II SA/Ol 1410/16

Starszy referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie Agnieszka Bińczyk po rozpoznaniu w dniu 9 lutego 2017 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku T. D. o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego w sprawie ze skargi T. D. na decyzję Rektora "[...]" z dnia "[...]" nr "[...]" w przedmiocie przyjęcia na studia doktoranckie postanawia odmówić przyznania skarżącemu prawa pomocy. We wniosku, złożonym na urzędowym formularzu PPF, skarżący – T. D. wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego. W uzasadnieniu podniósł, że od "[...]" pozostaje bez zatrudnienia i jest zarejestrowany w urzędzie pracy jako osoba bezrobotna, na potwierdzenie czego załączył stosowne zaświadczenie. Od ok. "[...]" nie posiada też rachunków bankowych. Wskazał, że w "[...]" został eksmitowany z mieszkania, ale do chwili obecnej nie posiada tytułu prawnego do lokalu wskazanego przez gminę. "Grzecznościowo użyczono mu dachu nad głową i wyżywienie do czasu zawarcia umowy na mieszkanie socjalne." Wskazał, że w "[...]" nie składał zeznań podatkowych, ponieważ nie miał żadnych dochodów. W "[...]" uzyskał dochody – z tytułu umowy o dzieło oraz członkostwa w komisjach wyborczych, lecz po złożeniu zeznania podatkowego za ten rok, nadpłatę zajęli komornicy. W "[...]" również nie złożył zeznania podatkowego, ponieważ nie miał żadnych dochodów. Wyjaśnił, że potrzeby bieżące pomaga zaspokajać mu przyjaciółka "[...]", a wcześniej matka, kiedy z nią mieszkał. Zgodnie z oświadczeniem o stanie rodzinnym, majątku i dochodach skarżący prowadzi 1-osobowe gospodarstwo domowe. Nie posiada żadnych nieruchomości, przedmiotów wartościowych i dochodów. W rubryce nr 7.2.3. wykazał wierzytelność w kwocie "[...]" ("[...]"), natomiast w rubryce nr 11 - "Zobowiązania - ponad "[...]" (...) Liczne zajęcia komornicze. Obowiązek alimentacyjny "[...]" - "[...]"". W związku z koniecznością uzupełnienia informacji na temat sytuacji materialnej skarżącego oraz wyjaśnienia wątpliwości powstałych na tle złożonego przez niego oświadczenia, wezwany on został do przedłożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych dotyczących sytuacji majątkowej (w zakresie lokalu udostępnionego mu przez gminę do zamieszkania i wykazanej w rubryce nr 7.2.3. wierzytelności) oraz sytuacji finansowej (w zakresie źródeł utrzymania skarżącego; ewentualnego korzystania w latach 2016-2017 ze świadczeń z pomocy społecznej lub z innego rodzaju pomocy udzielanej przez jakiekolwiek instytucje oraz z pomocy udzielanej przez osoby trzecie i/lub członków rodziny; wysokości i przeznaczenia ponoszonych przez niego wydatków; wskazanych w rubryce nr 11 zobowiązań, zajęć komorniczych i obowiązku alimentacyjnego; źródła pokrycia kosztów związanych ze studiami doktoranckimi). W wezwaniu zawarte zostało pouczenie, zgodnie z którym nieprzedłożenie w wyznaczonym terminie żądanych dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych może stanowić podstawę odmowy przyznania prawa pomocy. W odpowiedzi na przedmiotowe wezwanie, skarżący przedłożył dodatkowe oświadczenie, w którym wskazał, iż mimo że lokal socjalny został przez gminę wskazany to do chwili obecnej nie zostały przekazane mu klucze do tego lokalu - w sprawie tej złożył skargę i przyznany został mu pełnomocnik z urzędu (sygn. akt "[...]"). Odnosząc się do wezwania w zakresie dotyczącym źródeł utrzymania stwierdził, że od dnia 1 lipca 2016 r. do chwili obecnej jest na utrzymaniu przyjaciółki, u której mieszka. Oświadczył, że w latach 2016-2017 nie korzystał ze świadczeń z pomocy społecznej lub z innego rodzaju pomocy udzielanej przez jakiekolwiek instytucje. W okresie tym korzystał i nadal korzysta z pomocy przyjaciółki, która