II SA/Ol 318/18

Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie Krzysztof Nesteruk po rozpoznaniu w dniu 14 czerwca 2018 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku H.W. o zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi H.W. na decyzję "[...]" Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia "[...]" nr "[...]" w przedmiocie wykonania określonych czynności lub robót budowlanych postanawia odmówić zwolnienia skarżącej od kosztów sądowych. H.W. - skarżąc decyzję o odstąpieniu od nałożenia na gminę obowiązku wykonania określonych czynności lub robót budowlanych w celu doprowadzenia wykonanych robót budowlanych do stanu zgodnego z prawem - złożyła wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych /karty 39-42 akt/. W uzasadnieniu stwierdziła, iż mieszka z synem, który z uwagi na stan zdrowia nie pracuje i jest na jej utrzymaniu. Z emerytury, będącej jedynym źródłem utrzymania, opłaca wodę, prąd, wywóz śmieci, podatek od nieruchomości i podatek "gruntowy" oraz wykupuje niezbędne leki. Według oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, skarżąca prowadzi gospodarstwo domowe z synem (53 l.). Jej majątek stanowią (vide: dodatkowe oświadczenie z 4 czerwca 2018 r.): dom (80 m2) wraz z budynkami gospodarczymi (70 m2) na działce o powierzchni 0,059 ha oraz działki rolne o powierzchni 0,29 ha i 0,07 ha. Syn jest właścicielem działki rolnej o powierzchni 0,31 ha. Emerytura skarżącej wynosi 2047,90 zł netto/mies. Działki, za wyjątkiem tej, na której znajduje się dom, użytkuje rodzina, opłacając za nie podatki. Stałe wydatki w skali miesiąca wynoszą: podatek od nieruchomości - 32,33 zł, podatek rolny - 6,33 zł, energia elektryczna - 265 zł, woda - 30 zł, wywóz odpadów - 17 zł, lekarstwa - 50 zł. Pismem doręczonym 1 czerwca 2018 r. /k. 44/ skarżąca została zobowiązana do złożenia w terminie 7 dni oświadczenia mającego (prócz uporządkowania przedstawionych we wniosku informacji o nieruchomościach) wskazywać: - w jaki sposób jej rodzina użytkuje grunty; - z jakiego powodu to nie ona użytkuje grunty; - z jakiej przyczyny grunty nie są wykorzystywane do uzyskiwania dochodów (np. z tytułu dzierżawy, najmu) ani niesprzedawane; - czy rodzina korzystająca z jej gruntów może pomóc w pokryciu kosztów sądowych w przedmiotowej sprawie; jeśli tak, to w jakiej kwocie, a jeśli nie, to dlaczego; - czy synowi nie przysługują świadczenia w związku z niezdolnością do pracy, a jeśli tak jest, to z jakiego powodu. Skarżącą wezwano też do przedłożenia wyciągów z wszelkich rachunków bankowych posiadanych przez nią i syna - za okres od 1 kwietnia 2018 r. do dnia odbioru wezwania (zastrzeżono, iż przypadek nieposiadania konta w banku należy potwierdzić oświadczeniem wskazującym osobę, której to dotyczy), a także potwierdzenia ostatniego odbioru emerytury i dowodów ostatniego uiszczenia stałych wydatków związanych z domem. W odpowiedzi skarżąca podała /k. 47/, iż działkę o pow. 0,29 ha "użytkuje rolniczo" jej siostrzeniec "dla własnych potrzeb", a na działce o pow. 0.07 ha rodzina wypasa kozy. Działka syna jest "użytkowana rolniczo" przez siostrzeńca. Sama nie użytkuje gruntów, ponieważ nie ma sprzętu rolniczego i ma 76 lat, więc nie ma możliwości ani siły na zajmowanie się rolą. Gruntów nie sprzedaje, gdyż po jej śmierci córka i syn będą decydowali co zrobią z jej własnością. Syn jest niezdolny do pracy fizycznej z powodu "słabego zdrowia fizycznego" i nie posiada "żadnych świadczeń w związku ze swoimi dolegliwościami". Rodzina nie pokryje kosztów sądowych, ponieważ nie mają takich dochodów, które mogliby na nie przeznaczyć, dlatego też użytkują jej działki w zamian za opłacanie za nią podatków gruntowych. Skarżąca nadmieniła, iż posiada 25-letni samochód osobowy, a na koncie bankowym - kredyt odnawialny, z którego korzysta "w czasie