II SA/Ol 221/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tadeusz Lipiński po rozpoznaniu w dniu 7 czerwca 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi I. K. i J. K. na decyzję Wojewody z dnia "[...]" w przedmiocie zezwolenia na czasowe zajęcie nieruchomości na skutek sprzeciwu I. K. i J. K. od postanowienia Starszego referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie z dnia 8 maja 2018 r., sygn. akt II SA/Ol 221/18 postanawia utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. WSA/post.1 - sentencja postanowienia W odpowiedzi na doręczenie odpisu zarządzenia o wezwaniu do uiszczenia wpisu od skargi w kwocie 200 zł solidarnie przez skarżących – I. K. i J. K., skarżąca – I. K. wniosła o zwolnienie od kosztów sądowych w całości lub w części, gdyż ich uiszczenie mogłoby, jak wskazała, spowodować znaczny uszczerbek w jej zwykłym, codziennym utrzymaniu. Następnie, odpowiadając na wezwanie do złożenia wypełnionego urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej, skarżąca przedłożyła wniosek z dnia 20 kwietnia 2018 r., w którym precyzując zakres żądania wniosła o zwolnienie od kosztów sądowych w całości. Zgodnie z oświadczeniem o stanie rodzinnym, majątku i dochodach skarżąca prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z mężem. Do majątku małżonków należą: dom o powierzchni 144 m2, położony na działce o powierzchni 1.726 m2, gospodarstwo rolne o powierzchni ok. 38,8191 ha, grunt zurbanizowany o powierzchni 1,6353 ha, "przekazany w użytkowanie wieczyste" i ciągnik rolniczy o wartości ok. 10.000 zł. W rubryce nr 9 stwierdzono, że obecnie małżonkowie nie mają możliwości sprzedaży "żadnej większej nieruchomości, gdyż zostały zajęte przez Naczelnika Urzędu Skarbowego" i dodano, że popyt na tego typu nieruchomości spadł praktycznie do zera. Podniesiono również, że także emerytury zostały w części zajęte, zaś w rubryce nr 10 wykazano dochody z tego tytułu w kwotach 772,35 zł i 904,09 zł, co stanowi łącznie 1.676,44 zł. W rubryce nr 11 wskazano zobowiązania i stałe wydatki kwartalne: podatki do urzędu gminy - ok. 1.800 zł, ubezpieczenie KRUS - 390 zł (zadłużenie: 1.604,60 zł) oraz miesięczne: energia elektryczna - 800 zł, spłata kredytu konsolidacyjnego - 1.700 zł (zadłużenie: 29.223,57 zł), lekarstwa - 150 zł, telefon komórkowy i Internet - 100 zł, woda - 70 zł, odpady komunalne - 7,20 zł, ponoszone przez każdego z małżonków. Skarżąca dodała, że posiada ponadto zadłużenie na rzecz urzędu skarbowego, które nie jest spłacane ze względu na brak środków finansowych. W rubryce nr 5 wskazano, że małżonkowie nie regulują obecnie również innych należności nawet w części ze względu na uszczerbek jaki mogliby w związku z tym ponieść w utrzymaniu własnym z uwagi na brak innych przychodów niż emerytury, które w 25% pozostają zajęte. Wynika z niej, że posiadają ponadto zaległości na rzecz telefonii komórkowej i dostawcy Internetu. Postanowieniem z dnia 8 maja 2018 r. referendarz sądowy odmówił zwolnienia I. K. od kosztów sądowych. Referendarz stwierdził, że mając na uwadze stałe dochody skarżącej i jej męża z tytułu emerytur w kwocie 1.676,44 zł oraz posiadany majątek, którego wartość wielokrotnie przewyższa koszty postępowania w niniejszej sprawie, ograniczające się na obecnym etapie postępowania do wpisu od skargi w kwocie 200 zł, stwierdzić należy, iż skarżąca nie wykazała, że nie posiada wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a zdobycie środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym, także przy pomocy osoby bliskiej, która korzysta z majątku małżonków, było i jest dla niej obiektywnie niemożliwe. W ustawowym terminie skarżący wnieśli sprzeciw na to postanowienie, wskazując na swoją trudną sytuację materialną. Stwierdzili, że ich sytuacja finansowa jest wyjątkowo trudna. Wprawdzie posiadają majątek ale nie są w stanie go spieniężyć. Wskazali, że całość ich emerytur jest przeznaczana na utrzymanie oraz spłatę zadłużenia. Podnieśli również, że wobec nich toczy się postępowanie egzekucyjne. Zaznaczyli, że nie są w stanie uiścić wpisu, ewentualnie mogą dokonać stosownej opłaty w formie inwentarza