II SA/Ol 855/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodnicząca sędzia WSA Marzenna Glabas Sędziowie sędzia WSA Ewa Osipuk sędzia WSA Piotr Chybicki (spr.) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 9 stycznia 2024 r. sprawy ze skargi E. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Olsztynie z dnia [...] nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego I. oddala skargę; II. przyznaje radcy prawnemu A. K. od Skarbu Państwa - Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie kwotę 480 zł (czterysta osiemdziesiąt złotych) powiększoną o należny podatek VAT, tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Z akt sprawy przekazanych wraz ze skargą do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie wynika, że 25 maja 2023 r. E. K. (dalej skarżąca) złożyła w Gminnym Ośrodku Pomocy Społecznej w D. wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką B. K., która legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z orzeczenia wynika, że ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od dnia 18 kwietnia 2023 r. Orzeczenie wydane jest do dnia 31 maja 2025 r. Wnioskodawczyni złożyła oświadczenie z którego wynika że nie podejmuje zatrudnienia w związku z całodobową opieką nad matką, która choruje na udar niedokrwienny z afazją mieszaną i niedowładem prawostronnym, utrwalone migotanie przedsionków, nadciśnienie tętnicze, dyslipidemia mieszana. Do wniosku dołączono także odpis orzeczenia Powiatowego Zespołu do spraw Orzekania o Niepełnosprawności z 19 czerwca 2010 r. z którego wynika, iż małżonek B. K. tj. J. K. zaliczony został na stałe do osób niepełnosprawnych w stopniu umiarkowanym. Decyzją z 23 czerwca 2023 r. Wójt Gminy D. odmówił skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu niepodejmowania lub rezygnacji z pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką. Wskazana wyżej decyzja, w wyniku złożenia przez skarżącą odwołania, poddana została kontroli instancyjnej Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Olsztynie. Kolegium po przedstawieniu stanu faktycznego sprawy zwróciło uwagę, że Artykuł 17 ust. 5 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 390 z późn. zm. dalej u.ś.r.) wprowadza przesłanki negatywne m.in. po stronie osoby wymagającej opieki, których zaistnienie powoduje wyłączenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje między innymi, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z literalnego brzmienia przywołanego wyżej unormowania wynika, że zawsze, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek nie ma orzeczonego znacznego stopnia niepełnosprawności, świadczenie pielęgnacyjne nie będzie przysługiwało. Ustawodawca wyszedł z założenia, że w sytuacji zawarcia związku małżeńskiego tworzy się nowa rodzina, która nakłada na małżonków obowiązek wzajemnego wsparcia i pomocy, wyprzedzający obowiązek alimentacyjny krewnych. Zatem brak jest podstaw prawnych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego córce na niepełnosprawną matką, gdy ta pozostaje w związku małżeńskim, a jej małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Inaczej przedstawia się sytuacja, gdy oboje małżonkowie są niepełnosprawni w stopniu znacznym, co wyklucza dopełnienie przez nich obowiązku wzajemnej opieki z uwagi na stan zdrowia i niedołężność, wówczas bowiem ustawodawca wprowadza wyjątek, kiedy świadczenie pielęgnacyjne może być przyznane na podmioty, o których mowa w art. 17 ust. 1 i 1a ustawy. Jako przykład kolegium podało wniosek o świadczenie pielęgnacyjne składany przez córkę na matkę, w sytuacji gdy zarówno matka, jak i ojciec legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Kolegium podkreśliło, że nie powinno budzić wątpliwości, że pozostawanie podopiecznego w związku małżeńskim, gdy małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, wyklucza z kręgu uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego krewnych zobowiązanych do świadczenia alimentacyjnego w dalszej kolejności po małżonku. Ustawodawca w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy wyraźnie wskazał bowiem, że zobowiązanym do opieki nad małżonkiem w pierwszej kolejności jest jego współmałżonek, chyba że sam jest niepełnosprawny w stopniu znacznym. Kolegium wywiodło w dalszej kolejności, że uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego dla krewnych podopiecznego przysługuje dopiero wówczas, gdy małżonek osoby wymagającej opieki jest niepełnosprawny w stopniu znacznym, przez co nie jest możliwe wypełnianie przez niego ustawowego obowiązku alimentacyjnego w sposób właściwy dla okoliczności faktycznych sprawy. Podkreśliło przy tym, że realizacja tego obowiązku może przybrać formę świadczeń osobistych, sprawowania opieki lub też może mieć wymiar finansowy, sfinansowania osoby, która w miejsce małżonka (i w