II SA/Ol 519/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marzenna Glabas po rozpoznaniu w dniu 5 grudnia 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu D. K. od postanowienia referendarza sądowego z dnia 16 października 2018 r. w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi D. K. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej z dnia "[...]" r., nr "[...]" w przedmiocie kary z tytułu urządzania gier hazardowych postanawia utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Pismem z dnia 26 lipca 2018 r., w odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 1440 zł, skarżący D. K. ( dalej jako: "skarżący") wniósł o zwolnienie go z tej opłaty, argumentując, że jego obecna sytuacja materialna nie pozwala mu na uiszczenie wymaganego wpisu bez uszczerbku dla niego i jego najbliższej rodziny w osobach dwójki małoletnich dzieci. W dniu 8 sierpnia 2018 r. skarżący złożył urzędowy formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Zgodnie z oświadczeniem o stanie rodzinnym, majątku i dochodach do majątku skarżącego należy mieszkanie o powierzchni 67 m2. Skarżący nie posiada innych nieruchomości, a także zasobów pieniężnych oraz wierzytelności. Rubryka nr 7.3. "Przedmioty wartościowe" nie została wypełniona. Skarżący nie wypełnił również rubryki nr 6 "Stan rodzinny", lecz w rubryce nr 8 "Stan majątkowy osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym" wpisał: "nie dotyczy", nie wykazał też tego rodzaju osób i ich dochodów w rubryce nr 10 "Dochody". W rubryce tej, przy swoim imieniu i nazwisku, wpisał "brak dochodu" z tytułu "działalności gospodarczej". W rubryce nr 11 "Zobowiązania i stałe wydatki" wpisał: "–". Postanowieniem z dnia 20 sierpnia 2018 r. starszy referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie, po rozpoznaniu wniosku skarżącego, odmówił zwolnienia go od kosztów sądowych. Skarżący wniósł sprzeciw na to postanowienie, w którym podniósł, że pomimo osiąganych dochodów posiada również szereg zobowiązań stałych, które ciążą na nim od wielu lat i mają charakter cykliczny. Do zobowiązań tych należy przede wszystkim konieczność opłacania alimentów na troje dzieci. Dodatkowo ponosi koszty związane z obsługą zobowiązań w postaci kredytów zaciągniętych na poczet rozwoju prowadzonej działalności gospodarczej, koszty związane z wynajmem nieruchomości na jej potrzeby oraz stałe koszty związane z zatrudnieniem pracowników i opłatą obowiązkowych składek na ubezpieczenie. Postanowieniem z dnia 18 września 2018 r., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie, po rozpoznaniu sprzeciwu skarżącego, utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie z dnia 20 sierpnia 2018 r. W uzasadnieniu Sąd wskazał, że skarżący, podając informacje oczywiście sprzeczne z rzeczywistością, co potwierdza argumentacja sprzeciwu, sam podważył swoją wiarygodność. Sąd zauważył, że w zaskarżonym postanowieniu wyjaśniono skarżącemu wagę ciążącego na stronie ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy obowiązku wykazania jej rzeczywistej sytuacji materialno-bytowej. Pomimo tego, skarżący nie podał źródła dochodu i jego wysokości, tłumacząc jedynie, że ponosi różnego rodzaju, wskazane ogólnie wydatki, w tym związane z prowadzoną przez niego działalnością gospodarczą. W ocenie Sądu, takie wyrywkowe dane, które stoją w oczywistej sprzeczności z oświadczeniem złożonym w formularzu wniosku, niepoparte żadnymi dokumentami źródłowymi, nie pozwalają na ocenę rzeczywistej sytuacji finansowej skarżącego, a tym samym również na uwzględnienie jego wniosku. Podane w sprzeciwie informacje są bowiem bardzo ogólnikowe i nie tłumaczą chociażby jaki skarżący uzyskuje miesięcznie przychód z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej, czy posiada środki trwałe, ilu zatrudnia pracowników, czy na bieżąco reguluje zobowiązania. W związku z doręczeniem skarżącemu wezwania do wykonania prawomocnego zarządzenia o wezwaniu do uiszczenia wpisu od skargi, skarżący złożył ponownie wniosek o przyznanie prawa pomocy - tym razem w węższym zakresie - o zwolnienie od wpisu od skargi. Dodał, że ewentualnie wnosi o rozłożenie należności z tego tytułu na raty. Skarżący przytoczył takie same argumenty jak w uzasadnieniu sprzeciwu. Dodał, że koszty związane z wynajmem nieruchomości na potrzeby prowadzonej działalności gospodarczej oraz stałe koszty związane z zatrudnieniem 7 pracowników i opłatą obowiązkowych składek na ubezpieczenie to koszty rzędu kilkudziesięciu tysięcy złotych miesięcznie. Postanowieniem z dnia 16 października 2018 r. starszy referendarz sądowy umorzył postępowanie w sprawie przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu wskazał, że wniesienie przez stronę kolejnego wniosku o przyznanie