żywego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie, zważył co następuje: Stosownie do treści art. 259 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2017r., poz. 1369 ze zm., dalej jako: p.p.s.a.) w związku z art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a. od postanowienia referendarza sądowego o odmowie przyznania prawa pomocy strona może wnieść do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego sprzeciw w terminie siedmiu dni od dnia doręczenia postanowienia. Rozpoznając sprzeciw, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy (art. 260 § 1 p.p.s.a.). Zgodnie z art. 245 § 3 i art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych następuje wówczas, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z treści przytoczonych wyżej przepisów wynika zatem, że spełnienie przesłanek określonych w tych unormowaniach obliguje sąd do przyznania prawa pomocy w określonym zakresie. Jednak obowiązek udzielenia przez sąd prawa pomocy powstaje w sytuacji, w której wnioskodawca uprawdopodobni brak środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Tym samym, to na stronie postępowania spoczywa ciężar wykazania, że w sprawie występują przesłanki uzasadniające uwzględnienie jej wniosku i przyznanie prawa pomocy. Należy przy tym podkreślić, że przyznanie prawa pomocy stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów sądowych przez strony postępowania, a w związku z tym nie może być stosowane powszechnie. Jak stwierdził bowiem Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 10 stycznia 2005r. (sygn. akt FZ 478/04, niepublik.) opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienia od ponoszenia tego rodzaju danin stanowią odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia wynikającego z art. 84 ustawy zasadniczej. Dlatego muszą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby czy osób na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia. Z tego względu przesłanki zastosowania instytucji prawa pomocy winny być interpretowane w sposób ścisły, a udzielenie prawa pomocy powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (postanowienie NSA z dnia 11 stycznia 2012 r., sygn. akt I OZ 1099/11). Odnosząc powyższe uregulowania do rozpoznawanej sprawy, należy stwierdzić, że sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie, gdyż wnioskodawczyni nie wykazała, aby znajdowała się w sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Jak wynika ze zgromadzonego w niniejszej sprawie materiału aktowego p. K. posiadają znaczny majątek (dom o powierzchni 144 m2, położony na działce o powierzchni 1.726 m2, gospodarstwo rolne o powierzchni ok. 38,8191 ha, grunt zurbanizowany o powierzchni 1,6353 ha, "przekazany w użytkowanie wieczyste" i ciągnik rolniczy o wartości ok. 10.000 zł.), jak również uzyskują regularne przychody z emerytury, a w związku z tym posiadają potencjalne możliwości pozyskania dodatkowych środków pieniężnych, które mogłyby być przeznaczone na sfinansowanie kosztów sądowych w niniejszej sprawie, wynoszących na tym etapie postępowania 200 zł (wpis sądowy). Zwrócić należy uwagę na to co podniósł Referendarz, że informacją znaną mu z urzędu (zob. postanowienia Starszego referendarza sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie z dnia 14 września 2017 r., sygn. akt I SA/Ol 507/17, utrzymane w mocy przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie postanowieniami z dnia 17 października 2017 r.) jest to, iż wartość nieruchomości - grunt zurbanizowany o powierzchni 1,6353 ha, to około 1.217.000,00 zł (kwota ta, kwestionowana przez małżonków jako zbyt niska, określona została przez rzeczoznawcę majątkowego w postępowaniu podatkowym - operat szacunkowy z dnia 6 września 2016 r.). Posiadane nieruchomości oraz ruchomości mogą być przedmiotem określonych stosunków cywilnoprawnych takich jak np. dzierżawa, sprzedaż (np. części), mogą być także wykorzystane zgodnie z jego przeznaczeniem, a także jako zabezpieczenie pożyczki czy kredytu, jeśli właścicielowi brakuje pieniędzy na koszty postępowania, oczywiście jeśli nieruchomości te nie są zajęte w postępowaniu