II SA/Ol 544/18

Starszy referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie Agnieszka Bińczyk po rozpoznaniu w dniu 12 września 2018 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku M.W. o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi M.W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w "[...]" z dnia "[...]" Nr "[...]" w przedmiocie umorzenia nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego postanawia: 1) umorzyć postępowanie w zakresie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych, 2) odmówić ustanowienia dla skarżącej adwokata. We wniosku zawartym w skardze, M.W. wniosła o ustanowienie zawodowego pełnomocnika, podnosząc, że jej obecny stan zdrowa nie pozwala na osobisty udział w postępowaniu sądowym. Odpowiadając na wezwanie do złożenia wypełnionego urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej, skarżąca przedłożyła wniosek z dnia 14 sierpnia 2018 r., w którym precyzując i jednocześnie rozszerzając zakres dotychczasowego żądania wniosła o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. W uzasadnieniu powtórzyła argument dotyczący stanu jej zdrowia. Zgodnie z oświadczeniem o stanie rodzinnym, majątku i dochodach skarżąca pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z dzieckiem. Do jej majątku należy mieszkanie o powierzchni "[...]" m2 oraz samochód osobowy, rocznik "[...]", o wartości ok. 7.000 zł. W rubryce nr 10 skarżąca wykazała dochody własne z tytułu umowy o pracę w kwocie "[...]" zł i z tytułu renty w kwocie "[...]" zł, co stanowi łącznie "[...]" zł. W rubryce nr 11 oraz na dodatkowej karcie załączonej do formularza - wskazała wydatki miesięczne: ratę kredytu hipotecznego - 800 zł, ratę "na zakup komputera" - 200 zł, czynsz - 700 zł, energię elektryczną - 100 zł, telefon i Internet - 200-300 zł, paliwo - 200-300 zł, ubezpieczenie na życie - 80 zł, leki - 100 zł, żywność, środki czystości, odzież, obuwie - 1.000-1.500 zł oraz roczne: ubezpieczenie pojazdu (OC) - 800 zł, opłatę za ogród działkowy - 500 zł, co stanowi łącznie średnio 3.488-4.188 zł miesięcznie. W związku z koniecznością uzupełnienia informacji na temat sytuacji materialnej 2-osobowej rodziny skarżącej oraz wyjaśnienia wątpliwości powstałych na tle złożonego przez nią oświadczenia skarżąca wezwana została do przedłożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych dotyczących sytuacji majątkowej [w zakresie odnoszącym się do rozbieżności pomiędzy powierzchnią mieszkania wykazaną w formularzu ("[...]"m2), a wskazaną w toku postępowania administracyjnego ("[...]" m2), ogrodu działkowego, za którego opłatę roczną wykazała w formularzu i wykazanego w nim samochodu osobowego] oraz finansowej (w zakresie odnoszącym się do wysokości uzyskiwanych aktualnie przez nią dochodów, ewentualnych alimentów, otrzymywanych przez jej dziecko oraz ewentualnej pomocy udzielanej im przez osoby trzecie i/lub członków rodziny, ponoszonych wydatków w wysokości wykazanej w formularzu, w tym kredytu hipotecznego i pożyczki "na zakup komputera", oraz źródeł ich pokrycia, a także wyciągów z posiadanych przez nią rachunków bankowych z okresu od dnia 1 marca 2018 r. do dnia udzielenia odpowiedzi na przedmiotowe wezwanie). W wezwaniu pouczono skarżącą, że nieprzedłożenie w wyznaczonym terminie żądanych dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych może stanowić podstawę odmowy przyznania prawa pomocy, informując jednocześnie, że z obowiązku uiszczenia kosztów sądowych jest zwolniona w niniejszej sprawie z mocy ustawy. Odpowiadając na przedmiotowe wezwanie, skarżąca przesłała dodatkowe oświadczenie z dnia 4 września 2018 r., w którym wskazała, że rozbieżność dotycząca powierzchni mieszkania wynika z faktu, że w opłatach uwzględnia mieszkanie o powierzchni "[...]" m2 i sąsiadujące - o powierzchni "[...]" m2, należące do jej matki. Dodała, że matka ma niską emeryturę, która "wystarcza na jedzenie, odzież oraz leki ("[...]" zł miesięcznie)", dlatego to ona ponosi opłaty za obydwa mieszkania. Wyjaśniła, że ogród działkowy ma "[...]" arów i ma charakter wyłącznie rekreacyjny. Nie udało się jej go sprzedać. Ponosi natomiast opłatę