II SA/Ol 1011/07

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Adam Matuszak po rozpoznaniu w dniu 4 maja 2009r. na posiedzeniu niejawnym wniosku Stowarzyszenia S. o zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi E.M. i R.M. na postanowienie Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia "[...]" nr "[...]" w przedmiocie odmowy zawieszenia postępowania w sprawie budowy budynku mieszkalnego postanawia odmówić przyznania Stowarzyszeniu S. prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującego zwolnienie od kosztów sądowych. Postanowieniem z dnia 9 lutego 2009r. sygn. akt II SA/Ol 1011/07 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie odmówił Stowarzyszeniu S. dopuszczenia do udziału w sprawie. Wraz z zażaleniem na to postanowienie Stowarzyszenie złożyło wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu podano, iż jest ono organizacją społeczną nie posiadającą żadnych środków finansowych, nie prowadzącą żadnej działalności gospodarczej, nie posiadającą konta bankowego. Obecnie składa się z 17 członków, w większości emerytów, rencistów i bezrobotnych. Roczne składki w wysokości 5 zł od osoby są przekazywane w formie rzeczowej na działalność biura (znaczki pocztowe, koperty, papier). Nadto, jak wynika z oświadczenia o majątku i dochodach, Stowarzyszenie nie posiada kapitału zakładowego ani majątku. Postanowieniem z dnia 17 marca 2009r. sygn. akt II SA/Ol 1011/07 Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie odmówił przyznania Stowarzyszeniu prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującego zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu podał, iż wnioskodawca nie wykorzystuje przewidzianych w jego statucie instrumentów pozyskiwania środków niezbędnych do prowadzenia statutowej działalności i w związku z tym odmówiono przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie mimo, iż nie posiada ono żadnego majątku oraz środków finansowych, z których mogłoby sfinansować wydatki na pokrycie kosztów sądowych. Od powyższego postanowienia Stowarzyszenie złożyło sprzeciw. Wniosło o jego uchylenie zarzucając naruszenie przepisów postępowania - art. 62 Kodeksu postępowania cywilnego. Wskazano, że Stowarzyszenie posiada uprawnienia prokuratora, gdy występuje przed sądem na rzecz innych osób i na podstawie art. 239 pkt 2 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych. Bez względu jednak na powyższe Stowarzyszenie wykazało już, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Stanowisko zaś odnośnie braku pozyskiwania środków niezbędnych do prowadzenia statutowej działalności uważa za nie do przyjęcia, gdyż Referendarz sądowy nie wskazał "jak ma udowodnić, że mimo chęci nie jest w stanie prowadzić działalność gospodarczą, jak i zdobywać środki finansowe". Wskazano, że w związku z obecnym kryzysem finansowym trudności z pozyskaniem tych środków mają nawet przedsiębiorcy nastawieni wyłącznie na zysk. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje. Na podstawie art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270, ze zm.) zwanej dalej; ustawą ppsa, w razie skutecznego wniesienia sprzeciwu, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Ponieważ sprzeciw został wniesiony z zachowaniem ustawowego terminu, wniosek Stowarzyszenia o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych podlega ponownemu rozpatrzeniu. W pierwszej kolejności należy wyjaśnić, że wnioskujące Stowarzyszenie nie należy do podmiotów, którym przysługuje ustawowe zwolnienie od kosztów sądowych na podstawie ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Na podstawie art. 239 ustawy ppsa nie mają obowiązku uiszczenia kosztów sądowych strona skarżąca działanie lub bezczynność organu w wyszczególnionych w przepisie rodzajach spraw, prokurator i Rzecznik Praw Obywatelskich, kurator strony wyznaczony przez sąd orzekający lub przez sąd opiekuńczy dla danej spraw oraz strona, której przyznane zostało prawo do pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym (prawo pomocy), w zakresie określonym w prawomocnym postanowieniu o przyznaniu tego prawa. Innych zwolnień ustawodawca nie przewidział. Przy czym przepisy tej ustawy nie odwołują się w tym zakresie do unormowań prawa cywilnego, w związku z czym błędne jest stanowisko Stowarzyszenia, iż posiada ono również w postępowaniu sądowoadministracyjnym uprawnienia prokuratora na mocy art. 62 ustawy z dnia 17 listopada 1964r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. Nr 43, poz. 296 ze zm.). Zgodnie z art. 62 do organizacji społecznych wnoszących powództwa na rzecz obywateli, jak również do uczestnictwa takich organizacji w postępowaniu dla ochrony praw obywateli, stosuje się odpowiednio przepisy o prokuratorze. Zatem zwolnienie Stowarzyszenia z tego obowiązku może nastąpić wyłącznie na podstawie ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Dodać należy, iż wprawdzie w art. 240 ustawy ppsa znajduje się delegacja upoważniająca Radę Ministrów do udzielenia organizacjom społecznym zwolnienia od wpisu, jednakże do tej pory nie zostało wydane żadne rozporządzenie w tej kwestii. Nie ma zatem przepisów odrębnych, które regulowałyby zasady zwalniania tych organizacji od opłat sądowych w postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Zgodnie z zasadą obowiązującą w postępowaniu przed sądem administracyjnym wyrażoną w art. 199 ustawy ppsa strona ponosi koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Podkreślić trzeba, iż podmiot inicjujący postępowanie sądowe winien liczyć się z koniecznością ponoszenia wynikających z tego tytułu kosztów