II SA/Ol 175/08

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Katarzyna Matczak po rozpoznaniu w dniu 20 czerwca 2008r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze sprzeciwu Stowarzyszenia F. na postanowienie Referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie z dnia 30 kwietnia 2008r. Sygn. akt II SA/Ol 175/08 w przedmiocie odmowy przyznania Stowarzyszeniu F. prawa pomocy w sprawie ze skargi Stowarzyszenia F. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia "[...]" Nr "[...]" w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji ustalającej środowiskowe uwarunkowania zgody na budowę stacji bazowej sieci telefonii cyfrowej postanawia odmówić przyznania Stowarzyszeniu F. prawa pomocy. WSA/post.1 - sentencja postanowienia Stowarzyszenie F. wniosło do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia "[...]" Nr "[...]" w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności decyzji ustalającej środowiskowe uwarunkowania zgody na budowę stacji bazowej sieci telefonii cyfrowej. W wykonaniu zarządzenia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 24 kwietnia 2007 r. strona skarżąca została wezwana do uiszczenia wpisu sądowego w kwocie 200 zł. Stowarzyszenie złożyło wniosek z dnia 31 maja 2007r. o zwolnienie od wpisu, uzupełniony następnie pismem procesowym z dnia 2 października 2007r. nadesłanym w odpowiedzi na wezwanie Referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Białymstoku. Stowarzyszenie rozszerzyło wniosek o żądanie ustanowienia radcy prawnego. Żądając przyznania prawa pomocy Stowarzyszenie podało, iż jako organizacja społeczna i organizacja pożytku publicznego nie osiąga zysków i nie prowadzi działalności gospodarczej, zaś do dnia sporządzenia wniosku o przyznanie prawa pomocy jego strata finansowa wynosi ponad 1.000 zł i nie posiada żadnych środków finansowych na pokrycie opłat sądowych. Strona podała również, iż w 2006 r. osiągnęła stratę w wysokości 1.085,71 zł, zaś w 2007r. - 10.000 zł. Podano stan środków na rachunku bankowym w kwocie 880,50 zł. W piśmie procesowym z dnia 2 października 2007 r. wskazało, iż w obecnej sytuacji odmowę zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia radcy prawnego należałoby odebrać jako próbę utrudnienia Stowarzyszeniu realizacji zadań statutowych. Stowarzyszenie podniosło, iż od dnia 1 stycznia 2007r. do dnia 2 października 2007r. uzyskało wpływy w wysokości 880,50 zł oraz poniosło wydatki w wysokości ok. 10.000 zł. Wyjaśniło, iż przejściowy fakt obecności środków pieniężnych na rachunku bankowym wynikał z opóźnienia rozliczeń zobowiązań i zadłużenia. Obecnie stan konta wynosi 0,00 zł. W dniu 23 października 2007r. do Sądu wpłynął uzupełniający formularz wniosku Stowarzyszenia z zaktualizowanymi danymi dotyczącymi sytuacji finansowej oraz potwierdzający zmianę zakresu żądania. Na podstawie postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 marca 2008r. sygn. akt II OW 21/08 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie został wyznaczony do rozpoznania sprawy ze skargi Stowarzyszenia. Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie wezwał w dniu 28 marca 2008r. Stowarzyszenie do sprecyzowania stanu sytuacji majątkowej i przedstawienie oświadczeń i dokumentów potwierdzających kwestie związane z jego majątkiem i funduszami w postaci: wyciągu ze statutu Stowarzyszenia, uchwały walnego zgromadzenia jego członków określającej aktualną wysokość składki członkowskiej, oświadczenia odnośnie bieżącej liczby członków oraz terminu płatności składek członkowskich, odpisów planów pracy, działalności, wydatków i budżetu sporządzonych przez zarząd na 2008r., odpisu sprawozdania finansowego za 2007r. (gdzie w przypadku starty należało załączyć oświadczenie odnośnie źródła jej pokrycia), odpisu bilansu i rachunku zysków i strat za I kwartał 2008r., jak również wyciągów z rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych, za