roczną w kwocie ok. 1.000 zł z tytułu użytkowania ogródków - własnego i matki. Skarżąca wskazała markę wykazanego w formularzu samochodu osobowego i dodała, że kupiła go w "[...]" r. Odnosząc się do wezwania w zakresie dotyczącym jej aktualnych dochodów, skarżąca załączyła dokumenty - jak wskazała w oryginale - na których widnieje jednak adnotacja: "za zgodność z oryginałem" i podpis skarżącej - umowę o pracę z "[...]". (brak pieczęci nagłówkowej pracodawcy), z której wynika wysokość wynagrodzenia – "[...]" zł brutto (1 karta), decyzję o przeliczeniu renty z 14 listopada 2017 r., z której wynika wysokość świadczenia do wypłaty – "[...]" zł (2 karty) oraz orzeczenie lekarza orzecznika ZUS, z którego wynika, że skarżąca jest całkowicie niezdolna do pracy do "[...]" (1 karta) W dalszej części pisma skarżąca oświadczyła, że dziecko nie ma zasądzonych alimentów – ojciec "[...]", uczestniczy w wychowaniu dziecka i dlatego skarżąca nie podejmuje kroków prawnych w celu zasądzenia lub egzekucji alimentów. Wskazała, że w 2018 r. nie korzystała z pomocy osób trzecich lub członków rodziny. Odnosząc się do wezwania w zakresie dotyczącym ponoszonych przez jej 2-osobową rodzinę wydatków, stwierdziła, że przedkłada dokumenty potwierdzające wydatki na czynsz, energię elektryczną, spłatę kredytu hipotecznego, telefon i Internet, ubezpieczenie [kopie lub oryginały dokumentów dotyczących: opłat za użytkowanie lokalu (3 karty), ubezpieczeń (3 karty), płatności za telefon i Internet (3 karty), energię (3 karty)]. Dodała, iż nie posiada paragonów na zakup paliwa i leków, które prawdopodobnie wyrzuciła. Oświadczyła, że wszystkie wykazane wydatki pokrywa z wynagrodzenia za pracę i renty. Jeżeli brakuje jej pieniędzy zawsze może liczyć na doraźną pomoc matki. Odnośnie zobowiązań bankowych, wskazała, że kredyt hipoteczny na zakup mieszkania zaciągnęła w "[...]" r., natomiast pożyczkę hipoteczną na zakup działki - w "[...]" r., i zobowiązania te będzie spłacała odpowiednio do "[...]" r. i do "[...]" r. Wyjaśniła, że komputer o wartości 3.500 zł kupiła dziecku na raty w lipcu 2018 r. i będzie go spłacać do "[...]" r. Dodała, iż stary zestaw nie nadawał się do użytku. Dla potwierdzenia wskazanych zobowiązań skarżąca załączyła kopie lub oryginały dokumentów dotyczących: zakupu komputera i umowy kredytu (7 kart), kredytu hipotecznego z "[...]" r. (3 karty), z której wynika, że przedmiotem kredytowania jest mieszkanie, które jak oświadczyła skarżąca w pkt-cie 1 dodatkowego oświadczenia należy do jej matki, pożyczki hipotecznej w kwocie "[...]" zł z "[...]" r. (4 karty), z której wynika, że przedmiotem zabezpieczenia pożyczki jest nieruchomość, której skarżąca nie wykazała we wniosku i do której nie odniosła się w dodatkowym oświadczeniu, w tym wydruki bez oznaczenia rachunku bankowego dotyczące wysokości kredytu hipotecznego i pożyczki hipotecznej (6 kart). Skarżąca stwierdziła, że nie posiada wyciągów bankowych, ponieważ bank jej ich nie przesyła. Wszystkie operacje na jej rachunku są dostępne w trybie online i w takiej formie może je udostępnić. Nie posiada drukarki, na której może je wydrukować. Oświadczyła jednocześnie, że nie posiada "kont oszczędnościowych ani lokat dewizowych. Ani też innych oszczędności w jakiejkolwiek formie." Na zakończenie skarżąca stwierdziła, że przedkłada dokumenty w oryginale, gdyż ze względu na koszt kserowania nie jest w stanie wykonać kopii wszystkich dokumentów. Gdyby brakowało jakichkolwiek oświadczeń lub dokumentów zobowiązała się je przedłożyć w toku postępowania. Mając na uwadze powyższe zważyć należy, co następuje: Wobec tego, iż z mocy art. 239 § 1 pkt 1 lit. a) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r., poz. 1302, w skrócie: p.p.s.a.), skarżąca nie ma w niniejszej sprawie obowiązku uiszczenia kosztów sądowych, postępowanie z wniosku o przyznanie prawa pomocy w tym zakresie jako zbędne podlega umorzeniu stosownie do art. 249a p.p.s.a. Tym samym w zakresie merytorycznego rozstrzygnięcia przedmiotowego wniosku pozostaje kwestia ustanowienia adwokata. Zgodnie z art. 262 p.p.s.a., do stron korzystających z ustawowego zwolnienia od obowiązku