I SA/Ol 698/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Przemysław Krzykowski po rozpoznaniu w dniu 29 listopada 2016r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu J.B. od postanowienia Starszego Referendarza Sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie z dnia 7 listopada 2016r. sygn. akt I SA/Ol 698/16 odmawiającego skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata w sprawie ze skargi J.B. na decyzję Dyrektora Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia "[...]" nr "[...]" w przedmiocie ustalenia nienależnie pobranych płatności z tytułu renty strukturalnej postanawia utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. J. B. (dalej skarżący, wnioskodawca, strona) wystąpił z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata. Z oświadczenia wnioskodawcy złożonego na formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy (PPF) wynikało, że prowadzi on samodzielne gospodarstwo domowe. Z zamieszkującą z nim żoną, pozostaje w ustroju rozdzielności majątkowej. Jest właścicielem mieszkania spółdzielczego o powierzchni 68 m2. Innego majątku nie posiada. Uzyskuje dochody z tytułu renty rolniczej w wysokości 1.028 zł oraz dopłaty do renty w wysokości 600 zł. Ponosi następujące stałe miesięczne wydatki i zobowiązania: czynsz za mieszkanie 470 zł, media 220 zł, odsetki od kredytu 350 zł, leki 326 zł. Skarżący wskazał, iż jest osoba starszą (74 lata) i schorowaną. Jest po zawale serca, nie widzi na jedno oko, wzrok nadal się pogarsza. Jego stan zdrowia wymaga leczenia i zakupu leków, co wiąże się z dodatkowymi kosztami. Podniósł, iż nie stać go na zakup wszystkich potrzebnych mu lekarstw. Dodał też, iż całkowitemu spaleniu uległ budynek kurnika, natomiast skarżącemu pozostał do spłaty kredyt. Do wniosku załączył kopię zaświadczenia z dnia 24 stycznia 2014r. ze szpitala w "[...]" o pobycie skarżącego na oddziale wewnętrznym (karta nr 5 akt sądowych). Odpowiadając na dwukrotne wezwania Starszego Referendarza Sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie skarżący podał, że zarówno on jak i jego żona nie posiadają innych nieruchomości, przedmiotów o wartości większej niż 5.000 zł, zasobów pieniężnych, oszczędności. W okresie od 1 stycznia 2014r. do chwili obecnej małżonkowie nie zbywali jak również nie nabywali żadnych składników majątku. Dodał, że posiada jedno mieszkanie. Odnośnie dochodu żony wskazał, iż otrzymuje ona rentę, według jego wiedzy w wysokości 100 zł netto miesięcznie. Odnośnie kosztów utrzymania wskazał, iż czynsz oraz odsetki od kredytu pokrywa on, natomiast media w wysokości 220 zł pokrywa żona. Dodał, iż spłaca jedynie odsetki od kredytu z uwagi na brak środków na spłatę kwoty głównej, syn z uwagi na niski dochód nie partycypuje w kosztach spłaty kredytu. Wyjaśnił, iż ani on, ani jego żona nie posiadają rachunków bankowych na których byłyby lokaty pieniężne. Nie podał czy posiada rachunki bankowe bądź inne instrumenty finansowe. Postanowieniem dnia 7 listopada 2016r. sygn. akt I SA/Ol 698/16 Starszy referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata. Powołał się m.in. na art. 246 § 1 pkt 1 i art. 258 § 2 pkt 7 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016r., poz. 718 ze zm., dalej p.p.s.a.). W uzasadnieniu postanowienia referendarz sądowy stwierdził, że wobec nieprzedstawienia dokumentów źródłowych ocena rzeczywistej sytuacji materialnej skarżącego nie jest możliwa. Uznał, że skarżący nie wywiązał się z obowiązku przedłożenia wyciągów z rachunków bankowych własnych i żony. Skarżący został wezwany w sposób czytelny i zrozumiały, do przedstawienia wyciągów z rachunków bankowych za konkretnie wskazany w wezwaniu okres, bądź oświadczenia, że takich rachunków nie posiadają. Powyższe nasuwa wątpliwości co do wiarygodności złożonych wyjaśnień i nie pozwala stwierdzić w sposób jednoznaczny, że wnioskodawca lub jego żona nie posiada bądź nie posiadał środków na pokrycie należnych kosztów sądowych. Brak oświadczenia w zakresie rachunków bankowych nie jest równoznaczny ze stwierdzeniem, że takie rachunki nie istnieją. Referendarz sądowy podkreślił, że skarżący został zobowiązany do przedłożenia oświadczenia w zakresie wysokości dochodów netto uzyskiwanych przez jego żonę wraz ze wskazaniem źródeł, z których dochód jest uzyskiwany (np. emerytura, renta, wynagrodzenie za pracę lub inne) oraz przedłożenia kopii dokumentów potwierdzających wysokość uzyskiwanego dochodu (np. kopia przekazu pocztowego, wyciąg