I SA/Ol 712/15

Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie Anna Ambroziak po rozpoznaniu w dniu 18 marca 2016r. na posiedzeniu niejawnym wniosku W. Z. o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego w sprawie ze skargi W. Z. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej z dnia "[...]" Nr "[...]" w przedmiocie: odmowy zwolnienia spod egzekucji zajętego świadczenia emerytalnego postanawia: odmówić przyznania skarżącemu prawa pomocy WSA/post.1 - sentencja postanowienia Wnioskiem z dnia 16 listopada 2015r. skarżący W.Z. (dalej jako wnioskodawca, strona, skarżący) zwrócił się o zwolnienie od kosztów sądowych oraz o ustanowienie radcy prawnego. Ze złożonego przez skarżącego formularza wniosku o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynikało, iż wnioskodawca prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe i utrzymuje się z emerytury w wysokości "[...]" netto. Skarżący jest współwłaścicielem mieszkania o powierzchni 60 m2. Innego majątku nie posiada. Wskazał, że ponosi następujące wydatki: opłaty za mieszkanie - 500 zł, zakup lekarstw 150 zł, alimenty - 600 zł, koszty wyżywienia 300 zł, koszty egzekucji 600 zł. Postanowieniem Starszego referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie z dnia 18 grudnia 2015r. odmówiono skarżącemu przyznania prawa pomocy. Postanowieniem z dnia 2 lutego 2015 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie utrzymał w mocy postanowienie Starszego referendarza sądowego w mocy. W uzasadnieniu wskazano, że złożone przez wnioskodawcę oświadczenia zarówno w formularzu wniosku PPF, jak i w udzielonej odpowiedzi na wezwanie w trybie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej jako p.p.s.a.) nie mogą zostać uznane za rzetelne, dające podstawę do ustalenia jego rzeczywistej sytuacji majątkowej. Zdaniem Sądu, skarżący nie wykazał, by nie był w stanie ponieść kosztów sądowych w niniejszej sprawie. Wnioskodawca pomimo wezwania nie przedstawił dokumentów potwierdzających wysokość potrąceń egzekucyjnych, dochodów uzyskiwanych przez żonę, ponoszonych kosztów leczenia, jak i nie odniósł się do kwestii sprzedanego mienia ruchmego. Nadto Sąd stwierdził, że w sytuacji gdy skarżący dysponuje dochodem w kwocie "[...]" netto miesięcznie, zaś wpis od skargi w niniejszej sprawie wynosi 100 zł, jest w stanie przy rozsądnym gospodarowaniu, zabezpieczyć również środki na pokrycie kosztów postępowania sądowego. Od powyższego postanowienia skarżący, w dniu 12 lutego 2016 r. wniósł do sądu zażalenie w uzasadnieniu którego wskazał, że zaskarża postanowienie z dnia 2.02.2016 r. w całości i wnosi o ponowne merytoryczne rozpatrzenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. W ocenie wnioskodawcy uzupełnił on wszystkie dokumenty i braki, do których był wyzywany. Dodatkowo wskazał, że dokumenty te zostały mu przygotowane przez biuro rachunkowe, z którego usług korzysta. Stwierdził, że zamknął prowadzoną firmę i utrzymuje się jedynie z emerytury. Środki uzyskane z emerytury po opłaceniu alimentów na żonę, kosztów utrzymania mieszkania, kosztów leczenia nie wystarczają na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, nie wspominając o opłaceniu kosztów sądowych. Wniesione zażalenie zostało uznane za ponowny wniosek o przyznanie prawa pomocy. W związku z powyższym wezwaniem z dnia 25 lutego 2016 r. zobowiązano skarżącego do złożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy na formularzu PPF. Nadto na podstawie art. 255 p.p.s.a wezwano skarżącego do uzupełnienia kolejnego wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez przedłożenie dodatkowych oświadczeń i dokumentów potwierdzających w sposób wyczerpujący i całkowity sytuację materialną i życiową wnioskodawcy: - wskazanie szczegółowo wydatków ponoszonych w okresie od 01.10.2015 r. do 25.02.2016 r. na utrzymanie własne i rodziny (rachunki za gaz, energie elektryczną, wodę, telefon, TV, Internet, ogrzewanie domu, wywóz odpadów komunalnych) oraz przedłożenie dokumentów je potwierdzających , - złożenie wyjaśnień co do aktualnej sytuacji rodzinnej wnioskodawcy, - wskazania posiadanych rachunków bankowych, zobowiązań finansowych, spłacanych kredytów, - podanie wysokości uzyskiwanych przychodów miesięcznych i przedłożenie dokumentów je potwierdzających (między innymi decyzje dotyczące emerytur) zarówno dotyczących wnioskodawcy jak i jego współmałżonki, - złożenie dokumentów potwierdzających prowadzoną przeciwko skarżącemu egzekucję, - wyjaśnień, dotyczących posiadanego majątku w okresie od 1.01.2014 r. do 25.02.2016 r., - wyjaśnień w kwestii wykonywania umów zlecenia oraz przedstawienia kopii zawartych umów, - przedłożenie wszelkich innych dokumentów i oświadczeń istotnych według wnioskodawcy dla określenia jego obecnej sytuacji materialnej. W związku z wezwaniem z dnia 25 lutego 2016 r., skarżący wniósł ponownie o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego, na formularzu PPF z dnia 7 marca 2016 r. Ze złożonego przez wnioskodawcę oświadczenia wynika, że posiada ½ części mieszkania o powierzchni 60m oraz uzyskuje miesięczny dochód netto z emerytury w wysokości "[..]" i umowy zlecenie –"[...]" miesięcznie. Z kwoty tej musi dokonywać opłat za mieszkanie w kwocie 600 zł, opłacać alimenty w kwocie 600 zł, zakupić żywność za kwotę 600 zł, ponieść wydatki na leki -200 zł a także spłacać pozostałe zobowiązania (egzekucja Urzędu Skarbowego – 800 zł, egzekucja ZUS - zawieszona). W sumie wnioskodawca oświadczył, że miesięczne jego zobowiązania i wydatki stałe wynoszą 2.800 zł. Argumentując wniosek wskazał, iż w chwili obecnej nie jest w stanie skutecznie sam reprezentować się przed Sądem. Do wniosku nie zostały załączone dodatkowe dokumenty źródłowe, do których przedłożenia zobligowano wnioskodawcę wezwaniem z dnia 25 lutego 2016 r. W tym stanie uznano, co następuje: Generalną zasadą postępowania przed sądami administracyjnymi jest konieczność ponoszenia przez strony kosztów postępowania związanych z udziałem w sprawie. Wyjątek od powyższej zasady wprowadza instytucja prawa pomocy. Zgodnie z art. 245 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 p.p.s.a.). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Zgodnie z art. 246 § 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Referendarz sądowy może przyznać prawo pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym lub częściowym. Przy czym podkreślenia wymaga, że już z literalnego brzmienia art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. wynika, iż całkowite zwolnienie może nastąpić tylko w sytuacji, gdy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wskazać należy, że prawo pomocy wywodzi swoją genezę z tzw. prawa ubogich, określanego też prawem ubóstwa lub nawet prawem o wspieraniu ubogich. Udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Burzy bowiem konstytucyjny obowiązek wynikający z art. 84 Konstytucji RP świadczenia ciężarów i świadczeń publicznych, do których zalicza się daniny publiczne w postaci kosztów sądowych na zasadzie równości i powszechności. Koszty procesu przerzucane są bowiem na innych i z tego tytułu instytucja prawa pomocy winna być traktowana jako wyjątek od ogólnej zasady ustanowionej w art. 199 p.p.s.a. (vide: postanowienie NSA z dnia 13 listopada 2013r., sygn. akt I FZ 385/13, dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl) Celem instytucji prawa pomocy jest zagwarantowanie prawa do sądu osobom najuboższym, znajdującym się w wyjątkowo złej sytuacji materialnej, które całkowicie nie są w stanie wygospodarować środków na pokrycie kosztów związanych z dochodzeniem swych praw przed sądem. Stosując prawo pomocy nie można chronić czy też wzbogacać majątku osób prywatnych, gdyż celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia. (vide postanowienia: NSA z dnia 29 listopada 2013r., sygn. akt II FZ 773/13; WSA w Poznaniu z dnia 16 października 2008r., sygn. akt I SA/Po 1433/07 ) . Dodatkowo podkreślenia wymaga fakt, że zgodnie z art. 246 § 1 i 2 p.p.s.a. ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Z użycia w tych przepisach określenia "gdy wykaże" wynika niezbicie, że to na stronie wnioskującej spoczywa obowiązek przekonania sądu, iż w jej przypadku zachodzą ustawowe przesłanki warunkujące przyznanie jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Naczelny Sąd Administracyjny wskazuje, że to strona powinna należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które podaje we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Jeżeli fakty, które podaje we wniosku, nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami o stanie majątkowym strony, istnieją podstawy do odmowy przyznania prawa pomocy (vide: postanowienia NSA z dnia 9 września 2004r., sygn. akt FZ 360/04, niepubl., z dnia 7 marca 2006r., sygn. akt OZ 211/06, niebubl.). To zatem strona ma przekonać rozpoznającego wniosek o przyznanie prawa pomocy, iż nie jest w stanie ponieść określonych kosztów postępowania. Składając formularz wniosku, powinna tym samym skrupulatnie go wypełnić, a w sytuacji, gdy zawarte w nim oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku i dochodach okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości (art. 255 p.p.s.a.), ma przedłożyć dodatkowe oświadczenia i dokumenty źródłowe pozwalające na zweryfikowanie złożonego przez nią oświadczenia i dokonanie oceny jej rzeczywistej sytuacji materialnej. Wybór żądanych dokumentów źródłowych uzależniony jest od indywidualnych okoliczności rozpoznawanej sprawy i pozostawiony został uznaniu rozpoznającego wniosek o przyznanie prawa pomocy. Podkreślić również należy, iż art. 255 p.p.s.a. stanowi podstawę do wezwania strony, a nie organów państwowych, czy też jakichkolwiek instytucji, do złożenia w zakreślonym terminie dodatkowych oświadczeń, czy też dokumentów źródłowych. Zwrócić należy także uwagę, że przepis art. 255 p.p.s.a. jest nie tylko podstawą prawną dla działań Sądu umożliwiających prawidłową ocenę sytuacji materialnej wnioskodawcy, ale regulacja ta pozwala także ubiegającemu się o przyznanie prawa pomocy na uzupełnienie wniosku w przypadku, kiedy okoliczności wskazane we wniosku nie okażą się wystarczające do stwierdzenia przesłanek z art. 246 § 1 p.p.s.a. O ile zatem nieprzeprowadzenie postępowania uzupełniającego co do rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych strony, w przypadku, gdy okoliczności przedstawione we wniosku budzą jakiekolwiek wątpliwości, jest istotną wadą postanowienia skutkującą jego uchyleniem, o tyle uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku takiego postępowania należy uznać za przeszkodę wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku informacji o przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie (vide: postanowienie NSA z 10 stycznia 2008 r., sygn. II FZ 540/07, niepubl.). Mając na uwadze powyższe wskazać należy, że oświadczenie skarżącego przedstawione na formularzu PPF z dnia 7 marca 2016 r. jest niewystarczające do oceny jego rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego. Podkreślenia wymaga fakt, że podnoszone przez wnioskodawcę okoliczności obrazujące jego sytuację życiową są w zasadzie powtórzeniem okoliczności wykazywanych przy poprzednio złożonym wniosku o prawo pomocy w tej samej sprawie. W odróżnieniu od pierwszego wniosku skarżącego złożonego w tej sprawie skarżący wykazał dodatkowo dochód z umów zlecenie - "[...]" przy czym zwiększeniu uległy wydatki skarżącego na utrzymanie: z kwoty 300 zł na wyżywienie do kwoty 600 zł, na leki z kwoty 150 zł na 200 zł, koszty utrzymania mieszkania z kwoty 500 zł na kwotę 600 zł oraz koszty egzekucji z kwoty 600 zł na kwotę 800 zł. Reasumując zarówno wskazane w pierwszym wniosku wydatki i zobowiązania bilansowały się z dochodem wykazanym przez wnioskodawcę, także w kolejnym wniosku wykazane wydatki bilansowały się z wykazywanym przez skarżącego dochodem. Jednakże skarżący pomimo wskazań zawartych w postanowieniach z dnia 18.12.2015 r. jak i z dnia 2.02.2016 r. odmawiających przyznania mu prawa pomocy, a także pomimo