uiszczenia kosztów sądowych odpowiednie zastosowanie mają przepisy o przyznaniu prawa pomocy, w zakresie dotyczącym zastępstwa prawnego na zasadach prawa pomocy. Jak wynika z odpowiedniego zastosowania art. 245 § 3 i art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika dla osoby fizycznej następuje, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść związanego z tym kosztu, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z treści przytoczonych przepisów wynika, że w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy, to na stronie spoczywa ciężar wykazania, iż nie jest w stanie ponieść określonych kosztów postępowania. Składając formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy, powinna tym samym skrupulatnie go wypełnić, a w sytuacji, gdy zawarte w nim oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku i dochodach okaże się niewystarczające dla oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości (art. 255 p.p.s.a.), przedłożyć dodatkowe oświadczenia i dokumenty źródłowe pozwalające na zweryfikowanie złożonego przez nią oświadczenia i dokonanie oceny jej rzeczywistej sytuacji rodzinnej i materialnej. W niniejszej sprawie, pomimo zawartego w wezwaniu pouczenia o skutkach niezastosowania się do wezwania, skarżąca nie przedłożyła wszystkich żądanych oświadczeń i dokumentów źródłowych, co sprawia, że nie jest możliwe dokonanie oceny rzeczywistej sytuacji materialnej jej 2-osobowej rodziny. Wskazać należy, że w piśmie z dnia 4 września 2018 r. skarżąca udzieliła wprawdzie dodatkowych wyjaśnień, lecz w sposób niepełny, nieprecyzyjny, a częściowo nawet sprzeczny, nie załączyła też do niego wszystkich żądanych dokumentów źródłowych. W pierwszej kolejności zauważyć należy, że pomimo wezwania skarżąca nie przedłożyła wyciągów z posiadanego przez nią rachunku bankowego z okresu od dnia 1 marca 2018 r. do dnia udzielenia odpowiedzi na przedmiotowe wezwanie. W sytuacji, gdy strona - mimo wezwania - nie przedkłada wyciągów z rachunków bankowych, nie jest natomiast możliwa pełna ocena jej rzeczywistych zdolności płatniczych, a to uniemożliwia co do zasady przyznanie prawa pomocy w jakimkolwiek zakresie. W warunkach niniejszej sprawy skarżąca stwierdziła wprawdzie, że nie posiada wyciągów bankowych, ponieważ bank jej ich nie przesyła, nie posiada też drukarki, na której może je wydrukować, lecz zauważyć należy, że nie stanowiło to przeszkody do złożenia wydruków z tego rachunku dokumentujących płatności wybranych przez skarżącą wydatków. W oparciu o przedłożone wybiórcze wydruki nie można ustalić natomiast jaki jest rzeczywisty przepływ środków pieniężnych na tym rachunku, w tym także sposób rozporządzania tymi środkami. Nie można ocenić tym samym jak kształtowała się sytuacja finansowa rodziny skarżącej przez ostatnie pół roku oraz jej rzeczywistych zdolności płatniczych. Nie można ocenić tym samym, czy skarżąca rzeczywiście nie posiada i nie jest w stanie zdobyć środków na sfinansowanie swojego udziału w postępowaniu sądowym. W dalszej kolejności, pomimo złożenia przez skarżącą dodatkowego oświadczenia, nie można uznać, że wykazała ona w sposób rzetelny jak kształtuje się jej rzeczywista sytuacja finansowa. Zauważyć należy, że w formularzu wniosku skarżąca wykazała dochody z tytułu umowy o pracę i renty w łącznej kwocie "[...]" zł, natomiast wydatki w kwocie średnio 3.488-4.188 zł miesięcznie. Wezwana do wskazania źródeł ich pokrycia, oświadczyła, że wydatki pokrywa z własnych dochodów, jeżeli zaś brakuje jej pieniędzy zawsze może liczyć na doraźną pomoc matki. Z drugiej jednak strony oświadczyła również, że w 2018 r. nie korzystała z pomocy osób trzecich lub członków rodziny oraz, że z uwagi na niską emeryturę matki to ona pomaga matce, opłacając czynsz za jej mieszkanie i opłatę roczną za jej działkę. Wskazać należy, że ta ostatnia opłata, niewykazana w formularzu wniosku, dodatkowo podwyższa wykazane wydatki skarżącej, a nie jest jedyną, którą w okresie ostatniego pół roku planowała ponieść skarżąca - z jej odwołania (k. 114 akt administracyjnych) wynika bowiem, że w okresie maj-czerwiec miała ponieść opłaty za leczenie stomatologiczne