ramach jego obowiązku alimentacyjnego) będzie sprawować opiekę nad niepełnosprawnym współmałżonkiem. Kolegium zwróciło również uwagę, że Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie podjął 14 listopada 2022 r. uchwałę w składzie 7 sędziów NSA (sygnatura I OPS 2/22). Uchwała zapadła na skutek wniosku Rzecznika Praw Obywatelskich w celu wyjaśnienia przepisów prawnych, których stosowanie wywołało rozbieżności w orzecznictwie sądów administracyjnych. Rzecznik opowiadał się za dopuszczalnością przyznania prawa do świadczenia osobom innym niż: matka, ojciec, opiekun faktyczny dziecka, osoba będąca rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, na których zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ciąży obowiązek alimentacyjny względem podopiecznego, nie tylko w sytuacji, gdy osoby zobowiązane do alimentacji w bliższym stopniu oraz współmałżonek osoby wymagającej wsparcia legitymują się orzeczeniami o znacznym stopniu niepełnosprawności, ale także wówczas, gdy osoby te z przyczyn obiektywnych nie są w stanie realnie sprawować opieki. Naczelny Sąd Administracyjny nie podzielił stanowiska Rzecznika. W uzasadnieniu uchwały wskazał m.in. "O specjalny zasiłek opiekuńczy, przy spełnieniu przesłanek dochodowych, skutecznie ubiegać się może każda osoba, na której zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ciąży obowiązek alimentacyjny, jeżeli nie podejmuje pracy zarobkowej lub rezygnuje z pracy zarobkowej z powodu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Natomiast w przypadku świadczenia pielęgnacyjnego zasady dostępu do niego zostały określone z uwzględnieniem pierwszeństwa małżonka osoby wymagającej opieki, jako zobowiązanego do alimentacji w pierwszej kolejności oraz pierwszeństwa określonego w art. 17 ust. 1a u.ś.r. W konsekwencji warunkiem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osobom wskazanym w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, jest legitymowanie się przez rodziców osoby wymagającej opieki, osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Również w przypadku sprawowania opieki nad osobą pozostającą w związku małżeńskim, warunkiem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobom wymienionym w art. 17 ust. pkt 4 u.ś.r., jest legitymowanie się przez współmałżonka osoby wymagającej opieki orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności." Kolegium podkreśliło, że dostrzegło trudną sytuację wnioskodawczyni, jednak wobec istnienia negatywnej przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nie jest możliwe uwzględnienie podnoszonych okoliczności i przyznanie świadczenia, o które wystąpiła strona. Brak jest też możliwości przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego na zasadzie "szczególnego przypadku", jaki niekiedy ustawodawca wprowadza, na co jednak nie zdecydował się przy tym świadczeniu. Skargę na powyższą decyzję Kolegium do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego wniosła E. K. zarzucając temu rozstrzygnięciu naruszenie: - art. 17, ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, ponieważ nie da się ustalić od kiedy istnieje niepełnosprawność jej matki B. K., a ustalony stopień niepełnosprawności został stwierdzony po 66 roku życia. Mając na uwadze powyższe skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji organu I instancji i przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. W motywach skargi wskazała, że rozstrzygnięcia organów obu instancji są niesprawiedliwe i krzywdzące dla niej oraz jej matki. W odpowiedzi na skargę SKO podtrzymała swoja dotychczasową argumentacje i wniosło o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Kontrola legalności zaskarżonej decyzji przeprowadzona w oparciu o postanowienia art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2492) wykazała, że decyzja ta nie narusza prawa, a zgodnie z treścią art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 z późn. zm.) - dalej: "p.p.s.a.", sąd administracyjny uwzględnia skargę na decyzję lub postanowienie, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało istotny wpływ na wynik sprawy lub naruszenie przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, jak również naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego. Oznacza to, że nie każde uchybienie ze strony organu administracji uzasadnia uwzględnienie skargi, a jedynie takie, które miało lub mogłoby mieć wpływ na wynik sprawy. W rozpoznawanej sprawie materialnoprawną podstawę działania organu stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych. Świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje na podstawie art. 17 u.