z rachunku bankowego, kopia decyzji określającej wysokość emerytury, renty). Skarżący w wystosowanym do niego wezwaniu pouczony został jednocześnie, że przedstawienie ww. informacji jest niezbędne do oceny jego możliwości finansowych. Dla oceny zasadności złożonego przez skarżącego wniosku, istotne znaczenia miało ustalenie powyższych danych pozwalających na stwierdzenie czy skarżący jest w stanie uiścić na obecnym etapie postępowania przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Olsztynie kwotę wpisu sądowego w wysokości 100 zł, czy też nie ma takiej możliwości. Wątpliwości lub brak danych co do rzeczywistej sytuacji materialnej i finansowej skarżącego uniemożliwiają zweryfikowanie oświadczeń wnioskodawcy w zakresie jego rzeczywistej sytuacji materialnej, a tym samym ocenę jego faktycznych zdolności płatniczych. Oświadczenie niepełne oraz takie, które budzi wątpliwości nie może stanowić podstawy przyznania prawa pomocy. Prawo pomocy jest bowiem instytucją wyjątkową i jako taka powinno być stosowne tylko w stosunku do osób, które w sposób niebudzący wątpliwości wykazały, że spełniają przesłanki do jego otrzymania, czego w warunkach niniejszej sprawy skarżący nie uczynił. Z kolei ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika z urzędu następuje tylko wówczas gdy brak profesjonalnej pomocy prawnej może pozbawić stronę możliwości obrony swoich praw. Takie niebezpieczeństwo nie zachodzi w postępowaniu przed wojewódzkim sądem administracyjnym z uwagi na gwarancje procesowe przewidziane w art. 6, w art. 134 § 1 i art. 140 § 1 p.p.s.a. (zob. postanowienie NSA z 20.06.2008r., sygn. akt II OZ 625/08 LEX nr 493568, postanowienie NSA z 10 stycznia 2014r., sygn. akt II OZ 1212/13, publ. CBOSA). Nie zgadzając się z powyższym postanowieniem skarżący złożył sprzeciw. Ponownie przedstawił swoją sytuację materialną i zdrowotną wskazując jako nową okoliczność, że jedynie do 30 listopada 2016r. będzie otrzymywać środki z tytułu renty strukturalnej (dołączono zaświadczenie ARiMR w tym przedmiocie). Powtórzył, że żona otrzymuje rentę, według jego wiedzy w wysokości 100 zł netto miesięcznie. Dodał, że żona nie chce udostępnić mu dokumentów w tym zakresie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zaskarżone postanowienie należało utrzymać w mocy. Zgodnie z art. 259 § 1 ww. ustawy p.p.s.a., od zarządzeń i postanowień referendarza sądowego w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy przysługuje sprzeciw do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego. Natomiast w myśl art. 260 § 1 p.p.s.a., rozpoznając sprzeciw od zarządzeń i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Przy tym zgodnie z art. 260 § 2 w sprawach, o których mowa w § 1, sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu, a w myśl § 3 tego artykułu sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym. Stosownie do treści art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym (a o takie wnosi skarżący) gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Z kolei przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2). Celem występującej w postępowaniu sądowoadministracyjnym instytucji "prawa pomocy" jest zapewnienie realizacji prawa do sądu stronie, która ze względu na dochody, stan majątkowy i rodzinny nie może ponieść kosztów związanych ze swym udziałem w sprawie. Oznacza to, że wnioskodawca otrzymuje pomoc wtedy, gdy całościowo i wyczerpująco przedstawi swoją sytuację majątkową i życiową, a w konsekwencji przekona Sąd do zasadności udzielenia prawa pomocy. Rozstrzygnięcie zatem w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez stronę. To strona musi wykazać, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia poczynienie odstępstwa od generalnej reguły ponoszenia kosztów procesu. (vide: J. Tarno, Prawo o postępowania przed sądami administracyjnymi – Komentarz, Wyd. LexisNexis, Warszawa 2006, s. 504; B. Dauter i inni, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Komentarz, Wyd. Zakamycze, Kraków 2005, s. 592). Właściwe bowiem przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających wobec niej zastosowanie prawa pomocy oraz dowodów na ich poparcie umożliwi sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny jej sytuacji majątkowej. Nastąpić to może tylko w przypadku, gdy strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy przedstawi w sposób przekonywujący, tj. spójny, niebudzący wątpliwości, że znajduje się w sytuacji