zapewnia mu wyżywienie i "dach nad głową" do czasu uzyskania mieszkania socjalnego. Wyjaśnił jednocześnie, że odmawia ona złożenia stosownego oświadczenia co do udzielanej mu pomocy, a sama prośba o takie oświadczenie negatywnie nastawiła ją do dalszej pomocy. Przypuszcza jednak, że może nadal liczyć na jej pomoc, mimo że "[...]" nie jest jej lekko. Odnosząc się do wezwania w zakresie dotyczącym wskazania wysokości i przeznaczenia jego wszystkich miesięcznych wydatków oraz przedłożenia kopii dokumentów potwierdzających fakt ich ponoszenia w wykazanej wysokości, skarżący oświadczył, że nie jest w stanie przedstawić tych dokumentów, bowiem nie jest w ich posiadaniu. Wskazał, że nie dokonuje żadnych opłat, a ingerencja w budżet znajomej byłaby nie na miejscu. Co do wykazanej we wniosku wierzytelności wskazał, że pochodzi z prowadzonej przez niego działalności gospodarczej w "[...]". Nie podejmował próby jej wyegzekwowania, ponieważ uzyskał informację, że dłużnik nie posiada żadnych środków, a przy uruchomieniu egzekucji musiałby ponieść koszty związane z wynagrodzeniem komornika, na co nie ma środków. Wierzytelność jest ponadto zajęta przez komorników. Co do zobowiązań, na które powołał się we wniosku stwierdził, że są to zobowiązania wobec wykazanych wierzycieli na - jak się obecnie okazuje - kwotę ponad "[...]". Wskazał, że w dniu "[...]" złożył wniosek o ogłoszenie upadłości osoby fizycznej. Liczne zajęcia komornicze, o których wspomniał we wniosku wynikają z wykazanych zobowiązań. Wszystkie egzekucje są obecnie umorzone z powodu ich bezskuteczności. Odnosząc się do kwestii obowiązku alimentacyjnego wskazał, że od ponad roku nie płaci alimentów, a obecne zadłużenie z tego tytułu wynosi "[...]". Wyjaśnił, że studia doktoranckie, jakie chciał podjąć to studia stacjonarne, a więc nie ponosiłby żadnych kosztów, a ponadto otrzymałby z pewnością pomoc finansową w związku z ciężką sytuacją życiową. Studia pozwoliłyby mu zdobyć lepsze wykształcenie i na chwilę obecną miałby jakieś źródło utrzymania. Na zakończenie skarżący dodał, że w trudnej sytuacji życiowej znajduje się z przyczyn obiektywnych. Do przedmiotowego pisma załączył kopie dokumentów (w części tylko pierwszych stron) związanych ze sprawą dotyczącą lokalu socjalnego, wierzytelnością i długami. Wskazać należy, że zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 w związku z art. 245 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.), zwanej dalej w skrócie p.p.s.a., zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego, czyli przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, następuje gdy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym następuje natomiast, gdy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z treści przytoczonych przepisów wynika, że w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy, to na stronie spoczywa ciężar wykazania, iż nie jest w stanie ponieść określonych kosztów postępowania. Składając formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy, powinna tym samym skrupulatnie go wypełnić, a w sytuacji, gdy zawarte w nim oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku i dochodach okaże się niewystarczające dla oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości (art. 255 p.p.s.a.), przedłożyć dodatkowe oświadczenia i dokumenty źródłowe pozwalające na zweryfikowanie złożonego przez nią oświadczenia i dokonanie oceny jej rzeczywistej sytuacji rodzinnej i materialnej. W postępowaniu o przyznanie prawa pomocy to strona ma bowiem przekonać rozpoznającego wniosek o przyznanie prawa pomocy, że nie jest w stanie ponieść określonych kosztów postępowania. Prawo pomocy jest instytucją wyjątkową i jako taka powinno być stosowne tylko