II SA/Ol 455/08

Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie Krzysztof Nesteruk po rozpoznaniu w dniu 26 sierpnia 2008 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku F.W. o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego w sprawie ze skargi F.W. o wznowienie postępowania sądowoadministracyjnego w sprawie ze skargi na decyzję Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia "[...]" nr "[...]" w przedmiocie nakazu rozbiórki nadbudowy budynku gospodarczego, zakończonego wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia "[...]" (sygn. akt "[...]") postanawia odmówić przyznania prawa pomocy. Wnioskiem z dnia 14 lipca 2008 r. skarżący – F.W. zwrócił się o zwolnienie go od kosztów sądowych i ustanowienie dla niego radcy prawnego. Oświadczył, iż prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną; na ich miesięczny dochód składa się 517 zł renty i 971 zł emerytury (jak wynika z załączonych kopii przekazów pocztowych, są to wartości netto); jedyny majątek stanowi dom o powierzchni 160 m2 i "szklarnia - nieczynna od 1990 r od wypadku w pracy". W uzasadnieniu wniosku wskazał, iż "według wyliczeń i przedstawionego zestawu obowiązkowych co miesiąc opłat w wysokości 960 zł pozostaje na życie dwojga osób 17,60 zł na dobę". Według załączonego do wniosku pisma, są to wydatki na: podatek do urzędu gminy (46 zł), energię elektryczną (190 zł), telefon (110 zł), wywóz śmieci (30 zł), opał (160 zł), ratę kredytu zaciągniętego w 2008 r. na leczenie i rehabilitację (167 zł), ratę kredytu zaciągniętego w 2008 r. "też na" (134 zł), lekarstwa (123 zł). Skarżący został zobowiązany do dostarczenia wyciągów i wykazów z rachunków bankowych, dowodów uiszczenia wyszczególnionych opłat, umów kredytowych oraz oświadczenia określającego zmiany, jakie od sierpnia 2002 zaszły w jego sytuacji materialnej. Z żądanych dokumentów przedłożone zostały: oświadczenie F.W. i jego żony o tym, iż nie posiadają oni kont bankowych; dokumentacja wydatków na podatek od nieruchomości, energię elektryczną, usługi telekomunikacyjne, odbiór odpadów, opał; umowy kredytowe. W odniesieniu do zobowiązania do złożenia oświadczenia określającego zmiany, jakie od sierpnia 2002 zaszły w sytuacji materialnej skarżącego stwierdził on, iż "WSA w Olsztynie (...) nie może żądać pisemnego odniesienia się (...) co do jego osobistej sytuacji materialnej", jako że "rażąco narusza Art. 51. punkt 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz Art. 47, który stanowi ochronę prawną życia prywatnego, rodzinnego, czci i dobrego imienia oraz do decydowania o swoim życiu osobistym." Na dostarczonych ponad żądanie dowodach uiszczenia opłat za telewizję cyfrową F.W. poczynił adnotację, iż "tej opłaty stałej nie wykazano w zestawie opłat obowiązkowych dlatego należy doliczyć 39 zł". Podstawę prawną negatywnego rozpatrzenia przedmiotowego wniosku stanowi art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), zwanej dalej w skrócie p.p.s.a. Stanowi on, iż przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym (obejmującym, zgodnie z art. 245 § 2 p.p.s.a., zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika) - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym (obejmującym, zgodnie z art. 245 § 3 p.p.s.a., zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmującym tylko ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika) - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z przywołanych unormowań wynika, iż nie wystarczy wykazanie przez stronę, iż poniesienie kosztów postępowania sądowego pogorszy jej sytuację materialną, bowiem chodzi co najmniej o taką sytuację, gdy posiadane środki są tak skromne, że uiszczenie tych kosztów spowoduje uszczerbek w wydatkach na zaspokojenie najniezbędniejszych potrzeb (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 26 października 2004 r., sygn. akt OZ 518/04, niepublikowane). Stąd też dotychczasowe orzecznictwo sądowe daje wyraz poglądowi, że instytucja prawa pomocy - stanowiąc wyłom od zasady ponoszenia przez strony kosztów postępowania związanych ze swym udziałem w sprawie (art. 199 p.p.s.a.) - winna znajdować zastosowanie w przypadkach osób rzeczywiście ubogich, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia bądź środki te są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko podstawowe potrzeby życiowe. Z kolei użycie we wskazanych przepisach określenia "gdy wykaże" oznacza, że wnioskodawca ma przekonać sąd, iż znajduje się w którejś z określonych w nich sytuacji. Ażeby więc przyznać stronie prawo pomocy w samym tylko zakresie częściowym, na skutek wskazanych przez nią dowodów musi zostać osiągnięty stan pewności co do tego, iż nie jest ona w stanie pokryć pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania. W niniejszej sprawie materiał dowodowy pewności takiej nie stwarza. Najbardziej znamienny jest fakt, iż skarżący odmówił udzielenia odpowiedzi na pytanie o zmiany, jakie od sierpnia 2002 zaszły w jego sytuacji materialnej. Godzi się wytłumaczyć, iż celowość wyjaśnienia tej kwestii podyktowana była faktem, iż jeszcze w owym czasie przeprowadzał on inwestycje budowlane (np.: skarga na w/w decyzję Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego), mimo iż szklarnia "była nieczynna od 1990 r., od wypadku w pracy". Nie bez znaczenia było więc ustalenie, czym ówczesna sytuacja materialna małżonków różniła się od obecnej. Przekonanie ubiegającego się o pomoc Państwa, iż żądaniem pisemnego odniesienia się co do jego osobistej sytuacji materialnej sąd narusza jego konstytucyjne prawo do prywatności jest nieuzasadnione. Ochrona tego prawa doznaje ograniczeń w przypadkach określonych ustawowo, co wynika przecież z powołanego przez skarżącego art. 51 ust. 1 Konstytucji RP. Jeden z tych przypadków został przewidziany w art. 255 p.p.s.a., który zresztą wskazano w wezwaniu do uzupełnienia danych. W myśl tego przepisu, jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie w zakreślonym terminie dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Naczelny Sąd Administracyjny wielokrotnie wskazywał na to, iż nie ma przy tym znaczenia przyczyna powzięcia przez Sąd wątpliwości co do stanu majątkowego wnioskodawcy (por. np. postanowienie z 18 kwietnia 2008 r., sygn. akt I OZ 274/08, orzeczenia.nsa.gov.pl). Brak wyjaśnienia wątpliwości powstałych przy ocenie wniosku o przyznanie prawa pomocy uniemożliwia jego pozytywne rozpoznanie. Niedopełnienie obowiązku przesłania pełnej dokumentacji dotyczącej stanu majątkowego skarżącego uniemożliwia dokonanie właściwej oceny jego sytuacji majątkowej i w konsekwencji przesądza o odmowie uwzględnienia przedmiotowego wniosku. Z punktu widzenia art. 246 § 1 p.p.s.a. nieuzupełnienie wniosku o przyznanie prawa pomocy o dodatkowe informacje dotyczące sytuacji majątkowej skarżącego należy potraktować jako niewykazanie, że nie jest on w stanie ponieść kosztów postępowania (postanowienie NSA z 4 grudnia 2007 r., sygn. akt I OZ 830/07, orzeczenia.nsa.gov.pl). O tym, iż niezastosowanie się do wezwania może stanowić podstawę odmowy przyznania prawa pomocy skarżący został pouczony. Abstrahując od powyższego nie sposób uznać, by informacje przedstawione przez stronę należycie uprawdopodabniały okoliczności podniesione w uzasadnieniu jej wniosku. Wbrew wezwaniu nie zostały dostarczone dowody ponoszenia wydatków na leczenie. Skarżący wyjaśnił, iż "nie przedstawiono rachunku za zakup leków (...) gdyż wymagane leki są zakupywane na bieżąco, bez recept i faktur - z powodu, że ZUS "[...]" odmówił rehabilitacji i leczenia pacjenta". Przyjęcie takiego oświadczenia można by uznać za uwiarygodniające potrzebę zakupu lekarstw za 123 zł miesięcznie. Należy jednak zwrócić uwagę, iż wydatki na potrzeby leczenia i rehabilitacji skarżącego nie mogą ograniczać się do tej kwoty, jako że w zestawieniu miesięcznych wydatków wskazał on, iż w tym celu zaciągnięte zostały dwa kredyty. Owe ich przeznaczenie nie zostało w żaden sposób dowiedzione. W kontekście powinności starannego wykazania zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy należy przy tym nadmienić, iż zawierając w dniu 28 kwietnia 2008 r. umowę kredytu odnawialnego, F.W. oświadczył, że "jest obecnie zatrudniony na umowę o pracę na czas nieokreślony przez tego samego pracodawcę przez nieprzerwany okres nie krótszy niż 3 miesiące w minimum 75% wymiaru godzin, nie jest bezrobotny, nic mu nie wiadomo na temat spodziewanego rozwiązania umowy o pracę i nie jest w trakcie okresu wypowiedzenia ani rozwiązania bez wypowiedzenia umowy o pracę." Nasuwać się może również pytanie, czemu w oświadczeniu o majątku (rubryka nr 7.1 wniosku) skarżący nie uwidocznił tego, iż posiada odrębne nieruchomości. Nie tylko 2000 m2 działkę zabudowaną budynkiem mieszkalnym, lecz również grunt rolny o powierzchni 2700 m2 (decyzja w sprawie ustalenia wysokości zobowiązania podatkowego na 2008 r.) Jeśli nawet pominąć kwestię zatrudnienia, to okoliczność posiadania przez niego kredytu odnawialnego o wartości 3000 zł i dwóch nieruchomości stwarza uzasadnione domniemanie faktyczne, iż w jego przypadku zdobycie środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym nie jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Z podanych przyczyn - w oparciu o art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a., powierzający referendarzowi sądowemu wydawanie na posiedzeniu niejawnym postanowień co do przyznania lub odmowy przyznania prawa pomocy - orzeczono jak w sentencji.