wezwań, ostatnie z dnia 25 lutego 2016r. w trybie art. 255 p.p.s.a., do złożenia dokumentów potwierdzających ponoszone wydatki na prowadzoną egzekucję i jej stan; wykazu i wyciągów z posiadanych rachunków bankowych swoich i współmałżonki, zobowiązań finansowych, spłacanych kredytów, przedłożenia rachunków i innych dowodów dotyczących ponoszonych kosztów leczenia, oświadczeń co do wysokości uzyskiwanego dochodu przez współmałżonkę oświadczeń co do posiadanego majątku, ewentualnie innych dowodów i oświadczeń istotnych wg wnioskodawcy do określenia jego sytuacji nie nadesłał ponownie żadnych dokumentów i wyjaśnień. Stwierdzić należy, że oświadczenie wnioskodawcy, iż przedstawił wszystkie żądane dokumenty ( pismo zatytułowane "zażalenie" z dnia 12.02.2016 r.) pozostaje wciąż gołosłownym. Tym samym wnioskodawca w dalszym ciągu nie usunął wątpliwości, jakie budzi jego oświadczenie zawarte w złożonych przez niego wnioskach o przyznanie prawa pomocy, a w konsekwencji uniemożliwił dokonanie oceny jego rzeczywistej sytuacji materialnej. Trzeba przy tym podkreślić, że brak jest podstaw do prowadzenia z urzędu postępowania w sprawie sytuacji rodzinnej i majątkowej wnioskodawcy, jeżeli on sam uchyla się od złożenia niezbędnych do oceny tej sytuacji dokumentów. Dodatkowo należy wskazać, że prawo dostępu do sądu nie jest prawem absolutnym, które musi zostać w każdym jednostkowym przypadku zrealizowane za każdą cenę. Europejski Trybunał Praw Człowieka w orzecznictwie podkreślał, że podlega ono uprawnionym ograniczeniom: terminom ustawowym, okresom przedawnienia, zabezpieczeniom kosztów, regulacjom dotyczącym nieletnich (sprawa Związek Nauczycielstwa Polskiego przeciwko Polsce, wyrok ETPC z dnia 21 września 2004 r., skarga nr 42049/98). Również Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 10 maja 2000 r. stwierdził, że nie istnieje bezwzględne i absolutne prawo do sądu, które nie podlegałoby jakimkolwiek ograniczeniom i które w konsekwencji stwarzałoby uprawnionemu nieograniczoną możliwość ochrony praw na drodze sądowej. Ograniczenie prawa do sądu może być konieczne ze względu na inne wartości powszechnie szanowane w państwie prawnym, w szczególności bezpieczeństwo prawne, zasadę legalizmu bądź zaufanie do prawa (wyrok TK z dnia 10 maja 2000 r., K 21/99, OTK ZU 2000/4/109). Nie ulega przy tym wątpliwości, że prawo pomocy stanowiące formę realizacji prawa do sądu, nie może być przyznane podmiotowi, który nie składa pełnych i wiarygodnych wyjaśnień. Dlatego też, również na tym etapie postępowania nie jest możliwe stwierdzenie w sposób niebudzący wątpliwości, że nie jest on w stanie ponieść kosztów postępowania w całości lub w części Niezależnie od powyższego wskazać też należy, że gdyby nawet referendarz sądowy podjął próbę oceny możliwości finansowych w oparciu o te dane (dość fragmentaryczne) które przedstawił skarżący i na tej podstawie próbował ustalić możliwości finansowe skarżącego, to ocena ta i tak doprowadziłaby do wniosku, że prawo pomocy nie powinno być skarżącemu przyznane. Biorąc bowiem pod uwagę, iż skarżący dysponuje stałym miesięcznym dochodem w kwocie przekraczającej kwoty najniższych świadczeń emerytalno-rentowych, a to jak przyjąć należy co do zasady powinno umożliwiać, przy rozsądnym gospodarowaniu, nie tylko zabezpieczenie środków na niezbędne koszty utrzymania, ale również poczynienie oszczędności, które można byłoby przeznaczyć na partycypowanie w kosztach postępowania. Wobec braku jednak możliwości zweryfikowania w pełnym zakresie twierdzeń skarżącego dotyczących jego sytuacji finansowej nie jest możliwe ustalenie, czy i w jakim ewentualnie zakresie poniesienie kosztów postępowania w niniejszej sprawie mogłoby nastąpić z uszczerbkiem dla jego utrzymania. Mając na uwadze powyższe stwierdzić należy, iż skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W związku z powyższym na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. w związku z art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji postanowienia.