II SA/Ol 609/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Bogusław Jażdżyk po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 27 listopada 2018 r. sprzeciwu A. S. od postanowienia Starszego Referendarza Sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie z dnia 3 października 2018 r., sygn. akt II SA/Ol 609/18 o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi R. i A. S. na postanowienie Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia "[...]" w przedmiocie nałożenia grzywny w celu przymuszenia postanawia utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Wnioskiem z dnia 28 sierpnia 2018 r., uzupełnionym następnie przez złożenie podpisanego urzędowego formularza PPF, A. S. (dalej zwana skarżącą) zwróciła się do tutejszego Sądu o przyznanie prawa pomocy w całości, poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. Wniosek ten został złożony w sprawie ze skargi na postanowienie Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia "[...]" w przedmiocie nałożenia m.in. na skarżącą grzywny w celu przymuszenia do wykonania obowiązku rozbiórki części budynku letniskowego. W formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy (dalej jako "formularz PPF") skarżąca oświadczyła zaś, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z mężem i matką, posiada nieruchomość o powierzchni ok. 195 m², której wartość szacunkową określiła na kwotę "[...]" zł. Podała także, że nie posiada oszczędności, a wśród przedmiotów wartościowych wymieniła jedynie samochód osobowy marki "[...]" Ponadto wskazała, że na dochód skarżącej i osób pozostających z nią we wspólnym gospodarstwie składa się: emerytura skarżącej (ok. "[...]" zł.), renta jej męża (ok. "[...]" zł.), oraz emerytura jej matki (ok. "[...]" zł.), zaś zobowiązania i stałe wydatki kształtują się na poziomie ok. "[...]" zł. i obejmują: leczenie męża i matki, utrzymanie domu, bieżące wydatki oraz spłatę rat. W dniu 17 września 2018 r. skarżącej zostało doręczone wezwanie do złożenia - w terminie 7 dni - dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych dotyczących sytuacji majątkowej (w zakresie odnoszącym się do wykazanego w formularzu domu i działek, na których jest zlokalizowany ten dom oraz działek, na których zlokalizowany został budynek, którego pośrednio dotyczy niniejsza sprawa) oraz sytuacji finansowej (w zakresie odnoszącym się do dokładnej wysokości dochodów uzyskiwanych przez poszczególnych członków jej rodziny, wysokości i przeznaczenia wszystkich ponoszonych miesięcznie wydatków, a ponadto wyciągów z posiadanych przez skarżącą i osoby, z którymi pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym, rachunków bankowych z okresu od dnia 1 czerwca 2018 r. do dnia udzielenia odpowiedzi na przedmiotowe wezwanie). Wezwanie to wystosował Starszy Referendarz Sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie w trybie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2018 r., poz. 1302); dalej jako p.p.s.a. Pomimo tego, że w wezwaniu tym zawarte zostało pouczenie, że nieprzedłożenie w wyznaczonym terminie żądanych dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych może stanowić podstawę odmowy przyznania prawa pomocy, w zakreślonym terminie skarżąca nie nadesłała żądanych oświadczeń i dokumentów. Postanowieniem z dnia 3 października 2018 r., sygn. akt II SA/Ol 609/18, Starszy Referendarz Sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie odmówił więc przyznania skarżącej prawa pomocy. W uzasadnieniu tego postanowienia przyjęto, że z treści art. 246 § 1 pkt 1 i 2 w zw. z art. 245 § 2 p.p.s.a., wynika, że w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy, to na stronie spoczywa ciężar wykazania, iż nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek, czy też tylko niektórych kosztów postępowania. Podano, że skarżący, składając formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy, powinien skrupulatnie go wypełnić, a w sytuacji, gdy zawarte w nim oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku i dochodach okaże się niewystarczające do oceny jego rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości (art. 255 p.p.s.a.), przedłożyć - na wezwanie - dodatkowe oświadczenia i dokumenty źródłowe pozwalające na zweryfikowanie złożonego przez niego oświadczenia i dokonanie oceny rzeczywistej sytuacji rodzinnej i materialnej wnioskodawcy. Zauważono, że w niniejszej sprawie, pomimo zawartego w wezwaniu pouczenia o skutkach nieprzedłożenia w wyznaczonym terminie wymienionych w nim dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych, skarżąca nie przedłożyła ani żadnych oświadczeń, czy też dokumentów źródłowych, ani pisma wyjaśniającego brak ich złożenia. Uznano, że wobec powyższego nie