i kolonie dziecka w łącznej kwocie 4.500 zł. Dodała również, że co miesiąc pomaga matce spłacać pożyczkę. Mając zatem na uwadze wysokość wykazanych przez skarżącą dochodów oraz brak wykazania jakichkolwiek zasobów pieniężnych - oszczędności oraz innych źródeł utrzymania, a także ewentualnych osób, z których pomocy korzystała w 2018 r., stwierdzić należy, że dysponując wyłącznie dochodami z tytułu umowy o pracę i renty skarżąca nie byłaby w stanie pokryć wykazanych wydatków, a nie wskazała jednocześnie, poza jednorazową zaległością z tytułu opłaty za energię, zadłużenia w tym przedmiocie. Sprzeczności w tym zakresie czynią oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku i dochodach niewiarygodnym i nie pozwalają na uwzględnienie wniosku skarżącej w jakimkolwiek zakresie. Jak wskazuje się w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, sytuacja, w której wydatki przewyższają dochody jest obiektywnie niemożliwa, dlatego też w sytuacji tej zasadne jest uznanie, że strona nie wykazała rzeczywistej sytuacji materialnej (zob. np. postanowienie NSA z dnia 29 października 2015 r., sygn. akt II FZ 836/15, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Na zakończenie zauważyć należy, że skarżąca nie wykazała również w sposób klarowny swojej sytuacji majątkowej. W formularzu wniosku wykazała jedynie mieszkanie o powierzchni "[...]" m2. Z przedłożonej kopii umowy o kredyt hipoteczny wynika natomiast, że przedmiotem kredytowania jest mieszkanie, które jak wskazała w dodatkowym oświadczeniu należy do jej matki. Dodatkowo wskazała, że pożyczkę hipoteczną zaciągnęła na zakup działki, podczas gdy kwota tej pożyczki to "[...]" zł, zaś przedmiotem jej zabezpieczenia jest nieruchomość, której skarżąca ani nie wykazała we wniosku ani do której nie odniosła się w dodatkowym oświadczeniu. Wszystkie te nieścisłości nie pozwalają w sposób rzetelny ustalić jak w rzeczywistości kształtuje się również sytuacja majątkowa skarżącej. Dodatkowo zauważyć należy, że w orzecznictwie sądowym ukształtowało się stanowisko, że zobowiązania cywilnoprawne, w tym raty pożyczek/kredytów, nie mogą mieć co do zasady pierwszeństwa przed kosztami postępowania sądowoadministracyjnego (por. postanowienia NSA: z dnia 7 lutego 2006 r., sygn. akt I OZ 83/06, i z dnia 15 czerwca 2012 r., sygn. akt I FZ 189/12, www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Przy ocenie tego wydatku istotne znaczenie ma cel zaciągniętej pożyczki/kredytu i sposób wydatkowania środków pochodzących z tego tytułu. W warunkach niniejszej sprawy, kwestie te w przypadku produktów hipotecznych nie są oczywiste, co również utrudnia przyznanie pierwszeństwa ich spłacie przed wydatkami związanymi z udziałem w postępowaniu przed sądami administracyjnymi. W świetle powyższego stwierdzić należy, że w okolicznościach niniejszej sprawy nie można uznać, że skarżąca wykazała rzetelnie i wiarygodnie, że nie posiada i nie jest w stanie zdobyć środków pieniężnych na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym. Brak pełnych informacji na temat sytuacji finansowej i majątkowej skarżącej, przedstawionych w sposób wiarygodny, uniemożliwia dokonanie oceny rzeczywistej sytuacji materialnej jej 2-osobowej rodziny, a tym samym również uwzględnienie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Nieujawnienie przez skarżącą, pomimo wezwania, sytuacji materialnej w pełnym zakresie uniemożliwia bowiem stwierdzenie w sposób nie budzący wątpliwości, że skarżąca rzeczywiście nie jest w stanie ponieść kosztów związanych z ustanowieniem adwokata, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i dziecka. Prawo pomocy jest natomiast instytucją wyjątkową i jako taka powinno być stosowne tylko w stosunku do stron, które w sposób nie budzący wątpliwości wykazały, że nie posiadają żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a zdobycie środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym było i jest dla nich obiektywnie niemożliwe, czego w warunkach niniejszej sprawy skarżąca nie uczyniła. Wobec powyższego, na podstawie art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a., orzeczono jak w sentencji.