umożliwiającej zasadność zastosowania wobec niej instytucji prawa pomocy. Ponadto skoro udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa, to powinno ono sprowadzać się do przypadków, w których zdobycie środków na sfinansowanie jej udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 3 stycznia 2013r., sygn. akt II FZ 987/12, dostępne w Internecie pod adresem: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Analizując przedstawione we wniosku oraz sprzeciwie okoliczności i przedłożone dowody Sąd doszedł do przekonania, że zaskarżone postanowienie nie wymaga zmiany. Za kluczową należy uznać okoliczność, która stała się podstawą odmowy przyznania prawa pomocy przez referendarza w niniejszej sprawie - skarżący nie wywiązał się z obowiązku przedłożenia wyciągów z rachunków bankowych własnych i żony, bądź też oświadczenia w zakresie posiadania takich rachunków. Sąd uznaje za zasadną ocenę referendarza sądowego, wyrażoną w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia, że oświadczenie wnioskodawcy o treści: "ani ja, ani żona nie posiadamy rachunków bankowych na których byłyby lokaty pieniężne" - nie jest wystarczające, odnosi się jedynie do lokat terminowych, pomijając zupełnie kwestię posiadania ewentualnych środków na rachunkach bankowych. Wezwanie do przedstawienia wyciągów z rachunków bankowych za konkretnie wskazany okres, bądź oświadczenia, że takich rachunków małżonkowie nie posiadają, było czytelne i zrozumiałe. Wobec odpowiedzi skarżącego nasuwają się wątpliwości odnośnie wiarygodności złożonych wyjaśnień, co nie pozwala stwierdzić w sposób jednoznaczny, że wnioskodawca lub jego żona nie posiadają bądź nie posiadali środków na pokrycie należnych kosztów sądowych. Brak oświadczenia w zakresie rachunków bankowych nie jest równoznaczny ze stwierdzeniem, że takie rachunki nie istnieją. W sprzeciwie nie przedstawiono natomiast jakiejkolwiek argumentacji wyjaśniającej tą kwestię, pomimo jednoznacznego stanowiska referendarza sądowego. Ponadto skarżący w sprzeciwie zaznaczył, że jedynie do 30 listopada 2016r. będzie otrzymywać środki z tytułu renty strukturalnej. Dodał, że jego małżonka nie chce udostępnić mu dokumentów potwierdzających otrzymywanie przez nią renty, według jego wiedzy w wysokości 100 zł netto miesięcznie. Sąd ponownie wskazuje na w tym zakresie na argumentację referendarza sądowego, że trudno przyjąć za wiarygodne twierdzenia wnioskodawcy, iż wysokość renty jego żony wynosi 100 zł netto. Sąd uznaje, że wnioskodawca nie ma możliwości pozyskania informacji o wysokości otrzymywanej przez żonę renty skoro żona nie chce udostępnić tych informacji. Jednak bez względu na fakt pozostawania w ustroju rozdzielności majątkowej czy nieprowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego, już sama okoliczność pozostawania w związku małżeńskim, stosownie do art. 27 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego skutkuje tym, że oboje małżonkowie obowiązani są, każdy według swych sił oraz swych możliwości zarobkowych i majątkowych, przyczyniać się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Zatem żona skarżącego mimo ustroju odrębności majątkowej małżonków, ma obowiązek pomocy mężowi. Sąd ma również na uwadze, że na obecnym etapie sprawy jedynymi kosztami sądowymi, które obciążają skarżącego, są koszty wpisu sądowego od skargi w wysokości 100 zł, zgodnie z § 1 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. nr 221, poz. 2193 ze zm.). Natomiast w zakresie wniosku o ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika z urzędu zasadnie wypowiedział się już referendarz sądowy, że pomoc w tym zakresie następuje tylko wówczas gdy brak profesjonalnej pomocy prawnej może pozbawić stronę możliwości obrony swoich praw. Wobec gwarancji procesowych przewidzianych w art. 6, w art. 134 § 1 i art. 140 § 1 p.p.s.a. nie zachodzi takie niebezpieczeństwo w postępowaniu przed wojewódzkim sądem administracyjnym. Zgodnie bowiem z art. 6 p.p.s.a. sąd administracyjny w razie uzasadnionej potrzeby udziela stronom występującym w sprawie bez adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego niezbędnych pouczeń co do czynności procesowych i skutków ich zaniedbań. Sąd nie jest też związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, rozstrzygając w granicach danej sprawy (art. 134 § 1). Z przedstawionych powyżej przyczyn na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 i art. 260 p.p.s.a., utrzymano w mocy zaskarżone postanowienie.