jest możliwe jednoznaczne stwierdzenie, czy rzeczywiście skarżąca nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania i w jakim ewentualnie zakresie. Wyjaśniono przy tym, że oświadczenie niepełne oraz takie, które budzi wątpliwości, nie może stanowić podstawy przyznania prawa pomocy, gdyż prawo pomocy jest instytucją wyjątkową i jako taka powinno być stosowane tylko w stosunku do osób, które w sposób nie budzący wątpliwości wykazały, że spełniają przesłanki do jego otrzymania, czego w warunkach niniejszej sprawy wnioskodawca nie uczynił. Z tych też powodów, powołując art. 258 § 2 pkt 7 p.p.s.a., odmówiono przyznania skarżącej prawa pomocy. W dniu 15 października 2018 r. (data nadania przesyłki pocztowej) skarżąca złożyła sprzeciw na powyższe postanowienie wnosząc o jego zmianę i przyznanie prawa pomocy. Zarzuciła przy tym naruszenie art. 246 § 1 p.p.s.a., poprzez błędna wykładnię polegającą na uznaniu, że w postępowaniu sądowoadministracyjnym referendarz jest uprawniony do szczegółowego badania stanu majątkowego wnioskodawców, a brak złożenia dodatkowych wyjaśnień lub dokumentów powoduje automatyczną odmowę przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu sprzeciwu oceniono, że zaskarżone postanowienie (mylnie nazwane przez skarżącą "zarządzeniem") nie uwzględnia okoliczności sprawy, słusznego interesu stron postępowania, a także stanowi przejaw nadmiernego formalizmu w działalności Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego. Stwierdzono, że referendarz nie przeprowadził toku rozumowania zgodnego z art. 243 i art. 245 p.p.s.a., gdyż nie porównał dochodu skarżącej z kosztami utrzymania i kwotą należnego wpisu, a jedynie z góry odmówił przyznania prawa pomocy argumentując swoją decyzję brakiem złożenia dodatkowych dokumentów i oświadczeń. Uznano przy tym, że dane zawarte w formularzu PPF były wystarczające do oceny sytuacji majątkowej skarżącej. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył co następuje: Sprzeciw nie jest zasadny. Zgodnie z art. 259 § 1 p.p.s.a., od postanowień referendarza sądowego o odmowie przyznania prawa pomocy może być wniesiony do wojewódzkiego sądu administracyjnego sprzeciw w terminie siedmiu dni od dnia doręczenia stronie postanowienia. W świetle zaś art. 260 § 1 p.p.s.a., rozpoznając sprzeciw od postanowienia, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W niniejszej sprawie Sąd nie znalazł podstaw do zmiany zaskarżonego postanowienia Starszego Referendarza Sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie z dnia 3 października 2018 r., sygn. akt II SA/Ol 609/18, o odmowie przyznania skarżącej prawa pomocy, wobec czego utrzymał to postanowienie w mocy. Wbrew bowiem twierdzeniom skarżącej, referendarz sądowy jest uprawniony do szczegółowego badania stanu majątkowego stron ubiegających się o przyznanie prawa pomocy, co wynika wprost z art. 258 § 2 pkt 5 p.p.s.a. Na mocy tego przepisu, do czynności w zakresie przyznania prawa pomocy, które wykonuje referendarz sądowy, należy m.in. wzywanie stron do uzupełnienia braków formalnych wniosków, a także do złożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów. Nie sposób także zgodzić się z twierdzeniem skarżącej, jakoby dane, zawarte w formularzu PPF, były wystarczające do oceny jej sytuacji majątkowej, a wydanie zaskarżonego postanowienia - z powodu nienadesłania na wezwanie dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych - stanowiło przejaw nadmiernego formalizmu w działalności Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego. Wymaga bowiem podkreślenia, że skarżąca ubiegała się zarówno o zwolnienia od kosztów sądowych, jak również o ustanowienie radcy prawnego, a zatem o przyznanie prawa pomocy w całości. Zgodnie zaś z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Dokonując wykładni wskazanej przesłanki przyznania prawa pomocy w całości trzeba mieć na uwadze, że przyznanie prawa pomocy jest instytucją wyjątkową względem powszechnego obowiązku ponoszenia przez strony kosztów postępowania, o którym mowa w art. 199 p.p.s.a. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest bowiem formą dofinansowania strony postępowania z budżetu Państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (por. postanowienie NSA z dnia 11 stycznia 2012 r., sygn. akt I OZ 1099/11, dostępne pod adresem www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W orzecznictwie sądów administracyjnych ugruntowany jest pogląd, który należy podzielić także na gruncie niniejszej sprawy, że to na wnioskodawcy spoczywa ciężar wykazania, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy. Powinien on zatem przekonać Sąd o konieczności przyznania mu prawa pomocy. Wnioskodawca ubiegający się o przyznanie prawa pomocy musi wykazać i należycie udokumentować swoją sytuację materialną, gdyż to na podstawie przekazanych przez niego informacji Sąd dokonuje merytorycznej oceny wniosku pod kątem wystąpienia przesłanek przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie (por. postanowienia NSA z dnia 16 grudnia 2010 r., sygn. akt II GZ 409/10 i z dnia 20 stycznia 2012 r., sygn. akt II FZ 833/11). Co prawda wniosek o przyznanie prawa pomocy składany jest na urzędowym formularzu (art. 252 § 2 p.p.s.a.), to jednak dane w nim podawane, stanowią jedynie ogólne przedstawienie sytuacji materialnej i rodzinnej wnioskodawcy. Natomiast, z przepisów art. 246 § 1 pkt 1 i art. 252 § 1 p.p.s.a. wynika, że Sąd musi dysponować precyzyjnymi danymi dowodzącymi istnienia ustawowych przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy. Stąd, bardzo ważne jest współdziałanie wnioskodawcy z Sądem przy ustalaniu istnienia tych przesłanek. Rozstrzygnięcie Sądu w kwestii przyznania prawa pomocy zawsze zależy bowiem od tego, co zostanie wykazane przez stronę. Ze złożonego w niniejszej sprawie przez skarżącą formularza PPF wynika, że pozostaje ona we wspólnym gospodarstwie domowym z mężem i matką, posiada nieruchomość o powierzchni ok. 195 m², której wartość szacunkową określiła na kwotę "[...]" zł. Podała także, że nie posiada oszczędności, a wśród przedmiotów wartościowych wymieniła jedynie samochód osobowy marki "[...]". Ponadto wskazała, że na dochód skarżącej i osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie składa się: jej emerytura (ok. "[...]" zł.), renta męża (ok. "[...]" zł.) oraz emerytura jej matki (ok. "[...]" zł.), zaś zobowiązania i stałe wydatki kształtują się na poziomie ok. "[...]" zł. i obejmują: leczenie męża i matki, utrzymanie domu, bieżące wydatki oraz spłatę rat. W ocenie Sądu, prawidłowo straszy referendarz sądowy uznał, że powyższe dane nie są wystarczające do oceny, czy skarżąca spełnia przesłankę do przyznania prawa pomocy, o której mowa w art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., tj. czy nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Dane te, choć zawarte zostały w urzędowym formularzu PPF, to jednak nie zostały poparte żadnymi dokumentami źródłowymi. Budzą one ponadto wątpliwości co do ich kompletności z uwagi chociażby na nieujęcie w nich działek, na których zlokalizowany został budynek letniskowy, którego nakazem rozbiórki obciążono skarżącą i jej męża, a w związku z niewykonaniem którego, wydane zostało zaskarżone w niniejszej sprawie postanowienie o nałożeniu grzywny w celu przymuszenia. W takiej zaś sytuacji zastosowanie znajduje art. 255 p.p.s.a., w świetle którego, jeżeli oświadczenie strony zawarte na urzędowym formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Z uwzględnieniem powyższej regulacji prawnej, Starszy Referendarz Sądowy w tutejszym Sądzie wezwał skarżącą do złożenia - w terminie 7 dni - dodatkowych oświadczeń i dokumentów źródłowych dotyczących sytuacji majątkowej (w zakresie odnoszącym się do wykazanego w formularzu domu i działek, na których jest zlokalizowany ten dom oraz działek, na których zlokalizowany został budynek, którego pośrednio dotyczy niniejsza sprawa) oraz sytuacji finansowej (w zakresie odnoszącym się do dokładnej wysokości dochodów uzyskiwanych przez poszczególnych członków jej rodziny, wysokości i przeznaczenia wszystkich ponoszonych miesięcznie wydatków, a ponadto wyciągów z posiadanych przez skarżącą i osoby, z którymi pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym rachunków bankowych z okresu od dnia 1 czerwca 2018 r. do dnia udzielenia odpowiedzi na przedmiotowe wezwanie). W zakreślonym terminie skarżąca nie udzieliła wyjaśnień w żądanym zakresie, a brak ten nie został także uzupełniony w postępowaniu zainicjowanym sprzeciwem. Wobec tego, że skarżąca uchyla się od przedstawienia Sądowi w należyty sposób swojej sytuacji majątkowej i finansowej, prawidłowo jej wniosek o przyznanie prawa pomocy został oceniony jako niezasadny. Osoba ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy winna mieć świadomość, że domagając się przyznania tego prawa musi uprawdopodobnić okoliczności przemawiające za uwzględnieniem złożonego wniosku. Przedstawienie i uwiarygodnienie okoliczności uzasadniających wniosek leży więc w interesie strony. W sytuacji bowiem braku po stronie wnioskodawcy woli wykazania tych okoliczności, z czym niewątpliwie mamy do czynienia w niniejszej sprawie, nie ma możliwości przeprowadzenia pełnej analizy posiadanych przez wnioskodawcę środków. Kryterium ekonomiczne jest zaś jedyną przesłanką uprawniająca do uzyskania prawa pomocy. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 260 § 1 p.p.s.a., orzeczono jak w sentencji.