otrzymywanie emerytury". Przedłożone zostały (w formie kopii): wyciągi z konta skarżącej w "[...]" za okres od początku marca (nagłówek nieskopiowany) do 2 maja 2018 r. /k. 48-49/; wyciąg z rachunku karty kredytowej skarżącej w "[...]" za okres od 3 marca do 2 kwietnia 2018 r. /k.50/; dwa potwierdzenia uiszczenia należności za prąd /k. 51/; faktura za wodę /k. 52/; potwierdzenie uiszczenia opłaty za gospodarowanie odpadami komunalnymi /k. 53/; dowód wpłaty drugiej raty podatku od nieruchomości i podatku rolnego /k. 54/; dowód opłacenia 2 raty składki ubezpieczenia komunikacyjnego (wraz ze stroną dowodu rejestracyjnego) /k. 54/; dowód opłacenia składki ubezpieczenia na życie /k. 55/; polisa ubezpieczenia domu /k. 56/. Rozpatrując wniosek zważono, co następuje: Zgodnie z zasadą wyrażoną w art. 199 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r. poz. 1369 z późniejszymi zmianami; w skrócie: p.p.s.a.), strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. W celu zagwarantowania konstytucyjnego prawa do sądu osobom ubogim, nie będącym w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, od zasady tej wprowadzony został wyjątek polegający na możliwości przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym lub częściowym. Zwolnienie osoby fizycznej od opłat sądowych w całości lub części, stanowiąc przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, następuje gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 245 § 3 p.p.s.a.). Z uszczerbkiem w koniecznym utrzymaniu nie można utożsamiać pogorszenia sytuacji materialnej wskutek konieczności poniesienia wydatków związanych z postępowaniem sądowym. W przepisie 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. chodzi bowiem o sytuację, w której posiadane środki są tak skromne, że uiszczenie tych wydatków spowoduje zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony w taki sposób, iż nie będzie ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych. Dlatego też przepis ten odnosi się do osób nieposiadających jakichkolwiek dochodów, osób o wyjątkowo niskich dochodach, bądź znajdujących się w szczególnie ciężkiej sytuacji. Co do zasady nie ma on więc zastosowania w stosunku do osób osiągających dochody i posiadających jakikolwiek majątek, nawet jeśli koszty w toczącym się postępowaniu stanowiłyby poważną kwotę w miesięcznym budżecie rodziny. Przyznanie prawa pomocy powinno sprowadzać się do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest obiektywnie niemożliwe. A zatem strona, która dysponuje wolnym od obciążeń majątkiem oraz stałym comiesięcznym dochodem, powinna pokryć wydatki związane ze swym udziałem w postępowaniu sądowym bez pomocy państwa (por. np. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 27 maja 2008 r., sygn. akt II GZ 112/08, orzeczenia.nsa.gov.pl/). Trzeba zwrócić uwagę na fakt, iż opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienie od ponoszenia tego rodzaju danin stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP. Dlatego też mogą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli (por.: M. Niezgódka - Medek [w:] B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek: Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Zakamycze 2005, s. 594). Odnosząc powyższe uwagi do całokształtu sytuacji materialnej skarżącej, oceniono, iż nie należy ona do wyjątkowych. Miesięczny dochód dwuosobowego gospodarstwa domowego jest wprawdzie niski (2047,90 zł), lecz stały. Kwota, jaka pozostaje po opłaceniu wydatków związanych z domem i leczeniem (400,66 zł), wynosi 1647,24 zł. Mimo tego skarżącą stać na ubezpieczenia osobowe i majątkowe oraz utrzymanie samochodu. W tym właśnie względzie należy zwrócić uwagę na to, iż przesłanką zwolnienia od kosztów sądowych nie jest brak jakichkolwiek wolnych środków finansowych na ich opłacenie, ale