w stosunku do osób, które wiarygodnie wykazały, że spełniają przesłanki do jego otrzymania. W warunkach niniejszej sprawy wniosek skarżącego nie może być uwzględniony. Nie można przyjąć bowiem, że skarżący wykazał w sposób rzetelny jak kształtuje się jego rzeczywista sytuacja życiowa. W odpowiedzi na wezwanie udzielił wprawdzie dodatkowych wyjaśnień, lecz nie w pełnym zakresie, a okoliczności, na które się powołał nie mogą być uznane za wiarygodną podstawę przyznania prawa pomocy. W pierwszej kolejności zauważyć należy, że pomimo wezwania niewyjaśniona pozostaje w pełni kwestia źródeł utrzymania skarżącego oraz wysokości i przeznaczenie wydatków skarżącego. Wskazać należy, że zgodnie z jego oświadczeniami od ok. "[...]" pozostaje bez zatrudnienia i poza rokiem "[...]" bez jakichkolwiek dochodów. W latach 2016-2017 korzystał i nadal korzysta z pomocy przyjaciółki, która zapewnia mu wyżywienie i "dach nad głową". W dodatkowym oświadczeniu złożonym w sprawie o sygn. akt "[...]" skarżący stwierdził, że nie prowadzi z nią wspólnego gospodarstwa domowego, ponieważ nie ponosi żadnych kosztów swojego utrzymania i dodał, że od pewnego czasu stanowi to pretekst do wyrzutów znajomej. W dodatkowym oświadczeniu złożonym w niniejszej sprawie skarżący również zauważył, że prośba o oświadczenie co do udzielanej mu pomocy negatywnie nastawiła ją do dalszej pomocy, ale jak przypuszcza może nadal liczyć na jej pomocy, mimo że jej samej nie jest lekko. Jeśli przyjąć przedstawione okoliczności za rzeczywiste, za sprzeczne z zasadami logiki i doświadczenia życiowego uznać należy niepodjęcie przez skarżącego w tej sytuacji zatrudnienia, czy też w przypadku problemów ze znalezieniem pracy - dobrowolną rezygnację ze świadczeń z pomocy społecznej, szczególnie że skarżący nie dyskwalifikuje możliwości korzystania z tego rodzaju pomocy (pomocy socjalnej), o czym świadczy jego stwierdzenie, że w czasie studiów doktoranckich otrzymywałby z pewnością pomoc finansową w związku z ciężką sytuacją życiową i miałby wówczas jakieś źródło utrzymania. Mając na uwadze to stwierdzenie, niezrozumiałe jest więc dlaczego skarżący nie korzysta ze wskazanych świadczeń, które nie tylko mogłyby stanowić własne, tymczasowe źródło jego utrzymania, ale również odciążyły finansowo jego przyjaciółkę, której jak wskazał "nie jest lekko". Przedstawiona sytuacja budzi tym samym wątpliwości co do wiarygodności oświadczenia skarżącego dotyczącego źródeł jego utrzymania. Zauważyć jednocześnie należy, że skarżący pomimo wezwania nie przedłożył oświadczenia (własnego) wskazującego wysokość i przeznaczenie jego wszystkich miesięcznych wydatków, co pozwalałoby poznać rozmiar i zakres pomocy udzielanej mu przez znajomą i ocenić ich charakter w kontekście uzasadnionej konkurencyjności z kosztami postępowania. Nie przedłożył też w istocie jednoznacznego oświadczenia co do tego, czy może liczyć na jej dalszą pomoc w sfinansowaniu kosztów postępowania w niniejszej sprawie, czego mając na uwadze dotychczasową długotrwałą i wielowymiarową pomoc, nie można wykluczyć, szczególnie że w jego ocenie może wciąż liczyć na pomoc z jej strony. Wskazać natomiast należy, że prawo pomocy jest instytucją wyjątkową i jako taka powinno być stosowne tylko w stosunku do stron, które w sposób nie budzący wątpliwości wykazały, że nie posiadają żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a zdobycie środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym było i jest dla nich obiektywnie niemożliwe, czego w warunkach niniejszej sprawy skarżący nie uczynił. Podkreślić jednocześnie należy, że jedynym w istocie kosztem postępowania wymaganym na obecnym jego etapie jest wpis od skargi w kwocie 200 zł, czyli w jednej z najniższych