okres ostatnich trzech miesięcy. W treści wezwania pouczono, iż brak przedłożenie dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych w wyznaczonym terminie może stanowić podstawę odmowy przyznania prawa pomocy. W odpowiedzi na wezwanie skarżący wyjaśnił w piśmie z 21 kwietnia 2008r., iż: nie może prowadzić działalności gospodarczej, gdyż wyklucza to status organizacji pożytku publicznego, nie zatrudnia też pracowników. W okresie od dnia 1 stycznia 2007r. do 21 kwietnia 2008r. uzyskano wpływy w wysokości 10.880,50 zł, natomiast wydatki w tym okresie wyniosły ok. 20.000 zł. Strata to nieopłacone faktury, na które chwilowo zostały zaciągnięte nieoprocentowane pożyczki od członków Stowarzyszenia. Narastające zadłużenie jest związane z kosztami przeprowadzonych działań statutowych. Stowarzyszenie nie ma możliwości powstrzymania wzrostu zadłużenia ani pokrycia go w związku z aktualnym brakiem środków finansowych. Obecnie stan na rachunku bankowym Stowarzyszenia od ok. 3 miesięcy wynosi 0 zł. Stowarzyszenie wyjaśniło, iż w 2007r. otrzymało darowizny na cele edukacji ekologicznej, które nie mogły zostać przeznaczone na pokrycie kosztów postępowania. Z kolei roczne składki (po 20 zł) od 15 członków Stowarzyszenia nie wystarczają nawet na opłaty pocztowe. Stowarzyszenie powołało się jednocześnie na postanowienia sądów administracyjnych, na mocy których przyznane zostało Stowarzyszeniu prawo pomocy w innych sprawach. Do przedmiotowego pisma procesowego załączone zostały kserokopie: sprawozdania finansowego za 2006r., sprawozdania z działalności Stowarzyszenia za 2007r. wraz z informacją dodatkową, pisma banku z dnia 1 stycznia 2008r. z informacją o tym, że na koniec 31 grudnia 2007r. salda na wskazanych w tym piśmie rachunkach bankowych wynosiły 0,00 zł oraz wyciąg z jednego z tych rachunków na dzień 21 stycznia 2008r., na którym saldo wynosiło +20,00 zł. Referendarz sądowy postanowieniem z 30 kwietnia 2008r. (sygn. akt II SA/Ol 175/08) odmówił przyznania skarżącemu Stowarzyszeniu prawa pomocy. W uzasadnieniu uznano, iż Stowarzyszenie nie wywiązało się należycie z obowiązku wykazania, iż znajduje się w sytuacji uprawniającej do otrzymania prawa pomocy, gdyż nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Na to postanowienie Stowarzyszenie wniosło sprzeciw w uzasadnieniu którego powtórzyło argumentację zawartą w swoim piśmie z 21 kwietnia 2008r. Załączyło dodatkowo sprawozdanie finansowe wraz z bilansem za 2007r., wyciąg z rachunku bankowego operacji z dnia 22 kwietnia 2008r. oraz zawiadomienie Komornika sądowego z 10 kwietnia 2008r. o zajęciu rachunku bankowego Stowarzyszenia. Skarżący dołączył także sporządzony na urzędowym formularzu nowy wniosek z dnia 28 maja 2008r. o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje. Na podstawie art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270, ze zm.) zwanej dalej; ustawą ppsa, w razie skutecznego wniesienia sprzeciwu, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Ponieważ sprzeciw został wniesiony z zachowaniem ustawowego terminu, wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych podlega ponownemu rozpatrzeniu. Zgodnie z zasadą obowiązującą w postępowaniu przed sądem administracyjnym wyrażoną w art. 199 ustawy ppsa strona ponosi koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Podkreślić trzeba, iż podmiot inicjujący postępowanie sądowe winien liczyć się z koniecznością ponoszenia wynikających z tego tytułu kosztów sądowych. Niewątpliwie wywiązanie się z obowiązku odpłatności nie oznacza, iż dla zrealizowania tego celu konieczne jest wyzbycie się przez stronę własnego majątku (o ile go posiada), jednak strona powinna w pełni wykorzystać dostępne dla niej środki, by w kosztach sądowych w miarę możliwości uczestniczyć. Jak stwierdził Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 10 stycznia 2005r. sygn. akt FZ 