egzekucyjnym. Należy bowiem zwrócić uwagę, że wyjątkowość instytucji prawa pomocy wymaga przyjęcia, że strona ubiegająca się o przyznanie jej prawa pomocy powinna uprzednio podjąć wszelkie niezbędne działania, aby we własnym zakresie (bądź z pomocą np. bliskich) zdobyć fundusze na pokrycie wydatków wiążących się z wszczętym przez siebie postępowaniem sądowym (por. postanowienie NSA z dnia 11 kwietnia 2014 r., I FZ 88/14, publ. CBOSA). Trudno zatem, biorąc pod uwagę aktualny stan posiadania skarżącej uznać ją za osobę wymagającą pomocy ze strony Państwa w poniesieniu za niego kosztów sądowych. Posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości, co ma miejsce w niniejszej sprawie, wyklucza możliwość uzyskania zwolnienia od kosztów sądowych (m.in. postanowienie z dnia 5 stycznia 2016r., sygn. akt: I OZ 1758/15, publ. CBOSA). Natomiast prawo pomocy jest instytucją wyjątkową i jako taka powinno być stosowne tylko w stosunku do stron, które w sposób nie budzący wątpliwości wykazały, że nie posiadają żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a zdobycie środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym było i jest dla nich obiektywnie niemożliwe, czego w warunkach niniejszej sprawy skarżący nie wykazał. W ocenie Sądu przyjąć należy, że sytuacja materialna i finansowa wnioskodawczyni i jej męża nie należy do najlepszych z uwagi na posiadane zadłużenie kredytowe i zaległości wobec Urzędu Skarbowego, ale jednak nie jest też wyjątkowo trudna. W ocenie Sądu skarżący powinni tak gospodarować swoimi środkami finansowymi aby dysponować przynajmniej niewielką rezerwą na istotne nieprzewidziane wydatki, takie jak koszty sądowe w niniejszej sprawie. Wydaje się, że uważnie i oszczędnie gospodarując swoimi środkami, wnioskodawczyni wraz z mężem mogliby zaoszczędzić kwotę na pokrycie niezbędnych kosztów związanych z prowadzeniem ich sprawy w tut. Sądzie. Zaznaczyć przy tym należy, że słusznie podniósł Referendarz sądowy, iż stałe dochody i posiadanie własnych nieruchomości nie kwalifikują skarżących do osób ubogich (do których skierowana jest instytucja prawa pomocy). Z tego właśnie powodu możliwe było zaciągnięcie przez nich kredytów, gdyż bank musiał pozytywnie ocenić ich zdolność kredytową, uznając, że sytuacja finansowa pozwoli im na ponoszenie obciążeń związanych ze spłatą zobowiązań bez uszczerbku dla utrzymania. W orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntował się pogląd, że złej sytuacji majątkowej nie może potwierdzać konieczność spłaty kredytów. Zaciągnięcie kredytów bądź innych zobowiązań, a co za tym idzie w konsekwencji obowiązek ich późniejszego zwrotu i spłaty, nie przesądzają automatycznie o zaistnieniu przesłanek przyznania prawa pomocy. Tym samym, występując na drogę postępowania sądowoadministracyjnego, skarżąca powinna liczyć się z koniecznością przeznaczenia środków finansowych na koszty postępowania w zainicjowanej przez siebie sprawie i traktować je na równi z innymi należnościami wynikającymi z zaciągniętych zobowiązań prywatnoprawnych (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 30 marca 2016r., sygn. akt I GZ 164/16, orzeczenia.nsa.gov.pl). W świetle ugruntowanego stanowiska sądów administracyjnych, nie ma podstaw do przyjęcia, aby jakiekolwiek zobowiązania strony korzystały z pierwszeństwa zaspokojenia przed wierzytelnościami Skarbu Państwa wynikającymi z obowiązku finansowania przez stronę kosztów prowadzenia sprawy przed sądem administracyjnym (por. postanowienie NSA z dnia 3 czerwca 2013 r., sygn. akt I FZ 40/13). Strona wszczynając postępowanie sądowe powinna liczyć się z tym, że będzie się to wiązało z obowiązkiem ponoszenia określonych wydatków, dlatego też powinna poczynić oszczędności, które pozwoliłyby jej na ich pokrycie we własnym zakresie. W sprzeciwie zasugerowano, że jedyną możliwością uiszczenia wpisu jest dokonanie opłaty inwentarzem żywym. Jest to oczywiście niemożliwe, jednak strona może rozważyć sprzedaż inwentarza żywego (np. kury) w celu uregulowania rzeczonego wpisu. W związku z tym na podstawie art. 260 § 1 p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji postanowienia.