sądowych. Niewątpliwie wywiązanie się z obowiązku odpłatności nie oznacza, iż dla zrealizowania tego celu konieczne jest wyzbycie się przez stronę własnego majątku (o ile go posiada), jednak strona powinna w pełni wykorzystać dostępne dla niej środki, by w kosztach sądowych w miarę możliwości uczestniczyć. Jak stwierdził Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 10 stycznia 2005r. sygn. akt FZ 478/04 (niepubl.), opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia wynikającego z art. 84 ustawy zasadniczej. Dlatego muszą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby czy też stowarzyszenia na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia. Prawo pomocy stanowi zatem wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania. Może zostać przyznane osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, w zakresie całkowitym lub częściowym. Stosownie do art. 246 § 2 ustawy ppsa prawo pomocy w zakresie całkowitym może być przyznane, gdy wnioskujący wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania, zaś w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Literalna wykładnia omawianych regulacji nie pozostawia wątpliwości co do tego, iż ciężar dowodu okoliczności wskazujących na brak możliwości poniesienia jakichkolwiek kosztów postępowania, spoczywa na ubiegającej się o takie prawo stronie. Godzi się zatem przyjąć, iż wprowadzając wyjątek od ogólnej zasady partycypowania w kosztach sądowych, ustawodawca złożył obowiązek wykazania pozytywnych przesłanek na wnioskodawcę, zaś ocenę ich spełnienia pozostawił uznaniu sądu administracyjnego rozpoznającego wniosek. Ustawa - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, wg. przepisów której toczy się postępowanie w niniejszej sprawie, uzależnia możliwość ubiegania się o przyznanie prawa pomocy wyłącznie od stanu posiadanych przez podmiot wnioskujący środków finansowych. W niniejszej sprawie o zwolnienie od kosztów sądowych ubiega się stowarzyszenie, które, na podstawie § 8 statutu ma głównie na celu ochronę praw działkowców związanych z użytkowaniem działek i doprowadzenia do demonopolizacji Polskiego Związku Działkowców. Cele te realizuje m.in. w drodze wszczynania i udziału w postępowaniach sądowych i administracyjnych (§ 9 statutu). Głównym argumentem wnioskodawcy jest, iż nie posiada on żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Nie można jednak uznać tego za równoznaczne z wykazaniem, że strona nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, co jest przesłanką umożliwiającą przyznanie Stowarzyszeniu prawa pomocy w zakresie częściowym. Pomoc finansowa ze strony Państwa z założenia przysługuje jedynie podmiotom, które nie mogą - z powodów od siebie niezależnych - pozyskać środków koniecznych do prowadzenia postępowania sądowego, a nie podmiotom które dobrowolnie zaniechały pozyskiwania tych środków (por. Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 10 kwietnia 2008r. sygn. akt II OZ 308/08 niepubl.). Stowarzyszenie prowadząc statutową działalność winno liczyć się z możliwością ponoszenia kosztów sądowych w postępowaniach, w których uzna swój udział ze celowy i mieć przygotowane za ten cel odpowiednie środki finansowe. Instytucja zwolnienia od kosztów sądowych stanowi w istocie pomoc państwa, a więc ubiegający się o taką pomoc powinien w każdym przypadku poczynić wszelkie możliwe czynności, które pozwolą mu na uiszczenie kosztów sądowych i dopiero wtedy, gdyby poczynione w ten sposób czynności okazały się niewystarczające - może zwrócić się o pomoc państwa. W tym kontekście Sąd uznał, iż wniosek Stowarzyszenia o zwolnienie od kosztów sądowych nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem podmiot nie wykazał, iż została spełniona określona w art. 246 § 2 pkt 2 ustawy ppsa przesłanka braku dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania w niniejszej sprawie. Jak wynika z § 32 statutu Stowarzyszenia, jego majątek powstaje ze składek członkowskich, spadków, darowizn, dotacji, ofiarności publicznej i z działalności gospodarczej. Wnioskodawca ubiegając się o przyznanie prawa pomocy nie przedstawił jakie działania podjął w celu pozyskania majątku niezbędnego do realizacji swych zadań statutowych i jakie były wymierne efekty tych działań. Co więcej z prezentowanego dotychczas stanowiska podmiotu wynika, że Stowarzyszenie nie podjęło w ogóle inicjatywy dla pozyskania dodatkowych środków finansowych. Skoro zatem Stowarzyszenie nie korzysta z możliwości pozyskania środków na pokrycie kosztów sądowych, to nie może skutecznie żądać pokrycia kosztów postępowania przez Skarb Państwa (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego: z 20 grudnia 2006r., sygn. akt II OZ 1433/06, niepubl.; z 1 kwietnia 2008 r., sygn. akt II OZ 271/08, niepubl.; z 16 lipca 2008 r., sygn. akt II OZ 756/08, niepubl.). Przerzucanie ciężaru funkcjonowania Stowarzyszenia na Państwo chociażby w ten sposób, aby uzyskać zwolnienie od kosztów sądowych rodzi ten skutek, że faktycznie jego działalność staje się finansowana ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasady, że stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku. Natomiast Sąd daleki jest od wskazywania stronie sposobu pozyskiwania majątku, gdyż wybór w tym zakresie pozostaje autonomiczną decyzją podmiotu, który niezależnie od sytuacji rynkowej samodzielnie decyduje o kierunkach działania w celu pozyskania środków niezbędnych do realizacji swych zadań statutowych. Z tych też względów, na podstawie art. 246 § 2 pkt 2 w związku z art. 260 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzeczono, jak w sentencji.