478/04, niepublikowane, opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia wynikającego z art. 84 ustawy zasadniczej. Dlatego muszą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby czy też stowarzyszenia na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia. Prawo pomocy stanowi zatem wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania. Może zostać przyznane osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, w zakresie całkowitym lub częściowym. Stosownie do art. 246 § 2 ustawy ppsa, przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym następuje, gdy wnioskujący wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania, zaś w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Literalna wykładnia omawianych regulacji nie pozostawia wątpliwości co do tego, iż ciężar dowodu okoliczności wskazujących na brak możliwości poniesienia jakichkolwiek kosztów postępowania, spoczywa na ubiegającej się o takie prawo stronie. Godzi się zatem przyjąć, iż wprowadzając wyjątek od ogólnej zasady partycypowania w kosztach sądowych, ustawodawca złożył obowiązek wykazania pozytywnych przesłanek na wnioskodawcę, zaś ocenę ich spełnienia pozostawił uznaniu sądu rozpoznającego wniosek. W tym kontekście Sąd uznał, iż złożony wniosek nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem skarżący nie wykazał, iż ustawowe przesłanki uprawniające do skorzystania z prawa pomocy we wnioskowanym zakresie wystąpiły w odniesieniu do niego. Na podstawie art. 255 ustawy ppsa jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego lub dochodów. Uzupełniające postępowanie wyjaśniające ma zatem na celu ustalenie rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych strony. Podlega ono przeprowadzeniu w każdym przypadku, gdy okoliczności przedstawione przez stronę we wniosku o przyznanie prawa pomocy budzą jakiekolwiek wątpliwości. W omawianym przepisie nie wskazano rodzaju dokumentów, do przedłożenia których sąd może wezwać stronę dla wykazania rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych. Rodzaje dokumentów źródłowych, o których mowa w omawianym przepisie określone zostały w wydanym, na podstawie delegacji zawartej w art. 256 pkt 2 ustawy ppsa, rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003r. w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępnienia urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz. U. Nr 227,poz. 2245) (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 stycznia 2008r. sygn. akt II GZ 203/07, niepublikowane). W niniejszej sprawie Stowarzyszenie F. nie przedstawiło pełnych informacji, o których podanie wzywano w toku rozpatrywania wniosku. Wezwanie Referendarza sądowego z dnia 28 marca 2008r. podyktowane było z jednej strony koniecznością zaktualizowania informacji na temat sytuacji majątkowej i finansowej wnioskodawcy z uwagi na znaczny upływ czasu, jak również uzupełnienia tychże informacji dla uzyskania pełnego obrazu sytuacji strony żądającej przyznania uprawnienia. Uzyskanie powyższych informacji pozwoliłoby na prawidłową ocenę możliwości zarobkowych i majątkowych wnioskodawcy, a co za tym idzie rzetelne rozpatrzenie jego wniosku. Przedstawienie tych dokumentów i oświadczeń było w interesie wnioskodawcy, gdyż to osoba ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym musi wykazać, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. To na niej spoczywa ciężar udowodnienia tego stanu. Tymczasem wnioskodawca nie wywiązał się z tego obowiązku. Sąd bez uzyskania dodatkowych dokumentów i oświadczeń nie może więc wydać postanowienia korzystnego dla wnioskodawcy, gdyż obraz jego sytuacji finansowej nie jest pełny. Wnioskujący nie przedstawił bowiem takich dokumentów, jak odpisów bilansu oraz rachunku zysków i strat za I kwartał 2008r., a także wyciągów z rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych, z okresu ostatnich trzech miesięcy. Nie