż jest osoba starszą (74 lata) i schorowaną. Jest po zawale serca, nie widzi na jedno oko, wzrok nadal się pogarsza. Jego stan zdrowia wymaga leczenia i zakupu leków, co wiąże się z dodatkowymi kosztami. Podniósł, iż nie stać go na zakup wszystkich potrzebnych mu lekarstw. Dodał też, iż całkowitemu spaleniu uległ budynek kurnika, natomiast skarżącemu pozostał do spłaty kredyt. Do wniosku załączona została kopia zaświadczenia z dnia 24 stycznia 2014r. ze szpitala w "[...]" o pobycie skarżącego na oddziale wewnętrznym (k.5). W związku z koniecznością uzupełnienia braków formalnych formularza (PPF) oraz wyczerpującego wyjaśnienia sytuacji materialnej skarżącego, wezwano wnioskodawcę do uzupełnienia jego braków oraz przedłożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych dotyczących sytuacji majątkowej i finansowej wnioskodawcy oraz jego małżonki, które mogły mieć wpływ na ocenę zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy. W odpowiedzi na wezwanie skarżący podał, że zarówno on jak i jego żona nie posiadają innych nieruchomości, przedmiotów o wartości większej niż 5.000 zł, zasobów pieniężnych, oszczędności. W okresie od 1 stycznia 2014r. do chwili obecnej małżonkowie nie zbywali jak również nie nabywali żadnych składników majątku. Dodał, że posiada jedno mieszkanie. Odnośnie dochodu żony wskazał, iż otrzymuje ona rentę, według jego wiedzy w wysokości 100 zł netto miesięcznie. Wyjaśnił, iż ani on, ani jego żona nie posiadają rachunków bankowych na których byłyby lokaty pieniężne. Odnośnie kosztów utrzymania wskazał, iż czynsz oraz odsetki od kredytu pokrywa on, natomiast media w wysokości 220 zł pokrywa żona. Dodał, iż spłaca jedynie odsetki od kredytu z uwagi na brak środków na spłatę kwoty głównej, syn z uwagi na niski dochód nie partycypuje w kosztach spłaty kredytu. Mając na uwadze powyższe stwierdzić należy, co następuje: Zgodnie z art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016r., poz. 718 dalej jako p.p.s.a.) przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym (obejmującym, zgodnie z art. 245 § 2 p.p.s.a., zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika) - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym (obejmującym, zgodnie z art. 245 § 3 p.p.s.a., zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmującym tylko ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika) - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Powołane przepisy stanowią odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 p.p.s.a. Instytucję prawa pomocy należy stosować wyjątkowo, a więc w stosunku do osób ubogich, niemających jakichkolwiek stałych źródeł dochodów, czy też posiadających je, jednak w wysokości niewystarczającej na zaspokojenie nawet podstawowych potrzeb. W przypadku prawa pomocy mamy do czynienia z pomocą Budżetu Państwa osobom, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie są w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Przesłanki przyznania prawa pomocy są przy tym określone ogólnie, a więc uznaniu sądu pozostawił ustawodawca ocenę przedstawionych we wniosku okoliczności przemawiających, zdaniem strony, za rozstrzygnięciem korzystnym dla niego. Należy ponadto zauważyć, że opłaty sądowe, do których zalicza się także wpis, stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienie od ponoszenia tego rodzaju danin stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP. Dlatego też mogą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli. Dodatkowo podkreślenia wymaga fakt, że zgodnie z art. 246 § 1 i 2 p.p.s.a. ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Z użycia w tych przepisach określenia "gdy wykaże" wynika niezbicie, że to na stronie wnioskującej spoczywa obowiązek przekonania sądu, iż w jej przypadku zachodzą ustawowe przesłanki warunkujące przyznanie jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Naczelny Sąd Administracyjny wskazuje, że to strona powinna należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które podaje we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Jeżeli fakty, które podaje we wniosku, nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami o stanie majątkowym strony, istnieją podstawy do odmowy przyznania prawa pomocy (vide: postanowienia NSA z dnia 9 września 2004r., sygn. akt FZ 360/04, niepubl., z dnia 7 marca 2006r., sygn. akt OZ 211/06, niepubl.). To zatem strona ma przekonać rozpoznającego wniosek o przyznanie prawa pomocy, iż nie jest w stanie ponieść określonych kosztów postępowania. Składając formularz wniosku, powinna tym samym skrupulatnie go wypełnić, a w sytuacji, gdy zawarte w nim oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku i dochodach okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości (art. 255 p.p.s.a.), ma przedłożyć dodatkowe oświadczenia i dokumenty źródłowe pozwalające na zweryfikowanie złożonego przez nią oświadczenia i dokonanie oceny jej rzeczywistej sytuacji materialnej. Wybór żądanych dokumentów źródłowych uzależniony jest od indywidualnych okoliczności rozpoznawanej sprawy i pozostawiony został uznaniu rozpoznającego wniosek o przyznanie prawa pomocy Oceniając przedstawione przez wnioskodawcę oświadczenia stwierdzić należy, że wniosek nie może zostać uwzględniony w związku z nieudzieleniem przez stronę pełnych, rzetelnych, a przede wszystkim wiarygodnych wyjaśnień, pozwalających na całościowe zweryfikowanie złożonych przez stronę oświadczeń. I tak skarżący został zobowiązany do przedłożenia oświadczenia w zakresie wysokości dochodów netto uzyskiwanych przez jego żonę wraz ze wskazaniem źródeł, z których dochód jest uzyskiwany (np. emerytura, renta, wynagrodzenie za pracę lub inne) oraz przedłożenia kopii dokumentów potwierdzających wysokość uzyskiwanego dochodu (np. kopia przekazu pocztowego, wyciąg z rachunku bankowego, kopia decyzji określającej wysokość emerytury, renty). Skarżący w wystosowanym do niego wezwaniu pouczony został jednocześnie, że przedstawienie ww. informacji jest niezbędne do oceny jego możliwości finansowych. W wezwaniu wyjaśniono wnioskodawcy, że przepisy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego regulujące stosunki między małżonkami, nakładają na małżonków, rodziców i dzieci określone obowiązki alimentacyjne (art. 128 K.r.o.). W odniesieniu zaś do współmałżonka obowiązek do wzajemnej pomocy wygasa dopiero w momencie rozwiązania związku małżeńskiego przez rozwód (poza wyjątkiem przewidzianym w art. 60 k.r.o.) i sądowego orzeczenia separacji (art. 614 § 1 k.r.o.), a zatem bez względu na fakt pozostawania w ustroju rozdzielności majątkowej czy nieprowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego, okoliczność pozostawania w związku małżeńskim, stosownie do art. 27 k.r.o., skutkuje tym, że oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Wskazać należy, że skarżący nie zastosował się do treści wystosowanego wezwania, nie przedłożył bowiem dokumentów źródłowych mogących potwierdzić wysokość uzyskiwanych przez żonę dochodów, wyjaśnił jedynie, że żona uzyskuje rentę w wysokości 100 zł netto miesięcznie. Powyższe oświadczenie po pierwsze nie zostało uprawdopodobnione, po drugie w świetle wiedzy i doświadczenia życiowego nie jest wiarygodne. Wątpliwości co do wiarygodności, w zakresie wysokości otrzymywanej przez żonę renty, nasuwają kolejne wyjaśnienia skarżącego, w świetle których jego żona ponosi koszty opłat za media w wysokości 220 zł. Ponadto wskazać należy, że zgodnie z Komunikatem Prezesa ZUS z dnia 15 lutego 2016r. w sprawie kwoty najniższej emerytury i renty, dodatku pielęgnacyjnego i dodatku dla sierot zupełnych oraz kwot maksymalnych zmniejszeń emerytury lub renty (M.P. 2016.168) kwota najniższego świadczenia rentowego przewidzianego dla osób częściowo niezdolnych do pracy wynosi 676,75 zł, natomiast najniższa renta rodzinna lub renta dla osób całkowicie niezdolnych do pracy wynosi 882,56 zł. Wskazać również należy, że w przypadku żony skarżącego możliwe jest, że otrzymuje ona tak jak jej małżonek rentę strukturalną. W tym wypadku zgodnie z art. 11 ust. 1 ustawy z dnia 26 kwietnia 2001r. o rentach strukturalnych w rolnictwie (Dz.U. 2001.52.539) wysokość renty strukturalnej stanowi półtorakrotność najniższej emerytury. Zgodnie z ust. 2 art. 11 ww. ustawy jeżeli do renty strukturalnej uprawniony jest rolnik i jego małżonek, każdemu z uprawnionych przysługuje świadczenie w wysokości określonej w ust. 1. Mając powyższe na uwadze trudno przyjąć za wiarygodne twierdzenia wnioskodawcy, iż wysokość renty jego żony wynosi 100 zł netto. Stwierdzić zatem należy, że miesięczny dochód żony skarżącego nie został ustalony, tym samym nie wiadomo jakie są łączne dochody małżonków, a w konsekwencji możliwości finansowe wnioskodawcy. Jak wskazano wyżej, dla oceny zasadności złożonego przez skarżącego wniosku, istotne znaczenia miało ustalenie powyższych danych pozwalających na stwierdzenie czy skarżący jest w stanie uiścić na obecnym etapie postępowania przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Olsztynie kwotę wpisu sądowego w wysokości 100 zł, czy też nie ma takiej możliwości. Powyższe oznacza że wnioskodawca nie wywiązał się z ciążącego na nim obowiązku, w związku z czym nie zachodzi obowiązek uznania przesłanek z art. 246 § 1 pkt 1 i 2 p.p.s.a. za uprawdopodobnione. W orzecznictwie nie budzi bowiem wątpliwości, że uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania uzupełniającego należy uznać za przeszkodę wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a tym samym przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie (por. post. NSA z dnia 8 listopada 2006 r., sygn. akt II OZ 1112/06, ONSAiWSA 2007, nr 4, poz. 79). Nie sposób pominąć również faktu, iż skarżący nie wywiązał się z obowiązku przedłożenia wyciągów z rachunków bankowych własnych i żony. W odpowiedzi na wezwanie do przedłożenia wyciągów z rachunków bankowych, ewentualnych lokat terminowych, skarżący wyjaśnił: "ani ja, ani żona nie posiadamy rachunków bankowych na których byłyby lokaty pieniężne". Oświadczenie wnioskodawcy, o powyższej treści, nie jest wystarczające, odnosi się jedynie do pytania w zakresie lokat terminowych, pomijając zupełnie kwestię ewentualnych rachunków bankowych. Wskazać należy, że skarżący, został wezwany w sposób czytelny i zrozumiały, do przedstawienia wyciągów z rachunków bankowych za konkretnie wskazany w wezwaniu okres, bądź oświadczenia, że takich rachunków nie posiadają. Powyższe nasuwa wątpliwości co do wiarygodności złożonych wyjaśnień i nie pozwala stwierdzić w sposób jednoznaczny, że wnioskodawca lub jego żona nie posiada bądź nie posiadał środków na pokrycie należnych kosztów sądowych. Brak oświadczenia w zakresie rachunków bankowych nie jest równoznaczny ze stwierdzeniem i takiego domniemania nie sposób przyjąć, że takie rachunki nie istnieją. Analiza rachunków bankowych, za wskazany w wezwaniu trzymiesięczny okres, umożliwiałaby ustalenie np. czy skarżący ewentualnie jego żona posiadali dodatkowe środki finansowe na koncie, sposób gospodarowania posiadanymi środkami finansowymi, przeprowadzane operacje finansowe oraz rodzaj wydatków, co jest ważne dla ustalenia czy miał on ewentualnie możliwość zaoszczędzenia koniecznych środków pieniężnych na koszty związane z wniesieniem skargi i ustanowieniem pełnomocnika. Wskutek nieprzedstawienia wskazanych wyżej dokumentów źródłowych, ocena rzeczywistej sytuacji materialnej skarżącego nie jest możliwa. Reasumując podkreślić należy, że celem wystosowanego do skarżącego wezwania w trybie art. 255 p.p.s.a. było możliwie najbardziej dokładne ustalenie jego faktycznej kondycji finansowej i stwierdzenie, czy rzeczywiście potrzebuje on wsparcia ze strony Państwa, bez którego nie mógłby korzystać ze swojego konstytucyjnego prawa do sądu. Referendarz (lub Sąd) rozpoznający wniosek o przyznanie prawa pomocy nie może być pozbawiony możliwości weryfikacji danych zawartych we wniosku strony. Przepis ten wprost upoważnia referendarza (lub Sąd) rozpoznający wniosek o przyznanie prawa pomocy do żądania dokumentów lub oświadczeń, pozwalających na zbadanie oświadczeń strony w zakresie jej sytuacji materialnej (por. postan. NSA z dnia 16 stycznia 2015r., sygn. akt II FZ 1955/14, publ. CBOiS). Odnosząc się do odmowy ustanowienia dla skarżącego adwokata, dodatkowo wskazać należy, że ustanowienie pełnomocnika z urzędu w toku postępowania przed sądem pierwszej instancji ma charakter wyjątkowy. Sąd pierwszej instancji, nie będąc związany granicami skargi, zobowiązany jest do wzięcia pod uwagę z urzędu wszelkich ewentualnych naruszeń prawa dokonanych przez organ administracji, którego akt lub czynność zostały zaskarżone. Oznacza to, że sąd ma obowiązek dokonać oceny zgodności z prawem zaskarżonego aktu administracyjnego nawet wówczas, gdy dany zarzut nie został podniesiony w skardze. Ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika z urzędu następuje tylko wówczas gdy brak profesjonalnej pomocy prawnej może pozbawić stronę możliwości obrony swoich praw. Takie niebezpieczeństwo nie zachodzi w postępowaniu przed wojewódzkim sądem administracyjnym z uwagi na gwarancje procesowe przewidziane w art. 6, w art. 134 § 1 i art. 140 § 1 p.p.s.a. (zob. postanowienie NSA z 20.06.2008 r., sygn. akt II OZ 625/08 LEX nr 493568, postanowienie NSA z 10 stycznia 2014r., sygn. akt II OZ 1212/13, publ. CBOSA). Wskazane wyżej wątpliwości lub brak danych co do rzeczywistej sytuacji materialnej i finansowej skarżącego uniemożliwiają zweryfikowanie oświadczeń wnioskodawcy w zakresie jego rzeczywistej sytuacji materialnej, a tym samym ocenę jego faktycznych zdolności płatniczych. Oświadczenie niepełne oraz takie, które budzi wątpliwości nie może stanowić podstawy przyznania prawa pomocy. Prawo pomocy jest bowiem instytucją wyjątkową i jako taka powinno być stosowne tylko w stosunku do osób, które w sposób niebudzący wątpliwości wykazały, że spełniają przesłanki do jego otrzymania, czego w warunkach niniejszej sprawy skarżący nie uczynił. Mając na uwadze powyższe, na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a., orzeczono jak w sentencji.