wysokości. Pozostałe koszty sądowe mogą, lecz nie muszą pojawić się na dalszym jego etapie. W postępowaniu przed sądami administracyjnymi tzw. przymusem adwokacko-radcowskim objęte jest natomiast generalnie dopiero sporządzenie skargi kasacyjnej od wydanego przez wojewódzki sąd administracyjny wyroku lub postanowienia kończącego postępowanie w sprawie. W postępowaniu przed tym sądem strona może zatem, lecz nie musi być zastępowana przez zawodowego pełnomocnika - jego ustanowienie oraz moment, w którym to uczyni, zależy od jej woli, lecz na tym etapie postępowania sądowego nie znajdują uzasadnienia jej obawy, że bez udziału zawodowego pełnomocnika nie będzie w stanie prawidłowo bronić swojego interesu w toczącym się postępowaniu. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego podkreśla się, że ustanowienie zawodowego pełnomocnika z urzędu następuje tylko wówczas, gdy brak profesjonalnej pomocy prawnej może pozbawić stronę możliwości obrony jej praw. Takie niebezpieczeństwo nie zachodzi w postępowaniu przed wojewódzkim sądem administracyjnym z uwagi na gwarancje procesowe przewidziane w art. 134 § 1 p.p.s.a. Sąd ten nie jest bowiem związany granicami skargi, co oznacza, że zostanie ona uwzględniona, jeśli tylko sąd, niezależnie od zarzutów w niej podniesionych i wniosków w niej sformułowanych, a także obecności skarżącego na rozprawie, stwierdzi istnienie naruszenia prawa, skutkujące wzruszeniem zaskarżonego aktu administracyjnego. Ustanowienie zawodowego pełnomocnika nie może być zatem wyłącznie skutkiem subiektywnego przekonania strony o tym, że bez niego nie będzie w stanie prawidłowo bronić swojego interesu. To do sądu badającego okoliczności sprawy, kierującego się doświadczeniem życiowym oraz zasadami logiki, należy ocena całokształtu sytuacji (zob. np. postanowienia NSA z dnia 18 października 2005 r., sygn. akt II FZ 670/05, z dnia 23 czerwca 2009 r., sygn. akt I FZ 139/09, i dnia 12 marca 2013 r., sygn. akt II OZ 163/13, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Mając na uwadze powyższe, dodać należy, że wskazane koszty postępowania są jednocześnie jedynymi kosztami związanymi z prowadzonymi przez skarżącego sprawami przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Olsztynie. W sprawie o sygn. akt "[...]" skarżącemu przyznane zostało bowiem prawo pomocy w zakresie całkowitym (na wniosek złożony przed wszczęciem postępowania, czyli w odmiennej od obecnej sytuacji procesowej). Mając zatem na uwadze to, że niezbędne obciążenia na obecnym etapie postępowania nie są w istocie znaczne (w kontekście środków jakie skarżący, mimo "[...]" braku własnych dochodów, był w stanie zdobyć na utrzymanie własne, które - jak przyjąć należy wobec braku stosownego dodatkowego oświadczenia skarżącego w tym zakresie - obejmowało wszystkie aspekty jego życia codziennego) oraz to, że niniejsza sprawa dotyczy przyjęcia na studia doktoranckie, z którymi - wbrew twierdzeniu skarżącego - wiązałyby się określone koszty (w sytuacji, gdy skarżący stara się o lokal socjalny na terenie gminy "[...]" - chociażby koszty dojazdów, wyżywienia poza miejscem zamieszkania, itp.), które skarżący musiał przewidywać przy podejmowaniu decyzji w tym przedmiocie i planować jak je zabezpieczyć do czasu otrzymania określonych świadczeń uniwersyteckich, trudno przyjąć, że samo powołanie się przez skarżącego na brak własnych środków pieniężnych może być wystarczającą podstawą do przyznania mu prawa pomocy, w sytuacji, gdy rzetelnie nie wykazał, że nie jest w stanie ich zdobyć - tak jak to czynił dotychczas na inne swoje potrzeby - bez uszczerbku koniecznego dla siebie utrzymania. W konsekwencji, na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a., orzeczono jak w sentencji.