przedstawiono także wyciągu ze statutu Stowarzyszenia w części regulującej kwestie związane z jego majątkiem, uchwały walnego zgromadzenia jego członków określającej aktualną wysokość składki członkowskiej oraz wyjaśnienia o terminie płatności składek członkowskich (podano jedynie, iż roczne składki 15 członków składają się na sumę 300 zł), odpisów planów pracy, działalności, wydatków i budżetu sporządzonych przez zarząd na 2008r. Do sprzeciwu z dnia 25 maja 2008r. dołączono sprawozdanie finansowe oraz rachunku zysków i strat za 2007 r. oraz wyciąg z rachunku bankowego z dnia 23 kwietnia 2008r. dokumentujący jedynie operacje wykonane w dniu 22 kwietnia 2008r. na jednym z rachunków Stowarzyszenia. Sama zaś treść sprzeciwu stanowi wierne powtórzenie odpowiedzi skarżącego z dnia 21 kwietnia 2008r., w którym złożył on oświadczenie dotyczące wysokości wpływów i wydatków Stowarzyszenia za okres od 1 stycznia 2007r. do dnia sporządzenia odpowiedzi na wezwanie Referendarza sądowego (21 kwietnia 2008r.), a obecnie - sporządzenia sprzeciwu (28 maja 2008r.). Oświadczenie to nie może być jednak przyjęte do oceny aktualnej sytuacji finansowej, gdyż jest rozbieżne z informacjami zawartymi w sprawozdaniu z działalności Stowarzyszenia za 2007r. Zgodnie z tym oświadczeniem Stowarzyszenie w okresie od 1 stycznia 2007r. uzyskało wpływy w wysokości 10.880,50 zł. W świetle zaś przedmiotowego sprawozdania, Stowarzyszenie otrzymało w 2007r. wpłaty w wysokości 10.864,40 zł. Z powyższego wynika zatem, iż w okresie od dnia 1 stycznia 2008r. do dnia sporządzenia sprzeciwu Stowarzyszenie uzyskało wpływy w wysokości 16,10 zł, co sprzeczne jest natomiast z faktem, że już w dniu 21 stycznia 2008r. na rachunek bankowy Stowarzyszenia wpłynęła kwota 20 zł z tytułu składki od członka wspierającego, czego dowodem jest wyciąg z rachunku bankowego na dzień 21 stycznia 2008r. oraz kwota 1.000 zł w dniu 22 kwietnia 2008r. z tytułu reklamy (wyciąg z 23 kwietnia 2008r.). Z oświadczenia wynika ponadto, iż od dnia 1 stycznia 2007r. do dnia sporządzenia sprzeciwu Stowarzyszenie uzyskało wpływy z tytułu 1% podatku dla organizacji pożytku publicznego oraz składek członkowskich w wysokości 330,50 zł podczas, gdy ze sprawozdania, że tylko w 2007r. wpłaty z tego tytułu wyniosły łącznie 364,40 zł (od członków wspierających – 40 zł i jako 1% podatku – 324,40 zł). Rozbieżności co do wysokości deklarowanych wpływów oraz tytułów z jakich te wpływy pochodzą, uniemożliwiają tym samym stwierdzenie jak rzeczywiście kształtuje się sytuacja finansowa Stowarzyszenia i czy rzeczywiście nie dysponuje ono środkami pieniężnymi, które mogłyby być przeznaczone na sfinansowanie jego udziału w niniejszej sprawie. Przedstawione przez Stowarzyszenie wyciągi z rachunku bankowego na dzień 21 stycznia 2008r. i 23 kwietnia 2008r. nie stanowią również potwierdzenia braku posiadania aktualnie na rachunkach środków pieniężnych. Ponadto jak wynika z pisma banku z dnia 1 stycznia 2008r. Stowarzyszenie dysponuje kilkoma rachunkami bankowymi. Stąd też oświadczenie, iż obecnie stan rachunku od ok. 3 miesięcy wynosi 0,00 zł, nie może być uznane za wystarczające. Wobec tego Stowarzyszenie nie tylko nie udowodniło złego stanu swojej sytuacji majątkowej, predestynującej do uzyskania prawa pomocy, ale też nie pomogło w wyjaśnieniu swojej sytuacji finansowej i nie przedłożyło wszystkich wymaganych od niego dokumentów i oświadczeń, jak również nie uzasadniło powodów ich niezłożenia. Oświadczenie strony co do jej sytuacji majątkowej i finansowej, które budzi wątpliwości, nie może stanowić podstawy przyznania prawa pomocy we wnioskowanym przez nią zakresie. Prawo pomocy jest bowiem instytucją wyjątkową i jako taka powinno być stosowne tylko w stosunku do podmiotów, które w sposób nie budzący wątpliwości wykazały, że spełniają przesłanki do jego otrzymania. Nieujawnienie przez stronę swojej sytuacji materialnej w