II SA/Ol 1011/07

Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie Krzysztof Nesteruk po rozpoznaniu w dniu 17 marca 2009 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku Stowarzyszenia "[...]" o zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi E.M. i R.M. na postanowienie Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia "[...]" nr "[...]" w przedmiocie odmowy zawieszenia postępowania w sprawie budowy budynku mieszkalnego postanawia odmówić Stowarzyszeniu "[...]" przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującego zwolnienie od kosztów sądowych. Postanowieniem z dnia 9 lutego 2009 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie odmówił Stowarzyszeniu "[...]" dopuszczenia do udziału w sprawie. Wraz z zażaleniem na to postanowienie Stowarzyszenie złożyło wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu podano, iż jest ono organizacją społeczną nie posiadającą żadnych środków finansowych, nie prowadzącą żadnej działalności gospodarczej, nie posiadającą konta bankowego. Obecnie składa się z 17 członków, w większości emerytów, rencistów i bezrobotnych. Roczne składki w wysokości 5 zł od osoby są przekazywane w formie rzeczowej na działalność biura (znaczki pocztowe, koperty, papier). Nadto, jak wynika z oświadczenia o majątku i dochodach, Stowarzyszenie nie posiada kapitału zakładowego ani majątku. Mając na względzie uwagę zawartą w uzasadnieniu wniosku, należy tytułem wstępu wyjaśnić, iż stowarzyszenie nie zalicza się do podmiotów zwolnionych z mocy prawa od kosztów sądowych postępowania sądowoadministracyjnego [art. 239 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zmianami), zwanej dalej w skrócie "p.p.s.a."]. W tej sytuacji zwolnienie go z tego obowiązku może nastąpić wyłącznie na zasadach ogólnych. Stosownie do unormowania zawartego w art. 245 § 3 i art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a., prawo pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych bądź poszczególnych ich składników (opłat sądowych, wydatków) lub ich części może być przyznane osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Użycie przez ustawodawcę w treści art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. sformułowania "może" oznacza, że przyznanie prawa pomocy w przypadku podmiotów niebędących osobami fizycznymi zostało w znacznym zakresie pozostawione uznaniu sądu administracyjnego (bądź referendarza - patrz art. 258 § 1 p.p.s.a). W niniejszej sprawie o zwolnienie od kosztów sądowych ubiega się stowarzyszenie, które m.in. w drodze wszczynania i udziału w postępowaniach sądowych i administracyjnych ma głównie na celu "ochronę wszelkich praw działkowców związanych z użytkowaniem działek" i "doprowadzenia do demonopolizacji PZD" (§ 8 i 9 statutu). Odnosząc się do argumentacji wniosku należy wskazać, iż wedle ugruntowanych poglądów orzecznictwa, podmioty decydujące się na założenie stowarzyszenia muszą mieć świadomość, iż przystępując do aktywnej realizacji zamierzonych celów i z powołaniem się na nie w postępowaniu sądowoadministracyjnym (i nie tylko), członkowie stowarzyszenia powinni liczyć się z obowiązkiem ponoszenia kosztów sądowych i przeznaczyć odpowiednie środki na ich pokrycie. Może się okazać, że w określonym momencie rzeczywiście stowarzyszeniu zabraknie środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Okoliczności powołane w rozpatrywanym wniosku wskazują jednak na to, iż Stowarzyszenie zostało utworzone przez osoby, które nie mają środków finansowych oraz nie prowadzą działalności przynoszącej taki dochód, który umożliwiłby prowadzenie statutowej działalności. Przerzucanie ciężaru funkcjonowania stowarzyszenia na Państwo, chociażby w ten sposób, aby uzyskać zwolnienie od kosztów sądowych rodzi ten skutek, że faktycznie działalność stowarzyszenia staje się finansowana ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasady, że stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku. Dlatego też stowarzyszenie o niewielkiej liczbie członków o niskich dochodach musi liczyć się z trudną sytuacją w prowadzeniu działalności, dla której zostało utworzone i podjąć odpowiednie kroki w kierunku uzyskania majątku. Stowarzyszenie jest uprawnione np. do prowadzenia działalności gospodarczej z przeznaczeniem zysków na działalność statutową. Skoro z możliwości takiej nie korzysta, nie może skutecznie żądać pokrycia kosztów postępowania przez Skarb Państwa (patrz np. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego: z 20 grudnia 2006 r., sygn. akt II OZ 1433/06; z 1 kwietnia 2008 r., sygn. akt II OZ 271/08; z 16 lipca 2008 r., sygn. akt II OZ 756/08 - dostępne na stronie http://orzeczenia.nsa.gov.pl/). Osoba prawna, czy też jednostka organizacyjna nieposiadająca osobowości prawnej, obowiązana jest bowiem wykazać nie tylko, że nie ma adekwatnych środków na poniesienie kosztów postępowania, ale także, że nie ma ich, mimo iż podjęła wszelkie niezbędne środki, aby zdobyć fundusze na pokrycie tych wydatków (J.P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, LexisNexis, Warszawa 2006 r., str. 504). Z uwagi zatem na fakt, że Stowarzyszenie "[...]" nie wykorzystuje przewidzianych w jego statucie (§ 32) instrumentów pozyskiwania środków niezbędnych do prowadzenia statutowej działalności, zdecydowano się odmówić przyznania mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, mimo, iż nie posiada ono żadnego majątku oraz środków finansowych, z których mogłoby sfinansować wydatki na pokrycie kosztów sądowych. Postanowienie w tym zakresie wydane zostało w oparciu o art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a., powierzający referendarzowi sądowemu wydawanie na posiedzeniu niejawnym postanowień co do przyznania lub odmowy przyznania prawa pomocy.