ś.r. Zgodnie z powołanym przepisem świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje między innymi osobie, na której zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmuje lub rezygnuje ona z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Należy zatem podkreślić, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. należy stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 października 2020 r., I OSK 1148/20). Trafnie również wskazuje się, że zakres faktycznie sprawowanej opieki, wynikający z innych przyczyn niż potrzeby osoby legitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności w zakresie opieki, może wskazywać na to, czy rezygnacja z zatrudnienia lub jego niepodjęcie pozostają ze sobą w związku (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 maja 2020 r., I OSK 691/19, wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 30 kwietnia 2020 r., I OSK 1544/19). Istotą sporu w rozpoznawanej sprawie jest odpowiedź na pytanie, czy osoba zobowiązana do alimentacji na rzecz osoby niepełnosprawnej (w tym przypadku córka) jest uprawniona do świadczenia pielęgnacyjnego (przy założeniu spełniania pozostałych przesłanek), w sytuacji, gdy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, gdzie małżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jak stanowi art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W ocenie Sądu Kolegium prawidłowo uznało, że skarżącej nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Trafność powyższego stanowiska potwierdzają wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego, w tym wyrok z dnia 26 stycznia 2023 r., sygn. akt I OSK 509/22 czy wyrok z dnia 7 listopada 2023 r., sygn. akt I OSK 212/22, z którego wynika, że "w sytuacji pozostawania osoby podlegającej opiece w związku małżeńskim z osobą, która nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie ma możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innej osobie, która znajduje się w kręgu osób zobowiązanych do alimentacji, która nawet faktycznie - w miejsce tego współmałżonka - sprawuje opiekę nad osobą niepełnosprawną, rezygnując tym samym z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Zaznaczyć przy tym należy, że opieka, o której mowa nie musi być sprawowana osobiście przez zobowiązanego małżonka - chodzi o zapewnienie opieki, co oznacza, że obowiązek ten może być realizowany np. poprzez zatrudnienie pielęgniarki, czy też zorganizowanie innej formy opieki dla osoby niepełnosprawnej." Taki stan rzeczy wyłącza uprawnienie skarżącej do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad matką, której w pierwszej kolejności opiekę winien zapewnić jej małżonek. Z okoliczności sprawy wynika co prawda, że posiada on orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, lecz w stopniu umiarkowanym. W sposób oczywisty zmniejsza to jego możliwości sprawowania faktycznej opieki nad żoną, jednak cały czas stanowi formalną przeszkodę do przyznania córce wnioskowanego świadczenia. Powtórzyć należy, że w sytuacji pozostawania osoby podlegającej opiece w związku małżeńskim z osobą, która nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie ma możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innej osobie, nawet jeśli ta bierze na siebie faktycznie główny ciężar opieki. Sąd, podobnie jak Kolegium, dostrzega trudną sytuację życiową skarżącej. Zaznaczenia wymaga jednak, że przyznanie wnioskowanego świadczenia nie ma charakteru dyskrecjonalnego. Przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego wymaga spełnienia przesłanek pozytywnych oraz wykluczenia przeszkód przewidzianych przez ustawodawcę. W sytuacji zaistnienia przeszkody, w niniejszej sprawie pozostawania matki skarżącej w związku małżeńskim w którym małżonek nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności – brak było podstaw prawnych do przyznania wnioskowanego świadczenia. Wskazać należy również, że podniesiony w skardze zarzut naruszenia art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie mógł być w niniejszej sprawie skuteczny. Kolegium dokonało bowiem korekty argumentacji organu I instancji i wyraźnie wskazało, że jedyną przesłanką odmowy przyznania świadczenia jest art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Wyjaśnić należy przy tym, że Kolegium swoje rozstrzygniecie wydało 1 sierpnia 2023 r. W chwili orzekania przez Kolegium nie weszła zatem jeszcze w życie ustawa z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz. U. poz. 1429 z późn. zm.) nowelizująca brzmienia art. 17 u.ś.r. Zmiana ta weszła w życie w dniu 1 stycznia 2024 r. W dacie orzekania przez SKO w Olsztynie obowiązywała zatem treść art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., w brzmieniu dotychczasowym. Sad kontrolując legalność działania organów czyni to zaś w oparciu o stan prawny z chwili ich orzekania. Wobec powyższego rozstrzygniecie SKO uznać należało za prawidłowe. Mając powyższe na uwadze Sąd na podstawie art. 151 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.