pełnym zakresie, jak ma to miejsce w niniejszej sprawie, uniemożliwia tym samym pozytywne rozpoznanie wniosku o przyznanie prawa pomocy i podjęcie korzystnego dla strony rozstrzygnięcia. W postanowieniu sygn. akt I OZ 1045/05 NSA wskazał, że nieujawnienie przez stronę swojej sytuacji materialnej w pełnym zakresie może być uznane przez sąd za działanie zmierzające do świadomego wprowadzenia sądu w błąd. Sąd powinien tę okoliczność wziąć pod uwagę i ocenić ją jako ewentualnie uzasadniającą odmowę przyznania prawa pomocy z powodu braku możliwości rzetelnej oceny takiego wniosku. Na tej podstawie obowiązek uzyskania pełnej wiedzy o stanie majątkowym wnioskodawcy uzasadnia żądanie sądu przedłożenia przez wnioskodawcę każdego dokumentu dotyczącego jego sytuacji majątkowej i płatniczej, jak również żądanie przedstawienia stosownych oświadczeń. Nie należy traktować tych dwóch żądań alternatywnie. Celem jest bowiem uzyskanie jak najpełniejszej informacji o możliwościach majątkowych wnioskodawcy, aby móc prawidłowo ocenić złożony wniosek. W oparciu o oświadczenia i dokumenty źródłowe przedłożone przez Stowarzyszenie nie jest możliwe, co wykazano wyżej, ustalenie jak rzeczywiście kształtuje się jego aktualna sytuacja majątkowa i finansowa. Uznać tym samym należy, że w warunkach niniejszej sprawy Stowarzyszenie nie wykazało wiarygodnie, że istnieje podstawa do przyznania prawa pomocy, czy to we wnioskowanym przez Stowarzyszenie zakresie całkowitym, czy też w zakresie częściowym. Nie znajduje natomiast uzasadnienia argument, iż Stowarzyszenie z racji posiadania statusu organizacji pożytku publicznego powinno być całkowicie zwolnione od kosztów sądowych, albowiem do takiego wniosku nie uprawniają ani przepisy ustawy z dnia 24 kwietnia 2003r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (Dz. U. nr 96, poz. 873 ze zm.) ani przepisy ustawy ppsa. W szczególności przepis art. 24 ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia 24 kwietnia 2003r. nie przewiduje generalnego zwolnienia organizacji pożytku publicznego od opłat sądowych, ale stanowi, iż zwolnienie to przysługuje na zasadach określonych w przepisach odrębnych. Takim przepisem jest w niniejszym przypadku art. 239 ustawy ppsa zawierający zamknięty katalog uprawnionych (podmiotowo i przedmiotowo) do zwolnienia. Nie wynika z niego jednak generalna zasada zwolnienia od kosztów sądowych organizacji pożytku publicznego, w tym takich jak skarżące Stowarzyszenie. Również nie zostało wydane na podstawie art. 240 ppsa rozporządzenie Rady Ministrów określające katalog organizacji społecznych zwolnionych z obowiązku uiszczania wpisu w sprawach związanych z działalnością naukową, oświatową, kulturalną, dobroczynną oraz z zakresu pomocy i opieki społecznej. Tak więc argument o posiadaniu statusu takiej organizacji nie mógł doprowadzić do przyznania skarżącemu zwolnienia od kosztów sądowych w żądanym zakresie. Ponadto poza dopuszczalną dla organizacji pożytku publicznego działalnością statutową odpłatną i nieodpłatną możliwe jest również prowadzenie działalności odpłatnej mającej charakter gospodarczy pod tym tylko warunkiem, by dotyczyła innego przedmiotu działalności niż działalność pożytku publicznego i by jej obroty były wyodrębnione rachunkowo (vide również postanowienie NSA z dnia 12 lutego 2008r. sygn. akt II OZ 80/08, nie publikowane). Końcowo wskazać należy, że Stowarzyszenie złożyło wraz ze sprzeciwem z dnia 28 maja 2008r. wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, który będzie odrębnie rozpatrywany bez względu na treść niniejszego rozstrzygnięcia. Natomiast w przypadku uwzględnienia skargi, stosownie do art. 200 ppsa, stronie skarżącej przysługiwać będzie zwrot kosztów postępowania niezbędnych do celowego dochodzenia praw od organu, który wydał zaskarżony akt. Z tych też względów, na podstawie art. 246 § 2 pkt 1 w zw. z art. 260 ppsa postanowiono jak w sentencji.