niemożność ich wygospodarowania z uzyskiwanych przychodów i posiadanego majątku z uwagi na to, że całość zużywana jest na niezbędne wydatki związane z utrzymaniem strony postępowania i jej rodziny, z których nie można zrezygnować lub czasowo ograniczyć, bowiem są one nieodzowne. Świadczy o tym określenie "konieczne" użyte w odniesieniu do słowa utrzymanie. Przymiotnik "konieczny" w języku polskim oznacza "taki, którego nie da się uniknąć, którego nie można obejść, nieodzowny, nieuchronny, potrzebny, przymusowy". W pojęciu utrzymania koniecznego nie mieszczą się zatem wydatki, związane wprawdzie z utrzymaniem rodziny na pewnym standardzie (wyższym od minimalnego), ale nieposiadające cechy nieodzowności, nieuchronności (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 25 sierpnia 2008 r., sygn. akt. II FZ 345/08, orzeczenia.nsa.gov.pl/). Rozpatrując wniosek o przyznanie prawa pomocy, bierze się pod uwagę nie tylko aktualną sytuacją dochodową wnioskodawcy, lecz również jego stan majątkowy. Pojęcie to oznacza nie tylko zasób gotówki, lecz również środki ulokowane w majątku ruchomym i nieruchomym. Skarżąca jest właścicielką nie tylko nieruchomości mieszkalnej ale też dwóch działek rolnych. Także pozostający z nią we wspólnym gospodarstwie domowym syn jest właścicielem nieruchomości rolnej. W kontekście prawa pomocy nie da się uwzględnić tłumaczenia skarżącej, iż nie sprzedaje gruntów, gdyż o tym, co z nimi zrobić mają decydować dzieci po jej śmierci. Na obiektywną zdolność skarżącej do pokrycia kosztów sądowych - sprowadzających się w postępowaniu pierwszoinstancyjnym do wpisu od skargi w wysokości 500 zł [§ 2 ust 3 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 221, poz. 2193 ze zm.)] oraz ewentualnych późniejszych, wiążących się dopiero ze złożeniem wniosku o sporządzenie uzasadnienia orzeczenia (100 zł) i skargi kasacyjnej (250 zł) - wskazuje też możliwość skorzystania ze środków dostępnych w ramach limitu przyznanego na karcie kredytowej i kredytu odnawialnego w ROR. Niezależnym powodem odmowy przyznania prawa pomocy jest niekompletne zastosowanie się do wezwania wystosowanego w trybie art. 255 p.p.s.a. Jak stanowi ów przepis, jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Norma ta zakłada obowiązek współpracy wnioskodawcy z sądem. Podmiot wezwany do uzupełnienia oświadczenia winien mianowicie z należytą starannością wypełnić treść wezwania. W orzecznictwie nie budzi wątpliwości, że niedopełnienie, nawet w części, obowiązków nałożonych w toku takiego postępowania uzupełniającego uzasadnia odmowę przyznania prawa pomocy. W rozpatrywanej sprawie skarżąca, mimo zawartego w wezwaniu pouczenia o tym, iż niezastosowanie się do niego może stanowić podstawę odmowy przyznania prawa pomocy, nie dostarczyła wyciągu ze swojego rachunku bankowego w "[...]" za okres od 2 maja do 1 czerwca 2018 r. i wyciągu z rachunku swojej karty kredytowej od 3 kwietnia do 1 czerwca 2018 r. oraz wyciągu z rachunku bankowego swego syna bądź oświadczenia o nieposiadaniu przez niego konta w banku, jak też nie odpowiedziała na pytanie o to, z jakiego powodu nie przysługuje mu żadne świadczenie w związku z niezdolnością do pracy. Mając na uwadze powyższe orzeczono jak w sentencji w oparciu o art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a., powierzający referendarzowi sądowemu wydawanie na posiedzeniu niejawnym postanowień dotyczących prawa pomocy. W kwestii kosztów postępowania niezbędnych do celowego dochodzenia praw należy pouczyć skarżącą, iż w razie uwzględnienia skargi przez sąd pierwszej instancji, przysługiwać jej będzie ich zwrot od organu, który wydał zaskarżony akt, jeżeli najpóźniej przed zamknięciem rozprawy bezpośrednio poprzedzającej wydanie orzeczenia zgłosi wniosek o przyznanie należnych kosztów (art. 200, art. 210 § 1 p.p.s.a.).