prawa pomocy nie obliguje sądu do dokonywania ponownej oceny jej sytuacji materialnej w kontekście przesłanek z art. 246 p.p.s.a. Rolą sądu jest bowiem w takim przypadku zbadanie, czy strona powołała nowe (zmienione) okoliczności, które mogłyby wpłynąć na zmianę dotychczasowego stanowiska sądu. Nie jest bowiem możliwe dokonywanie odmiennych ocen kondycji finansowej strony na podstawie tożsamych elementów stanu faktycznego, tj. w oparciu o analogiczną do zawartej we wcześniejszym wniosku argumentację. Wyjaśnił, że w sytuacji, gdy okoliczności przywołane w ponownym wniosku strony są tożsame z okolicznościami, przedstawionymi już uprzednio w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy, zakończonego prawomocnie, negatywnym dla strony rozstrzygnięciem, rozpoznanie takiego ponownego wniosku jest zbędne, a postępowanie w tej sprawie należy umorzyć (zob. np. postanowienie NSA z dnia 7 kwietnia 2016 r., sygn. akt I GZ 204/16, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Zgodnie bowiem z art. 249a p.p.s.a., jeżeli rozpoznanie wniosku stało się zbędne, postępowanie w sprawie przyznania prawa pomocy umarza się. Reasumując, referendarz sądowy stwierdził, że skarżący w ponownym wniosku nie wskazał okoliczności, które mogłyby doprowadzić do odmiennych od dotychczasowych ocen, przyjętych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy. Uzasadnienie ponownego wniosku skarżącego stanowi bowiem powielenie uzasadnienia sprzeciwu, a to oznacza, że okoliczności w nim powołane były już przedmiotem oceny Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie, który w wyniku rozpoznania sprzeciwu, utrzymał w mocy postanowienie odmawiające zwolnienia skarżącego od kosztów sądowych. Ich sprecyzowanie w ograniczonym tylko zakresie poprzez ogólne wskazanie wysokości wybranych kosztów działalności gospodarczej oraz liczby zatrudnionych przez niego osób, z uwagi na wybiórczość ujawnionych danych, nadal nie pozwala na pełną ocenę rzeczywistej sytuacji materialno-bytowej skarżącego. W konsekwencji, wciąż aktualne pozostaje stanowisko co do braku rzetelnego i wiarygodnego przedstawienia tej sytuacji przez skarżącego. W tych okolicznościach, rozpoznanie jego ponownego wniosku - niezależnie od jego zakresu jest zbędne, a tym samym postępowanie w sprawie przyznania prawa pomocy należy umorzyć. Referendarz zauważył, że wprawdzie rozpoznawany obecnie wniosek nie został złożony przez skarżącego na urzędowym formularzu PPF, lecz mając na uwadze to, iż jest to ponowny wniosek, a zatem skarżący miał świadomość zarówno tego, jakie zastrzeżenia kierowane były w stosunku do złożonego przez niego pierwotnie wniosku, jak również tego, że w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy to na stronie spoczywa ciężar wykazania, że znajduje się w sytuacji uprawniającej ją do otrzymania prawa pomocy, kierując się względami ekonomiki procesowej, odstąpiono od wezwania skarżącego do złożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy na urzędowym formularzu wniosku - ujawnione przez niego dane, niezależnie od formy, w jakiej zostałyby zadeklarowane, nie mogły bowiem wpłynąć na rozstrzygnięcie podjęte w niniejszej sprawie. W ustawowym terminie skarżący wniósł sprzeciw na to postanowienie, zarzucając błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę rozstrzygnięcia polegający na błędnym ustaleniu faktycznej sytuacji materialnej skarżącego oraz pominięcie nowych okoliczności. Argumentował, że jego aktualna sytuacja materialna nie pozwala mu na jednorazowe uiszczenie kosztów postępowania w postaci wpisu od skargi w kwocie 1440 zł, co skutkowało ponownym wnioskiem o zwolnienie od wpisu od skargi lub o rozłożenie tej płatności na raty. Powtórzył, że pomimo osiąganych dochodów posiada również szereg zobowiązań stałych, które ciążą na nim od wielu lat i mają charakter cykliczny. Do zobowiązań tych należy przede wszystkim konieczność ponoszenia obowiązku alimentacyjnego na troje dzieci. Dodatkowo ponosi koszty związane z obsługą zobowiązań w postaci kredytów zaciągniętych na poczet rozwoju działalności gospodarczej. Koszty alimentów oraz zatrudnienia siedmiu osób przekraczają kwotę 10.000 zł miesięczne i są to koszty wyłącznie związane z zapłatą obowiązkowych składek ZUS, nie wliczając do tego wypłaty wynagrodzeń. Jednocześnie ponosi koszty związane z wynajmem nieruchomości na potrzeby prowadzonej działalności gospodarczej. Powyższe, w ocenie skarżącego, czyni w pełni zasadnym jego wniosek o zwolnienie od wpisu od skargi w całości. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie, zważył co następuje: W myśl art. 260 § 1 i 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 ze zm., dalej jako: p.p.s.a.), rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach takich wniesienie sprzeciwu wstrzymuje wykonalność zarządzenia lub postanowienia, a Wojewódzki Sąd Administracyjny orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie. Na podstawie art. 165 p.p.s.a. postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Przepis ten uzależnia możliwość uchylenia bądź zmiany postanowień niekończących postępowania w sprawie od zmiany okoliczności sprawy, przez co należy rozumieć zarówno zmianę okoliczności faktycznych, jakie sąd przyjął za przesłankę rozstrzygnięcia, jak i zmianę okoliczności prawnych, które uzasadniałyby wydanie postanowienia odmiennej treści niż to, które zostało wcześniej wydane. Wynika z tego, że w postępowaniu wywołanym kolejnym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy sąd nie zajmuje się już ponowną oceną tych samych okoliczności i argumentów, co przy rozpatrywaniu pierwszego wniosku. Jego zadanie sprowadza się do porównania sytuacji zakreślonej w dwóch wnioskach, następnie oceny, czy nastąpiła istotna zmiana okoliczności, a w przypadku pozytywnej odpowiedzi na to pytanie do zdecydowania, czy zmiana ta uzasadnia zmianę prawomocnego rozstrzygnięcia w sprawie (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 października 2012 r., sygn. akt II FZ 768/12 i powołane tam orzecznictwo, dostępne: CBOSA). Skarżący nie podał żadnych nowych okoliczności. W dalszym ciągu powołuje te same ogólne stwierdzenia, które były już przedmiotem oceny, a które są niewystarczające do poznania rzeczywistej sytuacji materialnej skarżącego. Niewystarczające jest akcentowanie wydatków, kosztów prowadzenia działalności gospodarczej i innych posiadanych zobowiązań, kiedy skarżący odmawia ujawnienia jakie dochody uzyskuje z działalności gospodarczej i jakim majątkiem dysponuje. W takiej sytuacji prawo pomocy nie może zostać przyznane. Powyższe zostało wyjaśnione skarżącemu już w prawomocnym postanowieniu odmawiającym mu wnioskowanego zwolnienia od kosztów sądowych. Wnosząc po raz kolejny o przyznanie prawa pomocy w węższym co prawda zakresie, skarżący nie wykazał okoliczności, które uzasadniałaby zmianę postanowienia Sądu z dnia 18 września 2018 r. Treść złożonego wniosku nie daje nawet podstaw do rozpoznania żądania skarżącego co do zwolnienia od wpisu od skargi, wobec braku ujawnienia w dalszym ciągu wysokości uzyskiwanych dochodów i przedstawienia stanu posiadania. Z treści art. 246 § 1 ust. 2 p.p.s.a. wynika, że przyznanie prawa pomocy uzależnione jest co do zasady od trudnej sytuacji materialnej wnioskodawcy i dla rozstrzygnięcia w tym zakresie nie powinien mieć znaczenia przedmiot zaskarżenia. Zastosowanie tego przepisu powinno być przede wszystkim celowe, służyć ma on realizacji prawa zaskarżania rozstrzygnięć administracyjnych do sądu. Nie sposób pomijać przy tym, że zwolnienie od ponoszenia kosztów stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia wynikającego z art. 84 ustawy zasadniczej. Dlatego zwolnienie takie musi być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby czy osób na współobywateli. Z ich bowiem środków pochodzą dochody budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia (por. postanowienie NSA z dnia 10 stycznia 2005 r.,sygn. akt FZ 478/04). Z tego względu przesłanki zastosowania instytucji prawa pomocy winny być interpretowane w sposób ścisły, a udzielenie prawa pomocy powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których można obiektywnie stwierdzić, że strona nie nadużywa tego prawa. Art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. wskazuje wyraźnie, że przyznanie prawa pomocy chociażby w części może dotyczyć jedynie takiego stanu majątkowego, w którym pokrycie kosztów postępowania przed sądem, a więc skorzystanie z prawa do sądu, doprowadziłoby do uszczerbku środków niezbędnych do koniecznego utrzymania, czyli uniemożliwiło egzystencję w warunkach odpowiadających godności człowieka. Chodzi tu o osoby dotknięte rzeczywiście ubóstwem. Treść złożonego wniosku nie pozwala obiektywnie stwierdzić, aby skarżącemu można było przypisać taki przymiot. W orzecznictwie sądów administracyjnych wypracowany został pogląd, który Sąd podziela, że w sytuacji, gdy okoliczności przywołane w ponownym wniosku strony są tożsame z okolicznościami przedstawionymi już uprzednio w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy, zakończonego prawomocnie negatywnym dla strony rozstrzygnięciem, rozpoznanie takiego ponownego wniosku jest zbędne, a postępowanie w tej sprawie należy umorzyć na podstawie art. 249a p.p.s.a. Przepis ten stanowi, że jeżeli strona cofnie wniosek lub rozpoznanie wniosku stało się zbędne, postępowanie w sprawie przyznania prawa pomocy umarza się. Z powyższych względów Sąd orzekł o utrzymaniu w mocy zaskarżonego postanowienia.